حرمت خمر و حد خمر در کدام آيه و سوره از قرآن آمده؟

مفهوم شناسی

کلمه «خمر» (شراب) در لغت، به هر مايع مست کننده گفته مي شود. و در اصل به معناي «ستر» (پوشيدن) استعمال مي گردد. و علت نامگذاري آن، بدين جهت است که عقل را پوشانيده و نمي گذارد خير و شر (خوب و بد) را تشخيص دهد.[1]

مراحل مقابله با شراب

شرابخواري و ميگساري در زمان جاهليت فوق العاده رواج داشته و به صورت يک بلاي عمومي درآمده بود. روشن است که اگر اسلام مي خواست بدون رعايت اصول رواني و اجتماعي با اين بلاي بزرگ عمومي به مبارزه برخيزد ممکن نبود. و لذا از روش تحريم تدريجي و آماده ساختن افکار و اذهان براي ريشه کن کردن آن پرداخت:[2]

مرحله اول: «وَمِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِک لآيَةً لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ.[3]»

منظور اين آيه شريفه حلال و مباح بودن مسکرات و تأييد اين کار نيست، بلکه حتي دلالت بر زشتي اين عمل دارد. چون شراب گرفتن را در مقابل أخذ رزق خوب قرار داده، تا بفهماند شراب رزق حسن نيست. پس آيه در مقام بيان حلال و حرام نيست، بلکه در اين مقام است که منافعي را که بشر آن روز از اين ميوه ها مي برده بشمارد، که همه اين منفعت ها از نعمت هاي خداوند است. و از ذکر آن نتيجه توحيد را بگيرد، چون آيه شريفه در مکه نازل شده و خطابش به مشرکين مي باشد.[4]

مرحله دوم: «يَسْأَلُونَک عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ کبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَکبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَک مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کذَلِک يُبيِّنُ اللّهُ لَکمُ الآيَاتِ لَعَلَّکمْ تَتَفَکرُونَ.[5]»

کلمه «اثم» به هر کار و هر چيزي گفته مي شود که حالتي در روح و عقل به وجود مي آورد، و انسان را از رسيدن به نيکي ها و کمالات باز مي دارد، بنابراين وجود «اثم کبير» در شراب و قمار، دليل بر تأثير منفي اين دو در رسيدن به تقوا و کمالات معنوي و انساني بوده است.[6]

مرحله سوم: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُکارَى.[7]»

مفهوم آيه نوشيدن شراب را در غير حال نماز نمي رساند؛ بلکه در صدد بيان برنامه تحريم تدريجي و مرحله به مرحله مي باشد، و به عبارت ديگر اين آيه نسبت به غير حال سکوت داشته و صريحا چيزي نمي گويد.

مرحله چهارم: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ.[8]»

نکات جالب توجه آيه در شروع با خطاب «يا أيّها الّذين آمنوا»، کلمه «إنّما» (براي حصر و تأکيد است)، «فاجتنبوه» و... است.

فرمان قاطع براي اجتناب از شراب، ميسر و... آخرين مرحله تحريم شراب را بيان مي کند. در ضمن اجتناب، مفهومي رساتر از نهي دارد، زيرا معني اجتناب فاصله گرفتن و دوري کردن و نزديک نشدن است که به مراتب از جمله «ننوشيد» رساتر مي باشد.[9]

حد شراب در قرآن بيان نشده، زيرا اهداف کلان و کلي را دنبال مي نمايد. اما در روايت و احاديث، حد آن 80 ضربه تازيانه آمده است:

حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «وقتي شخص شراب آشاميد مست مي شود و وقتي مست شد هذيان مي گويد و وقتي هذيان گفت افتراء مي بندد پس دراين هنگام او را به مقدار حدّ افتراء زننده يعني هشتاد ضربت تازيانه بزنيد». و امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمودند: «هر گاه شخص از نبيذ و شراب انگور مست شد هشتاد تازيانه بايد بخورد».[10]

بنابراين شراب طي چهار مرحله و به تدريج حرام شد:

1. نحل / 67؛ 2. بقره / 219؛ 3. نساء / 43؛ 4. مائده / 90؛ و حد آن در قرآن نيامده، بلکه در احاديث از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ نقل شده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ تفسير نور، محسن قرائتي، ج3.                                                                                                 

2ـ من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، ترجمه غفاري، ج5، باب حد ميگساري و... .