ریشه‌های شخصیتی در تربیت و محیط

شخصیت هر انسان حاصل مجموعه‌ای از عوامل وراثتی، محیطی، فرهنگی و آموزشی است. علامه امینی در خانواده‌ای عالم‌پرور رشد کرد و در حوزه‌های علمیه تبریز و سپس نجف در محضر بزرگانی، چون سید ابوالحسن اصفهانی، میرزا نائینی، شیخ عبدالکریم حائری و شیخ محمدحسین کمپانی به مراتب علمی بالایی دست یافت و به درجه اجتهاد رسید. 

برای شناخت دقیق شخصیت‌هایی، چون علامه امینی، باید به همه این مؤلفه‌ها توجه داشت. بررسی صرفِ زندگی‌نامه بدون تحلیل عوامل شکل‌دهنده شخصیت، ما را از درک درست این عالمان بازمی‌دارد.

پرچم‌دار جنبش فکری مسلمانان

علامه امینی را می‌توان قهرمان جنبش علمی و فکری معاصر دانست. او با عشق و اخلاص به امیرالمؤمنین (ع) در راه تبیین حقایق اسلام، سخت‌ترین مسیر‌های تحقیق را پیمود. وی برای نگارش الغدیر به بسیاری از کشور‌های اسلامی از جمله عراق، هند، سوریه، پاکستان، مصر و مغرب سفر کرد و از هزاران کتابخانه و نسخه خطی بهره گرفت.

نبوغ، پشتکار، پاکی و اخلاص علامه باعث شد از همان آغاز، بزرگان نجف و سامراء او را از امید‌های آینده اسلام بدانند.

«الغدیر»؛ دانش‌نامه‌ای از عشق و استدلال

الغدیر تنها یک کتاب نیست؛ دانش‌نامه‌ای از عشق و معرفت است که در حدود نیم قرن تلاش بی‌وقفه نگاشته شد. علامه برای نگارش آن بیش از ده هزار کتاب را از آغاز تا انجام مطالعه کرد و به گفته خود، به صد هزار منبع بار‌ها مراجعه کرد. 

در سفر به دمشق، روزی ۱۵۰ صفحه فیش‌برداری می‌کرد و در مدت ۱۰ روز بیش از ۱۵۰۰ صفحه را با دست نوشت. در سفر چهارماهه به هند نیز حدود ۲۵۰۰ صفحه را استنساخ کرد. این حجم از کار، تنها از کسی برمی‌آمد که وجودش را در راه امیرالمؤمنین (ع) وقف کرده باشد.

جهاد علمی در خلوت کتابخانه‌ها

دکتر جعفر شهیدی نقل شده است که علامه امینی در یکی از کتابخانه‌های عراق به دلیل محدودیت ساعات مطالعه، شب‌ها در کتابخانه می‌ماند و گاه تا بیست ساعت در شبانه‌روز به کار پژوهش مشغول بود؛ با لقمه نانی ساده و جرعه آبی که کتابدار در اختیارش می‌گذاشت می ماند تا کارش را پیش ببرد ؛

علامه در حقیقت، شهید علم و ایمان است ؛ بیماری‌های جسمی‌اش نتیجه همان تلاش‌های طاقت‌فرسا برای نگارش الغدیر بود؛ کار با نسخه‌های خاک‌گرفته و کم‌نور، اما با روحی روشن و دلی آگاه.

باز تاب و تأثیر جهانی الغدیر در میان دانشمندان شیعه واهل سنت

الغدیر نه تنها اثری علمی بلکه عاملی برای تقریب مذاهب و وحدت مسلمانان شد. بسیاری از اندیشمندان اهل سنت، پس از مطالعه الغدیر به مکتب اهل‌بیت (ع) گرایش یافتند. از جمله محمد سعید دحدوح، امام جماعت شهر حلب که با خواندن این اثر به تشیع گروید و در نامه‌ای به علامه نوشت: شما روش و اخلاق آل‌محمد (ص) را زنده کردید.

بزرگانی، چون آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله حکیم و آیت‌الله میرزا عبدالهادی شیرازی درباره الغدیر تعبیراتی عظیم به کار بردند. آیت‌الله حکیم فرمود: لایأتیه الباطل من بین یدیه و میرزا شیرازی آن را هدیً للمتقین نامید.

علامه امینی در اقدامی هوشمندانه، در مقدمه مجلدات اولیه کتاب «الغدیر» (به‌ویژه جلدهای اول تا سوم)، نامه‌ها، تقریظ‌ها و نقدهایی را که از سوی نخبگان و علمای جهان تسنن ارسال شده بود، منتشر کرد. این اقدام دو هدف داشت: نخست، اثبات اینکه الغدیر یک اثر علمیِ فرامذهبی است و دوم، نشان دادن اینکه نقد منصفانه، زبان مشترک امت اسلامی است.

در اینجا به چند تن از برجسته‌ترین شخصیت‌های علمی و دینی اهل‌سنت که الغدیر را ستودند و بر روشمندی آن صحه گذاشتند، اشاره می‌شود:

۱. محمد عبدالغنی حسن (ادیب و محقق مصری)

او از چهره‌های سرشناس ادبیات عرب در مصر بود که نامه‌ای مفصل در ستایش الغدیر نوشت. او الغدیر را نه یک کتاب صرفاً کلامی، بلکه یک دائرة‌المعارف تاریخی و ادبی دانست که در آن نویسنده با امانت‌داری کامل به منابع اهل‌سنت ارجاع داده است. او در نامه خود تأکید می‌کند که سبک تحقیق علامه امینی، الگویی برای محققان معاصر است.

۲. دکتر محمد غلاب (استاد فلسفه دانشگاه الازهر)

این اندیشمند برجسته الازهر مصر، در تقریظ خود بر الغدیر، علامه امینی را به خاطرِ احاطه بر تراث اسلامی و دوری از تعصبات رایج ستود. او تأکید کرد که چنین تحقیقی تنها از کسی برمی‌آید که هم به منابع شیعه و هم به منابع اهل‌سنت تسلطی بی‌نظیر داشته باشد و بتواند از میان هزاران صفحه متن، حقیقتی را بیرون بکشد که همگان آن را بپذیرند.

۳. شیخ محمدسعید دحدوح (مفتی و عالم برجسته شهر حلب - سوریه)

او که از علمای با نفوذ سوریه بود، پس از مطالعه الغدیر نامه‌ای نوشت که در آن از “صراحت لهجه”، “دقت علمی” و “حفاظت از میراث اسلامی” توسط علامه امینی تمجید کرد. او الغدیر را کتابی دانست که می‌تواند راهگشای پژوهشگران برای درک صحیح تاریخ اسلام باشد.

۴. عادل زعیتر (نویسنده، مورخ و مترجم فلسطینی)

عادل زعیتر که کتاب‌های متعددی در حوزه تاریخ اسلام و تمدن عربی ترجمه و تالیف کرده بود، پس از بررسی الغدیر، علامه امینی را به خاطرِ «صبر در تتبع» و «پژوهش استدلالی» تحسین کرد. او بر این نکته تأکید داشت که الغدیر با استفاده از منابع خودِ اهل‌سنت، حقایقی را روشن کرده است که پیش از آن در غبارِ نسیان و تحریف قرار داشتند.

۵. دکتر طه الهاشمی (مورخ و سیاستمدار عراقی)

او از مورخان نامدار دوران خود بود که در نامه‌ای به علامه امینی، کتاب الغدیر را اثری جاودان خواند. او معتقد بود که این کتاب توانسته است با تکیه بر اسناد معتبر، شکافی که قرن‌ها میان تاریخ‌نگاری مذاهب وجود داشت را با منطق و انصاف پر کند.

نکته حائز اهمیت در مورد این تأییدات:

این علمای اهل‌سنت، الغدیر را نه صرفاً به خاطر پذیرش تمامی عقاید شیعه، بلکه به دلایل زیر ستودند:

امانت در نقل: آن‌ها شاهد بودند که علامه امینی از تحریف منابع اهل‌سنت پرهیز کرده و با صداقتِ تمام، مدارک را از دل کتبِ مورد اعتمادِ خودِ آن‌ها بیرون کشیده است.

عفت قلم: برخلاف برخی کتاب‌های تفرقه‌افکن، علامه امینی در این اثر از اهانت به مقدسات اهل‌سنت پرهیز کرد و تنها به تحلیل تاریخی پرداخت.

وسعت دانش: این علما متوجه شدند که نویسنده الغدیر با ادبیات، تاریخ و رجالِ مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، از خودِ علمای این مذاهب بهتر آشناست.

این نامه ها هم‌اکنون در مقدمه مجلدات چاپ شده الغدیر، به عنوان سندی بر تعامل علمی میان مذاهب، در دسترس پژوهشگران قرار دارد.

میراث ماندگار؛ کتابخانه امیرالمؤمنین (ع)

تأسیس کتابخانه بزرگ امیرالمؤمنین (ع) توسط علامه از عنایات  الهی است که این کتابخانه با وجود جنگ‌ها و حملات بعثی‌ها سالم مانده است. مسئول مخطوطات یونسکو هنگام بازدید از این گنجینه گفت: در ۱۵ سالی که مسئول نسخ خاورمیانه بوده‌ام، کتابخانه‌ای مانند این ندیده‌ام.

آثار دیگر علامه مانند ثمرات الاسفار، رساله در نیت و رساله در علم درایه نیز از نوآوری‌های علمی ایشان است؛ برخی منتشر و برخی هنوز در دست انتشارند.

ضرورت تربیت عالمانی با روحیه علامه امینی در حوزه ها ومراکز علمی

حوزه ودانشگاه امروز باید در تربیت دانشمندانی بکوشد که اخلاص، ایثار و فداکاری پیامبرانه داشته باشند. علامه امینی برای پاسخ به یک شبهه، ۴۰ سال از عمر خود را صرف کرد. همان‌گونه که مرحوم آقابزرگ تهرانی در پاسخ به شبهه‌ای درباره نقش علمای شیعه، کتاب الذریعه را نوشت.

اگر حوزه در برابر شبهات بی‌تفاوت باشد، فاصله مردم با دین افزایش می‌یابد. تربیت روحانیونی آگاه، زمان‌شناس و مجاهد فکری، مطالبه جدی مقام معظم رهبری شهید (رضوان الله علیه)  از حوزه‌ها مدام این بود  که حوزه باید در پاسخگویی به شبهات گامی فراتر از زمان داشته باشد وبرای تحقق این هدف، باید چهره‌هایی، چون علامه امینی را الگو قرار دهد و به جهان اسلام معرفی نماید.