نفع و سودي که برای شراب در سوره بقره آمده چيست؟

عقل گرائی افتخار اسلام

يکي از افتخارات دين مبين اسلام اين است که زير بناي احکام و دستورات خود را عقل قرار داده و از پيروي هواي نفس که دشمن عقل است نهي و به صورت هاي مختلف با هواپرستي و شهوت راني مبارزه کرده است.

شراب مانع عقل گرائی

نمونه اي از عقل گرائي اين شريعت را در مورد اعلام تحريم شرب خمر و انواع مسکرات ملاحظه مي نمائيم. هنگام که خورشيد اسلام در جزيرة العرب طلوع کرد يکي از زشت ترين و شايع ترين عادت ها مي گساري و لذت هاي شهواني حاصل از آن بود که اسلام مبارزه تدريجي خود را با اين عادت در بين مردم آغاز کرد و با رفق و مدارا تکليف شان فرمود که از شرب خمر پرهيز نمايند آيات مربوط به تحريم شراب چهار دسته است که اجمالاً اشاره مي شود و در اين آيات اعلام تحريم شرب خمر به تدريج صورت گرفته است:

1. در برخي از آيات به صورت يک قاعده کلي هر آنچه را که مصداق اثم (يعني گناهي که محروميت از نعمت هاي ديگر را به دنبال دارد و زندگي را در جهات ديگر تباه مي سازد) باشد تحريم کرده[1] و ديگر بخاطر سهولت و ارفاق نسبت به مبتلايان به شرب خمر، به طور صريح نفرموده است که شرب خمر نيز اثم است و تحريم شده است.

2. در برخي از آيات ديگر و در مرتبه ديگر فقط در بهترين حالات انسان يعني حال نماز از مي گساري نهي کرده و فرموده است: «با حالت مستي به نماز نزديک نشويد».[2]

3. در آيه 219 سوره بقره به صراحت فرمود شراب و قمار از مظاهر اثم است و چون در آيه اول اثم را تحريم کرده بود معلوم مي شود در آيه بقره شراب را تحريم کرده است.[3]

4. در آيه و مرحله ديگر به طور کلي و به طور بسيار آشکار حکم به حرمت شرب خمر نموده و آن را عمل شيطاني به حساب آورده که به وسيله آن شيطان بين مردم ايجاد دشمني و عداوت مي نمايد و خداوند اجتناب از آن را مايه رستگاري دانسته است.[4] و معلوم مي شود که اجتناب نکردن از آن مايه بدبختي و شقاوت است و چون احکام، تابع مصالح و مفاسد است بنابراين آنچه داراي مصلحت است انجام آن يا ضروري است و يا اولويت دارد و آنچه مفسده دارد اجتناب از آن ضروري است.

همان طوري که ملاحظه مي شود آيه 219 سوره بقره در مرحله سوم از آيات تحريم شرب خمر قرار دارد و هر چند دلاتش بر تحريم آن روشن است که در جاي خود مستدل شده است لکن در عين حال زمينه تحريم شرب خمر را به طور کلي مي خواهد فراهم کند و لسان خود آيه به گونه اي نيست که با قاطعيت و تندي از شرب خمر نهي کند و لذا در مورد شرب خمر از نفع آن سخن گفته است حال سئوال اين است که اين نفع چه نفعي است و با وجود آن چرا شرب خمر حرام شمرده شده است؟

در برخي از تفاسير گفته شده است نفع شرب خمر عبارت است از اشتعال حرارت غريزي و هضم غذا و تقويت طبيعت و نيز سخاوتمند شدن بخيل و هم چنين درآمدهاي مالي که از خريد و فروش آن نصيب انسان مي شود.[5]

ولي در اکثريت قريب به اتفاق کتب تفاسير گفته شده است نفع خمر همان نفع مادي است که از خريد و فروش آن عايد انسان مي گردد و قسمت عمده از منافع خمر همانا منافع خيالي و غير واقعي است که بخاطر تخدير حاصل از مستي شراب، غفلت از هموم و اندوه ها و نيز طرب و لذت آني زودگذر براي شارب خمر به وجود مي آيد و دليل بر اين مدعا که سود شرب خمر سود خيالي است اين نکته است که اولا خداوند در آيات ديگر به طور مطلق و به صورت کلي از قمار و شراب به پليد و عمل شيطان ياد کرده است آن جا که مي فرمايد: «شراب و قمار پليد است و عمل شيطان است که با آن بين شما ايجاد عداوت و دشمني مي کند».[6]

و هرگز پليدي محض و کار شيطان منفعت حقيقي، عقلائي و امضاء شده از طرف شرع و عقلاء ندارد و اگر منفعت واقعي و عقلائي مي داشت خداوند به حکم اينکه احکامش از مصالح و مفاسد تبعيت مي کند آن را به طور کلي تحريم نمي کرد.

و اينکه در برخي کتاب ها گفته شده شرب خمر بخيل را سخاوتمند مي کند بايد گفت اين هم مطلبي خلاف حقيقت است زيرا آنچه که ميان اعراب جاهلي نسبت به معامله شراب رائج بود اين بوده است که در مورد قيمت آن چانه زني نمي کردند و آنرا ولو به قيمت گزافي مي خريدند و کشمکش بر سر کمتر نمودن قيمت آن را عيب مي دانستند و اين خود نشانه جهل آنها بوده است نه نشانه سخاوتمندي آنان.

ثانيا منافع و درآمد مادي شراب هر چند و بر فرض که سود کاذب نباشد که مردم جاهل حجاز آن را سود حقيقي مي پنداشتند، در مقايسه با ضررهاي گوناگون آن در ابعاد مختلف، امري بسيار ناچيز است که نمي توان آن را سود به حساب آورد و لذا به مقتضاي تقديم اهم بر مهم بايد حکم به حرمت آن بشود زيان هاي شراب در دوران جاهليت و عصري که تحريم آن را خداوند اعلام کرد هر چند مشخص نبود ولي از آن به بعد مطالب فراواني در اين رابطه ارائه شده است و صاحب نظران علوم پزشکي، جامعه شناسان و علماء علم اخلاق هر يک زيان هاي فردي، اجتماعي، جسمي و روحي آن را بر شمرده اند که به برخي از آنها اشاره مي شود:

الف: آثار شوم جسمي اين مايع شوم همان اختلال هايي است که در معده، روده، جگر، شش، سلسله اعصاب، قلب و بينائي و چشائي، ظاهر مي شود و پزشکان حاذق از قديم و جديد درباره آن کتاب ها تأليف کرده اند و آمار شگفت انگيزي از بيماري هاي پديد آمده در مبتلايان به مسکرات ارائه داده اند.

ب) مضرات اخلاقي مسکرات عبارت است از اينکه علاوه بر اينکه خلقت انسان را زشت و بي قواره مي کند و ضررهاي طبيعي بر جسم انسان وارد مي کند، انسان را به بدخلقي، بدزباني، تبهکاري، خونريزي، افشاء اسرار خود و ديگران، هتک حرمت و بي عفتي وا مي دارد و به نواميس خود و ديگران تجاوز مي کند به گونه اي که شيخ مفيد (ره) فرموده است اگر کسي مست شد بايد محارم او از خلوت کردن با وي اجتناب کنند چون انسان مست همانند درنده است.

ج) ضرر اساسي شراب و مسکرات بر عقل و نيروي ادراک آدمي اين است که انديشه او را در حال مستي و بعد از آن منحرف مي کند و قوه تميز خوب و بد را که عقل انسان است زايل مي نمايد و لذا از هيچ زشتي و ناهنجاري باکي ندارد.[7]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ تفسير تسنيم، ج11، ص62 به بعد.

2ـ سبزواري نجفي، محمد، الجديد في تفسير القرآن المجيد، ج1، ص262.