موضوع خاص: پیاده‌روی اربعین

نام شبهه کننده: مجهول

منبع شبهه: https://telegram.me/IslamicLeft

هدف‌های احتمالی: اعتبارزدایی از حضور پررنگ ایرانیان در مراسم اربعین، القای حکومتی بودن حضور ایرانیان در مراسم اربعین، متهم‌ساختن نظام اسلامی به دخالت در شعائر مذهبی با اهداف سیاسی.

متن شبهه:

تشیع در ایران یک ایدئولوژی سیاسی و در عراق، بخشی از زیست‌جهان بکر و تصرّف نشده شیعیان است و همین تمایز اساسی کافی است که ما را وادارد تا درباره درآمیختن بی‌محابای این دو گونه تشیع با احتیاط بیش‌تر تصمیم بگیریم. در  واقع در مقایسه با عراق که به لحاظ تاریخی فاقد یک دولت توتالیتر توسعه‌گرا و فاقد یک حکومت شیعه بوده و مشارکت شیعیان عراق در راهپیمایی وضعی کاملاً اجتماعی، بدوی و سنّتی دارد، ایرانیان حضوری کاملاً توده‌وار و ایدئولوژیک در راهپیمایی پیدا می‌کنند که به شدت، منطق طبیعی اربعین عراقی را تهدید می‌کند.

1. آشکارترین مسأله، اهمیت «امر جزئی» در تشیع عراقی است که در شناسنامه‌داری و هویت‌مندی هریک از موکب‌ها، وجود تصاویری از شهدای خانواده و همینطور عکس‌های متفاوتی از مراجع عراق، و نصب جملاتی کاملاً معنادار و ملموس از علما که توسط برپاکنندگان موکب انتخاب شده است، متبلور می‌شود؛ در مقابل، اصالت «امر کلّی» در میان ایرانیان که همگی با لباس‌ها و چادرهای یک دست سیاه، پرچم‌ها، سربندها و چفیه‌های متحدالشکل و تصاویر امام و رهبری حالتی یونیفرمی به خود گرفته‌اند.

 نسبت عراقی با مذهب، خاطرات کودکی نسل مرا زنده می‌کند که هنوز عکس‌های کاملاً متمایز و منحصر به فردی از مراجع، روشنفکران و روحانیون انقلابی بر در و دیوار خانه‌ها و شهر باقی بود و البته به تدریج در دهه هفتاد به ساختار متحدالشکل کنونی (حتی در تزئین سنگ قبر شهدا) مبدل شد.

2. در حالی که عراقی‌ها ایرانیان را با خصوصی‌ترین ابعاد وجودی خود، یعنی در محیط خانه و در میان فرزندان و همسایگان و با بهترین غذایی که خود می‌خورند، پذیرایی می‌کنند،  زائران ایرانی خود را تنها بعنوان یک شهروند گمنام دولت شیعی ایران تصور می‌کنند که هیچ نشانه‌ای از «فردیت» با خود حمل نمی‌كند. همین غلبه رویکرد ایدئولوژیک و ملی بر تشیع ایرانی است که منجر به آن می‌شود که اربعین عراقی، محمل تکثر و حتی رفق و مدارا با اهل‌سنت و اربعین ایرانی، تجلی یکسانی و یکدستی و حتی نفی تکثر و مدارا در داخل خود شیعیان باشد!

3. مواجهه ما با شیعیان عراق نه مواجهه پایاپای مردمی با مردمی دیگر، بلکه مواجهه نابرابر یک دولت با یک سنت است. بعدِ ملّی تشیع برای ما ایرانیان آنگاه آشکار می‌شود که فرای احساسات پرشور اما زودگذر مذهبی، یک لحظه به این بیندیشیم که اگر ماجرا برعکس بود و شیعیان عراق هرسال در برهه‌ای از سال به مرزهای ایران برای زیارت امام رضا هجوم می‌آوردند و ما قرار بود در تمام طول مسیر با همه فقر و نداری و در خانه‌هامان از آن‌ها پذیرایی کنیم چه حالی بر ما عارض می‌شد؟! پاسخ از پیش روشن است. رابطه ما ایرانیان (از هر طیف و گروه و منطقه‌ای که باشیم) با ناایرانیان، نه از ناحیه انسان‌بودن، یا حتی اشتراک در مذهب و نژاد و زبان، بلکه از ناحیه «منافع ملّی» ما است. مقایسه رفتار ما با شیعیان افغانستان در قیاس با رفتار عراقی‌ها با ما، شاهد مثال گویای این تمایز اساسی است. تشیع در ایران، ساختاری دولتی دارد و بزرگ‌ترین و مهم‌ترین هیئات ایران امروز نه توسط محلات و خانه‌ها، بلکه توسط حاکمیت و روحانیون و مداحان نزدیک به قدرت سازماندهی می‌شود. موکب‌های ایرانی اربعین هم عموماً حکومتی است و بیش‌تر به کاخ پادشاهانی مسرور و مغرور می‌ماند که در به رخ کشیدن شکوه‌شان به موکب‌های حقیرانه و مغموم مردمان فقیر و مستضعف عراق رقابت دارند.   

4. در یک کلام در شرایط کنونی تشیع دولت- ملتیِ ایران می‌رود که با سرایت فرهنگ توده‌وار خود به اربعین، چیزی شبیه فستیوال شاد، ایدئولوژیک، ناسیونالیستی و به غایت معنازدایی شده ۲۲ بهمن را به جای سنت عمیق، ریشه دار، اخلاقی، عاطفی، کهن و بالقوه سیاسیِ اربعین شیعیان عراق بنشاند!

پاسخ اجمالی:

1. این شبهه از خاستگاه تفکر لیبرالیستی بیان شده است. بر همین اساس شبهه‌کننده اهتمام به امر کلی و حرکت‌های جمعی ایرانیان را با برچسب «حرکت توده‌وار ایرانیان» نکوهش کرده است. در حالی که اساسا حیات فرهنگ‌ها و تمدن‌های انسانی متوقف بر توجه به امر کلی، پیوندهای جمعی و منافع مشترک میان افراد جامعه است. یقینا هضم اراده انسانی در امور کلی و ازدست دادن فردیت امر مطلوبی نیست و هویت انسانی فرد را تهدید می‌کند، اما از منظر عقلانی، فرد و جامعه سالم، در گروه تعادل میان فردیت و جمع‌گرایی است. انسان‌ سالم هویتی چندگانه دارد. انسان سالم دارای خودآگاهی فردی و جمعی و داشتن پیوندهای اجتماعی و تعلق به گروه یکی از نیازهای روانی انسان است. جمع‌گرایی و اهتمام به امور کلان فرهنگی و سیاسی از نقاط قوت مردم ایران به شمار می‌رود. مهم‌ترین زمینه فرهنگی و اجتماعی پیروزی انقلاب اسلامی، خودآگاهی اسلامی و هویت ملی ایرانیان بود. بنابر این ستایش «اهتمام به امر جزئی» در میان عراقیان و نکوهش «توجه به امر کلی»، در میان ایرانیان، آنگونه که در شبهه تقریر شده، نشانه بی‌توجهی و ناآگاهی شبهه‌کننده است.

2. بدون شک تفاوت‌هایی میان برخی از جلوه‌های مناسکی اربعین عراقی و ایرانی وجود دارد. تفاوت‌های فرهنگی میان کشورها و جامعه‌ها امری طبیعی و دارای ریشه‌های تاریخی است. با این وجود ملت‌های عراق و ایران با وجود تفاوت‌های فرهنگی و تاریخی، مشترکات فرهنگی قابل‌توجهی هم دارند. مهم‌ترین مشترکات فرهنگی و تاریخی عراق و ایران، اسلام و تشیع است. دین و مذهب واحد، موجب و موجد مشترکات فرهنگی و اجتماعی فراوان است.

3. ملت‌ها همواره در حال تبادل فرهنگی و تأثیرگذاری متقابل بر یکدیگرند و نه تنها نمی‌توان از این تبادل و تعامل جلوگیری کرد، بلکه مانع‌شدن در برابر آن، سودمند نبوده و یقینا موجب ایستایی و عقب‌ماندگی فرهنگی می‌شود.

حضور زائران ایرانی در عراق و زائران عراقی در ایران، نه تنها برای فرهنگ‌های بومی دو کشور تهدیدی محسوب نمی‌شود، بلکه می‌تواند به نزدیکی دو ملت و تقویت اشتراکات فرهنگی و آموختن ویژگی‌های مثبت ملی کمک کند. انسجام اجتماعی و اهتمام به هویت و منافع ملی در جامعه ایرانی، می‌تواند الگویی برای بازسازی نظام اجتماعی - سیاسی عراق، و مهمان‌نوازی، سادگی، اهتمام به پیوندهای خویشی و حفظ بافت خانواده گسترده ( طوائف و عشیره‌ها) در جامعه عراقی الگوی مثبتی برای تقویت بافت اجتماعی مردم ایران به شمار آید.    

4. بر خلاف ادعای شبهه‌کننده، نه فرهنگ عراقیان کاملا مبتنی بر فردیت و نه فرهنگ ایرانیان، کاملا فردیت‌زدایی شده است. سبک زندگی ملت ایران و ملت عراق، هم وجوه فردی و هم وجوه جمعی دارد. گو اینکه به علل گوناگون تاریخی، فرهنگی و تمدنی، وجه جمعی و اهتمام به یکپارچگی و انسجام اجتماعی و اهتمام به منافع ملی در میان ایرانیان بسیار قوی‌تر و پررنگ‌تر است. در حالی که به سبب تنوع قومی، دینی و مذهبی و نظام عشیره‌ای حاکم بر عراق، هنوز فرهنگ قبیله‌ای و عشیره‌ای بر مردم آن کشور سیطره دارد و فردیت به معنای لیبرالیستی آن در جامعه عراقی کم رنگ است. مردم ایران با وجود تنوع دینی و قومی و مذهبی، به برکت اکثریت شیعه، فرهنگ ایرانی و انقلاب اسلامی توانسته‌اند به انسجام و یکپارچگی ملی نیرومندتری دست یابند. ضعف هویت ملی و انسجام اجتماعی در میان عراقیان نقطه ضعف آن جامعه است، نه نقطه قوت آن!

برچسب «تشیع توده‌وار و فردیت‌زدایی شده» به شیعیان ایران، که درباره جامعه‌های کمونیستی مصداق دارد، اتهام سخیف و بی‌ادبانه‌ای است. تشیع در ایران سابقه بیش از هزار ساله دارد و انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی، فرزندان تشیع در ایران‌اند. عشق و علاقه و اعتقاد مردم ایران به اهل‌بیت علیهم السلام امری حکومتی نیست، بلکه در اعماق جان و اندیشه ایرانیان ریشه دارد. تشیع علاوه بر وجه اعتقادی که امری فردی است، وجوه اجتماعی و سیاسی قوی‌ای دارد. تاریخ تشیع تاریخ مسؤولیت‌پذیری جمعی انسان‌ها است.   

5. مراسم اربعین یکی از مناسک کهن عراقیان شیعه است، اما تا یک دهه قبل در مناسبات اجتماعی و سیاسی عراق نقش پررنگی نداشت. اکنون هم که زائران بسیاری از ایران و دیگر کشورها در این مراسم شرکت می‌کنند، شکل و شمایل مناسک مذهبی عراقیان، تغییر محسوسی نکرده است. حضور چندروزه مسافران و زائران دیگر کشورها نمی‌تواند تاثیر عمیق و گسترده‌ای بر فرهنگ و آداب و رسوم مردم عراق بگذارد. از این رو ادعای تخریب فرهنگ مذهبی عراقیان توسط زائران ایرانی، بزرگنمایی بدون دلیل، با هدف تخطئه و تحقیر زائران انقلابی ایران است.

6. مثلث رسانه‌ای غربی – عبری – عربی در چند سال اخیر برای ایجاد بدبینی میان مردم عراق و ایران تلاش زیادی انجام داده است. متأسفانه برخی از جوانان عراقی تحت تأثیر فضاسازی رسانه‌های معاند، به رفتارهای نامطلوبی علیه ایرانیان دست زده‌اند. اینگونه رفتارها اندک و ناچیز است و استقبال گرم و دوستانه میزبانان عراقی از زائران ایرانی در این سال‌ها، مهر باطلی بر کوشش‌های نافرجام رسانه‌های تبهکار صهیونیستی است.   

منابع جهت مطالعه بیش‌تر:

طاهرزاده اصفهانی، اصغر، اربعین حسینی، امکان حضور در تاریخی دیگر، گروه فرهنگی المیزان، انتشارات لب‌المیزان.

مؤذنی، علی، کتاب داستانی احضاریه، نشر اسم.

امجدی، کیوان، کتاب داستانی، ستون 1453، نشر فرهنگ اندیشه.

والایی، علی اکبر، کتاب داستانی عمود 1400، نشر احیا.

حسینی نسب، احسان، کتاب داستانی به سفارش مادرم، انتشارات به نشر.

جوادی یگانه، محمدرضا، روایت پیاده‌روی اربعین: روایت مردم‌شناسانه و جامعه‌شناختی از پیاده‌روی اربعین، مرکز پژوهش‌های فرهنگ، هنر و ارتباطات.

ایده‌هایی برای مقابله:

 تهیه مصاحبه‌های علمی و تحلیلی با صاحب نظران در حوزه‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و فرهنگی پیاده روی‌اربعین؛ ساخت مستندهایی درباره دیدگاه عراقیان درباره زائران ایرانی؛ برگزاری نشست‌های تخصصی درباره راهبردها و برنامه‌های مراکز و سازمان‌های غربی برای ایجاد اختلاف و بدبینی میان مردم عراق و ایران.