موضوع خاص: مناسک دینی و مذهبی

نام شبهه‌کننده: مجهول

منبع شبهه: خلاصه‌ای از چندین شبهه

هدف‌های احتمالی: اعتبارزدایی از راهبردها و برنامه‌های نظام اسلامی، القای فقدان مشروعیت نظام، متهم‌ساختن نظام به سوءاستفاده از نمادهای دینی و مذهبی.

متن شبهه:
یکی از مهارت‌های حاکمان جمهوری اسلامی بهره‌برداری از مناسک دینی و مذهبی برای بازسازی و ترمیم مشروعیت‌ِ قدرت سیاسیِ مشروعیت‌زدایی شده رژیم است. جمهوری اسلامی در 43 ساله گذشته کارنامه موفقی از لحاظ کارآمدی، ایجاد و تحکیم عدالت اجتماعی، رشد اخلاق اجتماعی و حل مشکلات کشور ندارد. بحران‌های فراونی مانند پیری جمعیت، آب، بیکاری، خشکسالی، نابرابری، فساد سیستماتیک، کاهش اعتماد اجتماعی، سیاست خارجی پرتنش، انزوای جهانی، آشفتگی در نظام تدبیر، تششت و چندپارگی اجتماعی، ... مقبولیت و رضایت عمومی را به کم‌ترین میزان خود رسانده است. اما حاکمان جمهوری اسلامی نشان داده‌اند که در هرچه مهارت نداشته باشند، در بهره‌برداری از ظرفیت‌های دینی و ملی برای بازتولید مشروعیت سیاسی و اجتماعی، مهارت دارند. نگاهی به کارنامه جمهوری اسلامی در سوءاستفاده از نمادهای اسلامی، مانند اعتکاف، ماه رمضان، نماز جمعه و جماعت، حجاب، حج، امر به معروف و نهی از منکر و نمادهای مذهبی مانند عید غدیر، عزاداری محرم، راهپیمایی اربعین، ... این امر را به خوبی نشان می‌دهد. تبلیغات وسیع تلویزیونی و هزینه‌های هنگفتی که از سوی سازمان‌ها و مراکز دولتی برای آیین‌های محرم و صفر و ترویج مناسک سوگواری انجام می‌شود، جز سرگرم کردن مردم به امور فرعی، فراموشاندن مشکلات و بحران‌های کشور و مشروعیت‌زایی موقت برای نظام هدفی دیگری ندارد؛ در حالی که همه این نمادهای دینی و مذهبی ظرفیت محدودی داشته و به مرور از معنای اولیه تهی گشته و به امور بی‌خاصیت و نمایشی تبدیل شده و می‌شود. جمهوری اسلامی نه تنها منافع ملی را به سود منافع ایدئولوژیک خود قربانی کرده، بلکه در حال قربانی‌کردن همه ظرفیت‌های تاریخی، دینی و مذهبی مردم ایران برای نجات خود از سرنگونی است؛ به گونه‌ای که مردم ایران برای عبور از جمهوری اسلامی مجبورند ابتدا از دین و مذهب تاریخی و کهن خود عبور کنند!  

نمونه بارز و برجسته این امر را در راهپیمایی اربعین مشاهده می‌کنیم. راهپیمایی اربعین از سنت‌های تاریخی شیعیان عراق است که با انگیزه‌ها و اهداف مذهبی و سنتی انجام می‌گرفته و کارکرد اصلی آن هویت‌بخشی به گروه شیعیان عراق در میان دیگر اقوام و مذاهب عراقی است. اما پس از سقوط صدام، توسط امریکا و راه‌یافتن شیعیان ایرانیانی به عراق، این مراسم به صورت عجیبی توسط جمهوری اسلامی و با انگیزه‌های سیاسی و اهداف توسعه‌طلبانه مصادره شده است.

پاسخ اجمالی:
1. همه نظام‌های سیاسی جهان در گذشته و حال برای حفظ حیات و اقتدار و تحقق اهداف و برنامه‌های خود، از ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و جغرافیایی جامعه خود بهره می‌برند. اساسا مانایی، اقتدار، پویایی و کارآمدی یک سیستم سیاسی، به میزان ارتباط و انطباق آن با مؤلفه‌های فرهنگی و تاریخی جامعه بستگی دارد. جمهوری اسلامی نظامی برآمده از فقه و فرهنگ اسلامی – ایرانی است. بنابر این به صورت طبیعی با بسیاری از مؤلفه‌های فرهنگی و اجتماعی و تاریخی مردم ایران، اعم از دینی، مذهبی و ملی هماهنگ بوده و تأثیر دوسویه‌ای میان نظام سیاسی و نظام فرهنگی – اجتماعی مردم ایران برقرار است.

2. برخلاف تصور شبهه‌کننده، بسیاری از مناسک و نمادهای اسلامی و شیعی هم، دارای وجوه فردی و هم برخودار از وجوه اجتماعی – سیاسی است. نماز جمعه، نماز جماعت، حج، جهاد، زکات و غیره از نمادهای اسلامی و عید غدیر، سوگواری برای امام حسین و دیگر نمادهای شیعی، بیش از آنکه حاوی وجوه فردی و احساسی باشد، دارای وجوه اجتماعی و سیاسی است. اسلام، به خصوص با قرائت اهل‌بیت علیهم السلام، دینی جمع‌گرا و اجتماعی است و امر سیاسی جزء مؤلفه‌های هویتی اسلام است. بنابر این اگر نظام برخاسته از مبانی و آموزه‌های اسلامی، به نمادها و مناسک دینی و مذهبی اهتمام ورزیده و برای تعمیق و گسترش آن فعالیت می‌کند، در واقع به وظیفه عقلانی و دینی خود عمل کرده است.

3. آری! نمادها و مناسک و شعارهای اسلامی و شیعی نباید ابزاری برای تحصیل منافع حزبی، گروهی و جناحی قرار گیرد. نمادها و مناسک دینی و مذهبی، بیرونی‌ترین بخش دین و مذهب است که عموم مردم از طریق آن با دین و مذهب ارتباط برقرار می‌کنند. اگر نمادها و مناسک دین و مذهبی، دچار آسیب شود، ممکن است دینداری و تعلق به مذهب در جامعه آسیب ببیند. این خطر همواره وجود دارد که برخی از افراد و گروه‌ها بخواهند برای منافع شخصی و گروهی خود از ظرفیت‌های فرهنگی و دینی سوء‌استفاده کرده و آن را نردبان رسیدن به منافع و مطاع خود قرار دهند. از این رو همه آحاد مردم، عالمان، اندیشمندان، مصلحان اجتماعی و سیاستمدارن باید از ظرفیت ارزشمند و بی‌بدیل مناسک و نمادهای دینی و مذهبی، به مثابه عناصر اصلی هویت دینی و ملی، مراقبت کرده و به هیچ شخص و گروهی فرصت سوء‌استفاده از آن را ندهند.

منابع جهت مطالعه بیش‌تر

• طاهرزاده اصفهانی، اصغر، اربعین حسینی، امکان حضور در تاریخی دیگر، گروه فرهنگی المیزان، انتشارات لب‌المیزان.

• مؤذنی، علی، کتاب داستانی احضاریه، نشر اسم.

• امجدی، کیوان، کتاب داستانی، ستون 1453، نشر فرهنگ اندیشه.

• والایی، علی اکبر، کتاب داستانی عمود 1400، نشر احیا.

• حسینی نسب، احسان، کتاب داستانی به سفارش مادرم، انتشارات به نشر.

• جوادی یگانه، محمدرضا، روایت پیاده‌روی اربعین: روایت مردم‌شناسانه و جامعه‌شناختی از پیاده‌روی اربعین، مرکز پژوهش‌های فرهنگ، هنر و ارتباطات.

• محمد حسین راجی، صعود چهل ساله، مشهد: اندیشکده سعداء

ایده‌هایی برای مقابله
تهیه و انتشار مجموعه مصاحبه با صاحب نظران و مقالات پژوهشی و تحیلی درباره خدمات متقابل جمهوری اسلامی و فرهنگ اسلامی – شیعی، تولید مستندهای پژوهشی و ترویجی درباره خدمات جمهوری اسلامی به کشور در ابعاد گوناگون فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی.