آیا قرآن درمان جسم و روح است؟

امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد: از اين کتاب، براي بيماري هاي خود شفا بخواهيد، در مشکلات، از آن ياري طلبيد، چرا که در اين کتاب، درمان بزرگترين دردهاست. (درد جسم و جان، درد کفر و نفاق، درد گمراهي و ضلالت).[1]

در جاي ديگر فرموده: بر شما باد به کتاب خدا (قرآن)، به درستي که آن ريسمان محکم الهي و نوري روشن و شفايي سودمند است.[2]

ريسماني که چنگ زنندگان به آن، از بدبختي و آتش جهنم نجات پيدا مي کنند، نور روشن عقلي که به وسيلة آن، احوال مبدأ و معاد کشف مي شود و از تاريکي هاي جهالت و کفر بيرون مي آيد، شفاي سودمندي است که به واسطه آن امراض باطنيه و نفسانيه معالجه مي شوند.

و در جاي ديگر فرمودند: آگاه باشيد! به درستي که در قرآن است، علم آن چه خواهد آمد (از قبيل موت، برزخ، بعث و نشور، قيامت، بهشت و جهنّم، درجات بهشت و درکات جهنّم و غيره) در آن است، خبر از گذشته (از قبيل پيدايش آسمان و زمين. درخت و گياه و سنگ، انسان و حيوان، داستان هاي پيامبران گذشته و امّت هايشان، پادشاهان وگردنکشان وغيره). و اين قرآن، دواي درد شما است؛[3] (زيرا به وسيلة آن، دردهاي جسماني و روحاني شما شفا پيدا مي کند).

و حضرت رسول ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: بر شما باد به قرآن و تلاوت آن؛ زيرا قرآن شفا دهنده نافع و دواي مبارکي است.[4]

در روايات معصومين ـ عليهم السّلام ـ روايات بسياري در ارتباط با فضايل سوره هاي مختلف قرآن و تأثيرات آن در جسم و روح و روان انسان، وارد شده است که در کتب معتبر بدان اشاره شده و آثار فراوان آنها در مسائل مختلف به تجربه رسيده است.

بشفا بودن قرآن در آیات متعددی از آن مطرح شده از جمله در سوره ی اسراء می فرماید: «وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَاهُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَلاَ یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّاخَسَاراً؛[5]» «و از قرآن آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می کنیم؛ و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی افزاید».

و در سوره ی یونس می فرماید: «یَا أیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْکُم مَوْعِظَةٌ مِن رَبِّکُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِی الصُّدُورِ وَهُدیً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ؛[6]» «ای مردم! اندرزی از سوی پروردگارتان برای شما آمده است؛ و درمانی برای آنچه در سینه هاست؛ (درمانی برای دل های شما؛) و هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.»

انواع بیماری های انسان

با بررسی ابعاد مختلف انسان در می یابیم:نمی توان برای انسان فقط بیماری جسم را در نظر گرفت و در بهبودی آن تلاش کرد بلکه انسان دارای دو بعد جسمی و روحی می باشد که هر کدام ممکن است در معرض بیماری قرار بگیرند و بیماری هر کدام موجب اختلال در کارائی ابعاد دیگر انسان می شود. لذا می توان بیماری های انسان را به چندنوع تقسیم کرد:

1. قرآن و درمان بیماری های اعتقادی: نزول قرآن در مرحله ی اول برای درمان بیماری های اعتقادی مردم بوده تا آنها را از شرک و کفر و تاریکی ها به توحید و اسلام و روشنایی رهنمون سازد؛ در آیات متعددی به این مسئله پرداخته شده که هدف قرآن این است که شما را از ظلمت جهل به نور دانش، از کفر به نور ایمان، از ظلمات ستمگری به نور عدالت، از فساد به صلاح، از گناه به نور تقوی رهبری کند.[7]

امراض اعتقادی و قلبی از امراض جسم شدیدتر است. لذا قرآن شفاء و رحمت است؛ یعنی برای امراض اعتقادی مانند کفر، نفاق، شرک، درمان می باشد و در نفوذ معرفت و شناخت، توحید و ... در قلب رحمت است.

2. قرآن و درمان بیماری های روحی: بدون شک بیماری های روحی و اخلاقی انسان، شباهت زیادی با بیماری های جسمی او دارد. هر دو کشنده است. هر دو نیاز به طبیب و درمان و پرهیز دارد. قرآن نسخه حیات بخشی است برای آنها که می خواهند با کبر، غرور، حسد و نفاق به مبارزه برخیزند. و همچنین برای برطرف کردن ضعف ها و ترس ها، اختلاف ها و پراکندگی ها و برای کسانی که عشق به دنیا و وابستگی به مادیات و تسلیم بی قید و شرط در برابر شهوت ها می باشند، شفا بخش است.[8]

بهترین دلیل برای اثبات این کلام که قرآن برای بر طرف ساختن بیماری های اخلاقی شفا بخش است؛ مقایسه وضع عرب جاهلی با تربیت شدگان مکتب پیامبر(صلي الله عليه و آله و سلم) در آغاز اسلام است. چگونه آن قوم جاهل و نادان که انواع بیماری های اجتماعی و اخلاقی سر تا پای وجودشان را فرا گرفته بود. با استفاده از این نسخه شفا بخش نه تنها درمان یافتند، بلکه آنچنان نیرومند و قوی شدند که هیچ نیروی نمی توانست در مقابل شان ایستادگی کند.[9]

برخی از روانشناسان با تحقیق در آیات قرآن دریافته اند که قرآن تاثیرزیادی بر روان انسان می گذارد و شفابخشی قرآن را با علوم تجربی مقایسه نموده اند. و نتایج حاصل از آن تحت عنوان تاثیر قرائت قرآن بر بهداشت روانی انسان منتشر شده است:

دستورات و توصیه های قرآن، تاثیر بسزایی در بهداشت روانی فردی و اجتماعی انسان می گذارد. تا جایی که می توان گفت:عمل به توصیه های قرآن، بالاترین و بهترین نسخه ی بهداشت روانی است که برای خود پیچیده ایم. برای نمونه به برخی از آیات و تاثیرات آن ها که راه کارهايي مهم است براي درمان روحي انسان ها و به يقين بايد گفت در هيچ کتابي غير از قرآن کريم چنين راه کارهايي وجود ندارد ، اشاره می کنیم:

1. مداومت بر قرائت قرآن کریم، نقش موثری در مقابله با استرس دارد. همچنین فهم قرآن نیز در مقابله با استرس تاثیر دارد.[10]

2. نتیجه تحقیقی که از 60 دختر به دست آمده این است که گروهی که حداقل 6 ماه روزانه نیم ساعت به قرائت قرآن می پرداختند، میزان اضطراب و گرایش به افسردگی آنان به طور چشمگیری کمتر از دیگران بوده است.[11]

3. دمیدن روح امید، و دوری از یأس و تاثیر آن در کاهش افسردگی.[12]

4. دعوت قرآن به صبر و تاثیر آن در کاهش فشارهای روانی.[13]

5. دعوت قرآن به توکل به خدا[14] و نقش آن در آرامش انسان.

6. یاد خدا و آرامش دل.[15]

7. ممنوعیت سوء ظن، تجسس و غیبت، و اثرات آن بر سلامتی جامعه و شخصیت افراد.[16]

8. احترام و محبت به پدر و مادر[17] و تاثیر آن به سلامت خانواده.

9. حجاب برای زنان و سلامتی روانی.[18]

10. نماز و آرامش روانی.[19]

11. ازدواج و تشکیل خانواده و تأمین آرامش فردی و سلامت محیط اجتماع.[20]

به عبارت دیگر می توان گفت:همه ی دستورات الهی به نوعی برای آرامش فردی و اجتماعی و رشد و بالندگی فرد و جامعه آمده است.[21]

3. قرآن و درمان بیماری جسمی: قبل از هر چیز، لازم است گفته شود؛ قرآن کتاب بهداشت و درمان و پزشکی نیست؛ بلکه کتاب هدایت و تربیت معنوی افراد و جامعه است. و اگر به مطالب پزشکی و بهداشتی و علمی اشاره ای کرده است به خاطر این است که:

1. راه خداشناسی را هموار کند.

2. حس کنجکاوی بشر را تحریک نماید تا در زمینه ی علوم تجربی رشد نمایند و در پی کشف آن برآیند.

3. اعجاز علمی قرآن را به اثبات برساند.

4. علت مهم تر این که به خاطر پیوستگی نیازهای جسمی و روحی با همدیگر و تاثیر آنها بر همدیگر قرآن برخود لازم می داند که به بهداشت جسمی انسان نیز توجه ویژه کند زیرا در کمال روحی او تاثیر دارد لذا قرآن برای تامین سلامتی و بهداشت جسم مطالبی بیان فرموده است که اگر در حد اعجاز علمی نباشد قطعاً برخی آنها جزء شگفتی های علمی می باشد. برای مثال:

الف: بهداشت غذایی: مانند: خوردن غذاهای پاک؛[22] ممنوعیت غذاهای غیربهداشتی؛[23]عدم اسراف در غذا؛[24]دوری از گوشت مردار؛[25] دوری از گوشت خوک و خوردن خون؛[26] دوری از شراب.[27]

ب: بهداشت شخصی (جسمی): مانند: وضو،[28]غسل،[29] طهارت لباس،[30] پاکیزگی محیط زیست[31]و...

ج: بهداشت مسائل جنسی: مانند: ممنوعیت آمیزش با زنان در حالت عادت ماهیانه؛[32] دوری از زنا؛[33]دوری از لواط؛[34]دوری از استمناء.[35]

د: عسل و درمان بیماری های جسمی.[36]

هـ: روزه و درمان بیماری های جسمی.[37]

و: تاثیر آوای قرآن بر کاهش دردهای جسمی بعد از عمل جراحی.[38]

حاصل سخن اینکه قرآن برای بیماری های اعتقادی، روحی، روانی، اخلاقی و اجتماعی به صورت مستقیم دستور دارد حتی هدف از نزول خود را نجات انسان ها از بیماری اعتقادی و روحی و اخلاقی می داند.

اما برای بیماری های جسمی و بهداشت فردی و اجتماعی و درمان آن به صورت کنایه ای و در پرتو دستورات و در قالب باید و نباید (حرام و حلال) و هست و نیست (ارشادی) بیان کرده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان، نشر معارف.

2ـ استعانت از قرآن کریم، علیرضا نیک بخت، نشر قبله، تهران.

3ـ طب در قرآن، دکتر عبدالحمید دیاب، دکتر قرقوز، ترجمه چراغی، انتشارات حفظی.

4ـ آموزه های تندرستی در قرآن، حسن رضا رضائی، انتشارات عطر آگین.