متن شبهه:^[1]

1. درست است که پیامبر و حضرت علی و دیگر یاران پیامبر، عمامه/ دستار بر سر داشتند، اما ابولهب و ابوسفیان و ابن‌ملجم و عمر سعد و شمر و یزید و خولی هم عمامه بر سر داشتند! این، یعنی عمامه، لباس رایج آن زمان بوده (العمامة تیجان العرب!) که مؤمن و مشرک و منافق و مکی و مدنی، همه استفاده می‌کردند! بنابراین عمامه لباس دین و تبلیغ نبوده و پیامبر (ص) پوشیدن آن را ابداع نکرده، بلکه پوششی مربوط به عرف و رسم و رسوم آنان بوده است. (مغالطه علت جعلی، مغالطه ناسازگاری مقدمات و نتیجه)

2. لباس روحانیان، لباس شهرت، موجب انگشت‌نما شدن و تمایزگذاری میان آنان با مردم است. در حدیث آمده که بهترین لباس اهل هرزمان، لباس اهل آن زمان است؛ در حالی که لباس روحانیان متعلق به اهل زمان‌ها و مکان‌های بسیار دور است و در این زمان و در کشور ما میان مردم رواج ندارد. ‌(مغالطه خلط مفهوم با مصداق)

پاسخ اجمالی:

اشاره: این دو شبهه با هدف کاستن از احترام لباس روحانیت و در نتیجه کاستن از جایگاه و اثرگذاری اجتماعی روحانیان طراحی شده است.

1. وقتی گفته می‌شود لباس روحانیان، لباس پیامبر و امام است، مقصود، صرفِ پوشیدن عمامه، قبا و عبا نیست؛ بلکه منظور، جایگاه و کارویژه پیامبر و امام است که از گذشته تاکنون، این لباس خاص، نماد و نشانی از آن جایگاه به شمار می‌رود؛ وگرنه هرکسی می‌تواند این لباس را از بازار تهیه کند و بپوشد. هم چنانکه ما برای روپوش سفید پزشکان و پرستاران نوعی احترام قائلیم، اما این احترام به خاطر خود روپوش نیست، بلکه به خاطر آن است که روپوش سفید، نمادی از جایگاه و نقش ارزشمند پزشکان و پرستاران است.

2.  نشانه یا نماد شدن یک لباس برای یک جایگاه یا شغل یا کارویژه اجتماعی، به اعتباری است که جامعه برای آن لباس در نظر می‌گیرد و امری ذاتی و واقعی نیست. امروزه لباس پزشکان در محیط حرفه‌ای، روپوش سفید رنگ است. این لباس را جامعه به عنوان نماد پزشکان در نظر گرفته و برای آن به عنوان نمادی از کارویژه این گروه اجتماعی، ارزش و احترام قائل است؛ در حالی که می‌دانیم همواره در کنار پزشکان درستکار و خدمتگزار مردم، پزشکان متقلب یا سودجو یا جنایتکارانی که صرفا لباس پزشکان را به تن کرده‌اند، هم فراوان وجود دارند.

3. مقصود از لباس شهرت در فقه اسلامی، هرنوع نشانه‌ای است که موجب توجه غیرعادی دیگران به فرد و احیانا موجب مسخره ‌شدن و انگشت نما شدن فرد توسط جامعه شود؛ مثل پوشیدن لباس زنانه توسط مردان یا عکس آن، پوشیدن لباس زننده و جلف توسط بانوان در کوچه و بازار، پوشیدن لباس خواب در مجالس رسمی و مهمانی‌ها، ... . از این رو لباس روحانیت، لباس پزشکان، لباس نیروهای نظامی و انتظامی، با وجود آنکه تمایز و تفاوت آشکاری با لباس مردم عادی دارد، لباس شهرت محسوب نمی‌شود.

4. تمایزگذاری به وسیله لباس و نشانه‎های دیگر، در میان اصناف و گروه‎های اجتماعی، به طور مطلق، امری نکوهیده نیست. اتفاقا تمایزگذاری اصناف به وسیله پوشش، یکی از کم‌هزینه‌ترین روش‌ها برای دسترسی آسان مردم به خدمات مورد نظرشان بوده و کاری عقلایی است. آری! تمایزگذاری به وسیله پوشش‌های نامتعارف و ناشناخته، لباس‌های گرانقیمت، یا مجبور ساختن بخشی از مردم به پوشیدن لباس خاص (مثل کلاه پهلوی یا بی‌حجابی اجباری) رفتاری نکوهیده و غیر اخلاقی است.

5. در حدیث امام صادق، مقصود از «لباس اهل هرزمان»، لباس‌های متعارف و شناخته شده برای اهل هرزمان است، نه یک لباس خاص یا لباس اکثریت جامعه. به عنوان مثال در جزیره العربِ صدر اسلام، سبک پوشش بسیاری از مردان، بستن لنگی به کمر و انداختن حوله‎ای بر دوش یا حتی اکتفا به لنگ تنها بوده است؛ چنانکه امام علی علیه السلام در توصیف لباس خود می فرماید: «امام شما در پوشش به دو تکه پارچه اکتفا کرده است!» حال با استناد به حدیث امام صادق علیه السلام می‎توان گفت که چون آن گونه لباس پوشیدن، در میان مردم ایران امروز، پوشش شناخته شده‎ای نیست، پس لباسی مناسب برای پوشس نیست و باید از آن دوری کرد؛ اما این سخن امام صادق علیه السلام به لباس روحانیان راتباطی ندارد!

 

منابعی برای مطالعه بیش‎تر:

محمد عالم زاده نوری، لباس روحانیت، قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی

محمدرضا حکیمی، هویت صنفی روحانیت، قم: نشر

علی‌اصغر همتیان، محمدجعفر امامی، احمد فربهی، رسالت سازمان روحانیت،  قم: فقاهت

محمدعلی اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، تهران: انتشارات شیعه‌شناسی.