اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
16 خرداد 95
بازدید
۲٬۷۶۴
سياستشخصيت هاامام خميني

نظارت بر حكومت و ساز وكارهاى آن در اسلام‏

  • نشان کردن

با بررسى نظام نظارتى در اسلام به اين نتيجه مى‏رسيم كه ساز وكارهاى نظارت بر حكومت در اسلام كارامدتر از نظام‏هاى ديگر است؛ زيرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بيرونى، بر نظارت درونى نيز تأكيد ويژه‏اى دارد. ثانياً: ساز وكارهاى نظارتى در اسلام، موجب افزايش ميزان محبوبيت حاكمان مى‏شود و روابط حاكمان و شهروندان را از روابط خشك قانونى به روابط تربيتى- عاطفى، همراه با رعايت موازين قانونى تبديل مى‏كند. ثالثاً: رويكرد ساز وكارهاى نظارتى در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنيوى و اخروى است؛ زيرا نظام حقوقى اسلام، زيرمجموعه نظام اخلاقى اسلام است. افزون بر همه اينها، نظارت بر حكومت در اسلام از ضمانت اجرايى بسيار قوى و مستحكمى برخوردار است.

نظارت بر حكومت و ساز وكارهاى آن در اسلام‏

چكيده‏
براى مهار قدرت، چاره‏اى جز نظارت بر حاكمان و صاحبان قدرت، وجود ندارد.
با بررسى نظام نظارتى در اسلام به اين نتيجه مى‏رسيم كه ساز وكارهاى نظارت بر حكومت در اسلام كارامدتر از نظام‏هاى ديگر است؛ زيرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بيرونى، بر نظارت درونى نيز تأكيد ويژه‏اى دارد. ثانياً: ساز وكارهاى نظارتى در اسلام، موجب افزايش ميزان محبوبيت حاكمان مى‏شود و روابط حاكمان و شهروندان را از روابط خشك قانونى به روابط تربيتى- عاطفى، همراه با رعايت موازين قانونى تبديل مى‏كند. ثالثاً: رويكرد ساز وكارهاى نظارتى در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنيوى و اخروى است؛ زيرا نظام حقوقى اسلام، زيرمجموعه نظام اخلاقى اسلام است. افزون بر همه اينها، نظارت بر حكومت در اسلام از ضمانت اجرايى بسيار قوى و مستحكمى برخوردار است.
مقدمه‏
جامعه براى حفظ و بقاى حيات اجتماعى، نيازمند «قانون» است و جامعه انسانى به حكم عقل فطرى، پايدار نمى‏ماند، مگر با وجود مجرى و محورى كه قوانين آن را قوام بخشد.
بعد از تشكيل حكومت، مهم‏ترين بحثى كه مطرح مى‏شود اين است كه حكومتى كه از قدرت برخوردار است، براى اينكه به استبداد و خودكامگى نينجامد، چگونه بايد تنظيم و كنترل شود؟
خداوند متعال درباره فرعون كه نمونه بارز يك حاكم (و انسان) طغيانگر و سوء استفاده‏كننده از قدرت بود، خطاب به حضرت موسى (ع) مى‏فرمايد:
«(اى موسى) به‏سوى فرعون برو كه او طغيان كرده است» (طه (20): 24 و نازعات (79): 18).
از نظر قرآن، عامل تمام بدبختى‏هاى سرزمين پهناور مصر، فرعون است و تا او اصلاح نشود، هيچ كارى از كسى ساخته نيست؛ چرا كه عامل پيشرفت يا عقب‏افتادگى و خوشبختى يا بدبختى يك ملت، قبل از هر چيز، رهبران و سردمداران آن ملت هستند. ازاين‏رو، بايد هدف‏گيرى شما قبل از همه به سوى آنها باشد. (مكارم شيرازى و ديگران، 1371، ج 208: 13).
همچنين، طبع انسان غالباً به سوى طغيانگرى و سوء استفاده از قدرت تمايل دارد؛ به‏ويژه آنكه اين قدرت، قدرت عظيم ناشى از حكومت باشد. به گفته لُرد آكتن « Lord Acton»: «قدرت فاسد مى‏كند و قدرت مطلق، مطلقاً فاسد مى‏كند» (قاضى شريعت‏پناهى، 1375: 176).
تاريخ حكومت‏ها نيز نشان مى‏دهد، اصولًا و بنا به طبع آدمى، چنانچه ابزارهايى جهت مهار قدرت حكومت پيش‏بينى نشود، امكان استبداد و خودرأيى حاكمان، دور از انتظار نيست.
ازاين‏رو، موضوع مهار قدرت و نظارت بر حاكمان از موضوعات مهمى است كه مورد توجه انديشمندان قرار داشته و دارد. در واقع بحث در اين است كه چه ساز وكارهايى براى مهار قدرت و نظارت بر حاكمان، به‏منظور جلوگيرى از قدرت‏طلبى آنان، انديشيده‏ شده است؟ آيا در نظام سياسى اسلام به اين امر مهم پرداخته شده و ساز وكارهايى براى نظارت بر حاكمان در نظر گرفته شده است؟
د پاسخ بايد گفت كه بحث نظارت بر حكومت در اسلام از اهميت ويژه‏اى برخوردار است. در اين مقاله، اهميت نظارت بر حكومت، ماهيت حقوقى و ساز وكارهاى آن در اسلام مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.
تعريف نظارت‏
نظارت در لغت و اصطلاح، تعاريف گوناگونى دارد. در ادامه به تعريف لغوى و اصطلاحى آن مى‏پردازيم:
1- تعريف لغوى‏
«نظارت» (Inspection) از ماده «نظر» است. در كتاب لسان‏العرب آمده است: «النظر»؛ يعنى تأمل‏كردن در چيزى، اندازه چيزى را درنظرداشتن و قياس‏كردن و «الناظر»؛ يعنى حافظ و نگهبان و «ناظور الزرع» و ... يعنى حافظ و نگهبان مزرعه و باغ نخل و ... (ابن منظور، 1996 م، ج 258 255: 3).
در كتاب المنجد، «نظر» به‏معناى مشاهده‏كردن، با دقت نگاه‏كردن، رسيدگى و تفكركردن، داورى‏كردن، محاكمه‏كردن، قياس‏كردن، فرمان‏دادن و نظارت‏كردن آمده است (معلوف، 1992 م: 817).
همچنين، «نظارت» به‏معناى «عمل ناظر و مقام او و نيز مراقبت در اجراى امور» آمده است (معين، 1360، ج 4746: 4).
مرحوم دهخدا «نظارت» را اين‏گونه معنا كرده است: «مراقبت و در تحت نظر و ديده‏بانى‏داشتن كارى، نگرانى، ديده‏بانى به‏سوى چيزى، مباشرت، نگريستن در چيزى با تأمل، چشم‏انداختن، حكومت‏كردن بين مردم و فيصله‏دادن دعاوى ايشان، يارى‏دادن، مددكردن و نيز به‏معناى چشم، بصر، ديده، فكر، انديشه، تفكر، رويه، دقت، تأمّل، تدبّر، خيال، وهم و اعتراض» (دهخدا، 1373، ج 19946: 13).
وى «ناظر» را به‏معناى «نظركننده، نگرنده، نگاه‏كننده، بيننده، شاهد و كنايه از جاسوسى، ديده‏بان و نگاهبان» مطرح نموده است (همان: 19610).
2- تعريف اصطلاحى‏
تا جايى كه ما فحص و جست وجو كرديم، تعريفى از نظارت در علم حقوق و علوم سياسى نيافتيم؛ اما اين واژه در علوم ديگرى مانند مديريت، تعريف شده است كه به‏لحاظ نزديكى آن به حقوق، ما نيز آن تعريف را ذكر مى‏كنيم.
در علم مديريت، نظارت، به‏معناى «ارزيابى عملكرد كاركنان» آمده است و منظور از آن، فرآيندى است كه با آن، كار كاركنان در زمانهاى معينى، به‏طور رسمى مورد بررسى و سنجش قرار مى‏گيرد (سعادت، 214: 1376).
اگر به اين تعريف از نگاه حقوقى توجه شود، مى‏توان اين‏گونه گفت كه «نظارت، به مجموعه عملياتى گفته مى‏شود كه طى آن ميزان تطابق عملكرد اشخاص با قوانين و مقررات، سنجيده مى‏شود تا از مطابقت نتايج عملكرد با هدفهاى مطلوب، اطمينان حاصل شود» (ملك افضلى اردكانى، 22: 1382).
بنابراين، نظارت در اصطلاح عبارت است از: ك- وش- ش- ى ك- ه مدير ي- ا م- س- ؤول در ج- ه- ت ي- افتن نقاط قوت و ضعف موجود در يك سازمان در زمينههاى برنامهريزى، مقررات و چگونگى اجراى آنها و يا ارزيابى توان افراد سازمان انجام ميدهد.
ماهيت نظارت‏
بحث «نظارت» در فقه عمدتاً در باب وقف آمده است و در حقوق نيز جايگاه اصلى آن در حقوق خصوصى و يا مدنى مى‏باشد و از آنجا به حقوق اساسى راه يافته است. فقها و حقوقدانان، نظارت را به دو قسم كلى تقسيم مى‏كنند:
1- نظارت در حقوق خصوصى‏
نظارت در حقوق خصوصى كه به آن «فقه‏المعاملات» نيز گفته مى‏شود، غالباً استطلاعى يا اطلاعى است و آن نظارتى است كه در آن، ناظر، فقط حق يا وظيفه كسب اطلاع را داشته باشد.
اگر بخواهيم در قانون اساسى جمهورى اسلامى، نهادى را نام ببريم كه طبق قانون، وظيفه‏اش اعمال نظارت استطلاعى باشد، آن نهاد، «سازمان بازرسى كل كشور» است.
در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، آمده است: «بر اساس حق نظارت قوه قضائيه نسبت به حسن جريان امور و اجراى صحيح قوانين در دستگاه‏هاى ادارى، سازمانى به نام‏
«سازمان بازرسى كل كشور» زير نظر رييس قوه قضائيه تشكيل مى‏گردد. حدود اختيارات و وظايف اين سازمان را قانون تعيين مى‏كند» (قانون اساسى، اصل 174).
همچنين بازرسان وزارت آموزش و پرورش كه وظيفه و حق تحقيق و تفحص در امور مدارس را دارند، نظارتشان استطلاعى است. آنان بعد از آنكه نظارت خويش را اعمال كردند، گزارشى تهيه نموده و آن را به مقامات ذى‏صلاح، ارائه مى‏كنند.
در نظارت استطلاعى، ناظر، حق صدور حكم و دستورى را ندارد و در صورت صدور، حكم و دستور او مطاع و لازم‏الاجراء نيست و اعمال حقوقى بدون اذن و موافقت او نيز اعتبار دارد و ضمانت اجرايى براى اعمال مستقيم نظر او وجود ندارد.
2- نظارت در حقوق عمومى‏
نظارت در حقوق عمومى كه به آن، «فقه‏النظام» نيز گفته مى‏شود، غالباً استصوابى است و در مقابل نظارت استطلاعى عنوان مى‏شود. «استصواب» در لغت به‏معناى «صواب‏ديد» است (عميد، 1364، ج 143: 1).
مقصود از نظارت استصوابى، آن است كه ناظر، افزون بر كسب اطلاع، صواب‏ديد هم بنمايد؛ يعنى بتواند حكم و دستور هم صادر كند و در اين صورت حكم او نيز مطاع و نافذ باشد و اعمال حقوقى بدون اذن و موافقت او، اعتبار نداشته باشد.
براى مثال، نظارتى كه مدير يك كارخانه يا رييس يك اداره بر عملكرد كاركنان و زيردستان خود اعمال مى‏كند، از نوع نظارت استصوابى است. به عبارت ديگر، نظارت مدير به كسب اطلاع و احياناً تهيه گزارش از عملكرد كاركنان خويش، محدود نمى‏گردد؛ بلكه نظارت وى، افزون بر اطلاع، ضمانت اجرايى نيز دارد؛ يعنى در صورت لزوم، حق صدور دستور را دارد و كاركنان يا كارمندان وى نيز موظف به انجام حكم و دستور او مى‏باشند.[1]
همان‏گونه كه پيش از اين اشاره شد، بحث نظارت در فقه عمدتاً در باب وقف و در حقوق، در بخش حقوق خصوصى و مدنى مطرح شده است. بحث نظارت استصوابى در كتب فقهى، بحثى كاملًا آشناست. به‏عنوان نمونه، مرحوم سيدكاظم طباطبايى يزدى در كتاب «العروة الوثقي» در بحث نظارت بر وقف، به دو نوع نظارت، استصوابى و استطلاعى اشاره كرده است (طباطبايى يزدى، 1423، ج 344: 6).
از آنجا كه قانون مدنى ايران، برگرفته از فقه شيعه مى‏باشد، در اين قانون نيز به اين مسأله تصريح شده است:
«واقف مى‏تواند بر متولى، ناظر قرار دهد كه اعمال متولى به تصويب يا اطلاع او باشد» (قانون مدنى، ماده 78).
از مضمون اين ماده درمى‏يابيم كه اين قانون، نظارت استصوابى را نظارتى دانسته است كه در ضمن آن، متولى (مجرى) بدون اذن و تصويب ناظر، نتواند كارى را انجام دهد. به عبارت ديگر، ناظر حق ابطال و يا تنفيذ عمل را داشته باشد و در مقابل آن، نظارت استطلاعى را نظارتى دانسته كه در آن، متولى تنها وظيفه دارد اقدامات خود را به اطلاع ناظر برساند و يا ناظر، حق اطلاع‏پيداكردن از اقدامات متولى را داشته باشد.
مسأله مهم ديگر، اصالت‏داشتن نظارت استصوابى در مقام شك است؛ به‏گونه‏اى كه عموم فقها و حقوقدانان معتقدند كه هرگاه واقف در وقف معلوم نكند كه مقصودش كدام يك از اقسام نظارت بوده، اصل بر نظارت استصوابى است.
نظارت عام تكوينى بر انسان‏
اسلام همواره نسبت به نظارت بر اعمال انسان تأكيد مى‏ورزد. در قرآن و روايات، موارد فراوانى وجود دارد كه به موضوع نظارت بر افراد انسانى مى‏پردازد. در ادامه به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم.
قرآن كريم درباره نظارت بر تك‏تك افراد انسانى مى‏فرمايد: «آيا او (انسان) ندانست كه خداوند (همه اعمالش را) مى‏بيند؟!» (علق (96): 14).
توجه به اين واقعيت كه هر كارى را كه انسان انجام مى‏دهد، در پيشگاه خدا است و اصولًا تمام عالَم هستى محضر خدا مى‏باشد و چيزى از اعمال و حتى نيات آدمى از او پنهان نيست، مى‏تواند بر برنامه زندگى انسان اثر زيادى بگذارد و او را از بسيارى بى‏راهه‏ها باز دارد (مكارم شيرازى و ديگران، 1371، ج 167: 27).
همچنين در آيه‏اى ديگر مى‏فرمايد: «هيچ سخنى را انسان تلفظ نمى‏كند، مگر اينكه نزد آن فرشته مراقب و آماده براى انجام مأموريت- و نگاشتن- است» (ق (50): 18).
در تفسير اين آيه آمده است:
«اين آيه، روى خصوص الفاظ و سخنان انسان تكيه مى‏كند و اين به‏خاطر اهميت فوق‏العاده و نقش مؤثرى است كه گفتار در زندگى انسانها دارد، تا آنجا كه گاهى يك‏ جمله، مسير اجتماعى را به‏سوى خير يا شر تغيير مى‏دهد؛ به‏خاطر اينكه بسيارى از مردم، سخنان خود را جزء اعمال خويش نمى‏دانند و خود را در سخن‏گفتن آزاد مى‏بينند، درحالى‏كه مؤثرترين و خطرناكترين اعمال آدمى، همان سخنان او است. عموميت تعبير آيه، نشان مى‏دهد كه تمامى الفاظ و گفتار آدمى ثبت مى‏شود» (مكارم شيرازى و ديگران، 1371، ج 250: 22).
ازاين‏رو، انسان دائماً تحت نظارت خداوند و مأموران الهى است و اين يك امر تكوينى عام و فراگير است كه از علم و قدرت و حكمت الهى ناشى مى‏شود.
خداوند متعال درباره نظارت بر پيامبر (ص) كه هم منصب ابلاغ وحى را داشت و هم حاكم اسلامى بود، فرمود:
«چنانچه او- پيامبر- سخنى دروغ (أقاويل) بر ما مى‏بست، ما او را با قدرت مى‏گرفتيم، سپس رگ قلبش را قطع مى‏كرديم! و كسى از شما نمى‏توانست مانع شود و از او حمايت كند» (الحاقه (69): 47 44).
در تفسير اين آيه گفته شده است:
«اقاويل جمع است و منظور از آن در اينجا سخنان دروغين است. تَقَوُّل به‏معناى سخنانى است كه انسان از خود ساخته است و حقيقتى ندارد. اگر پيامبر اسلام (ص) چنين كارى كند؛ يعنى پيامبرى كه خدا به او معجزه داده و دلايل حقانيت او را تأييد كرده، از طريق حق منحرف گردد، لحظه‏اى به او مهلت داده نخواهد شد؛ چرا كه مايه گمراهى و ضلالت مردم خواهد بود» (مكارم شيرازى و ديگران، 1371، ج 483: 24).
نظارت بر حاكمان‏
اسلام نسبت به نظارت بر كسانى كه به‏عنوان حاكم و كارگزار حكومت محسوب مى‏شوند و در رأس امور قرار دارند، تأكيد فراوانى دارد.
در اديان و مكاتب الهى هم، مردم حاكمان را تحت نظارت خويش دارند و هم حاكمان با دقت تمام بر زيردستان خويش- در رده‏هاى متوسط مديريتى و سياسى- نظارت دارند.
حضرت سليمان (ع) در حكومت بى‏نظير خويش، نظارت بر پرندگان را نيز مد نظر مى‏داشت: «و جوياى [حال‏] پرندگان شد و گفت: مرا چه شده است كه هدهد را نمى‏بينم؟ يا شايد از غايبان است؟» (نمل (27): 20).
همان‏گونه كه ملاحظه مى‏شود غيبت يك پرنده از يك جلسه نيز از ديد حضرت سليمان مخفى نمانده است. حضرت امام رضا (ع) مى‏فرمايد: «سيره رسول خدا (ص) چنين بود كه هرگاه لشگرى را اعزام مى‏كرد و اميرى، آنان را فرماندهى مى‏كرد، يكى از افراد مورد اعتماد خود را نيز با آنان همراه مى‏كرد تا خبرها را به‏گونه‏اى پنهانى به آن حضرت برساند» (مجلسى، 1403 ق، ج 61: 100).
امير مؤمنان (ع) نيز با تدبير و سازماندهى گسترده‏اى، همه امور خُرد و كلان گستره حكومتى خويش را زير نظر مى‏داشت و در يك برنامه وسيع، نظارت و بررسى همه‏جانبه، با اشراف بر اجزاى حكومت، به اداره كشور مى‏پرداخت. به‏ويژه آنكه ايشان درباره كارگزاران حكومتى، تلاش و قاطعيت بيشترى به‏كار مى‏برد تا آنان از مدار قانون و حكم خدا خارج نشوند و آن‏گونه كه اسلام طراحى كرده است به اداره مملكت بپردازند.
شهرها و مناطقى كه در حكومت اميرالمؤمنين (ع) توسط هزار نفر از استانداران و فرمانداران امام اداره مى‏شد، امروزه حدود 50 كشور اسلامى است. اين كشورها شامل ليبى و بخش‏هايى از آفريقا تا شوروى سابق و افغانستان و از يمن تا روم مى‏باشد.
در همه ‏جا مديران كشور پهناور اسلامى با نظارت مستقيم آن حضرت، حكومت مى‏كردند و اگر كوچك‏ترين خطا يا اشتباهى مرتكب مى‏شدند، توسط نيروهاى اطلاعاتى امام، گزارش شده و فوراً با عكس‏العمل امام مواجه مى‏شدند.
اصل «كنترل و نظارت» در حكومت امام على (ع) در كشور پهناور آن روزگار، آن‏قدر دقيق و صحيح اجرا مى‏شد كه در حكومت آن حضرت، قاضى يك روزه هم وجود داشت؛ چنانكه امام (ع) به ابوالأسود دوئلى سمت قضاوت داد، اما پايان همان روزِ نخست، او را از قضاوت عزل كرد. ابوالأسود دوئلى، شب‏هنگام وارد مسجد شد و خطاب به امام على (ع) گفت: «چرا مرا از قضاوت عزل كردى درحالى‏كه نه خيانت كرده‏ام و نه مرتكب جنايتى شده‏ام؟! امام (ع) فرمود: به من گزارش دادند چون طرفين دعوى به محكمه مى‏آيند، تو بلندتر از ايشان سخن مى‏گويى و درشتى در گفتار دارى» (نورى طبرسى، 1409 ق، ج 360: 17).
همچنين امام (ع) در نامه‏اى به يكى از واليان خود مى‏نويسند:
«حساب كارهايت را براى من بفرست و بدان هر آينه حساب خدا، بالاتر و مهم‏تر از حساب انسانها است» (نهج البلاغه، نامه 40).
كنترل، نظارت و حسابرسى در اسلام، آن‏قدر اهميت دارد كه از آن، به «تمام دين» تعبير شده است:
«آيا نمى‏دانى كه هر آينه دين، سرتا سر حساب و محاسبه است؟» (ابن شهر آشوب، 1376 ق، ج 427: 3).
بنابراين، اصل نظارت بر افراد و حاكمان در اسلام از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است. لذا ضرورى است كه اين پديده ميمون، در مديريتِ رهبران الهى، جايگاه خويش را باز يابد و به‏طور گسترده اعمال گردد.
آثار نظارت بر حاكمان‏
با مطالعه‏‌اى اجمالى در اين مورد و بررسى جوانب آن به‏نظر مى‏رسد نظارت آثار گوناگونى دارد. در ادامه به برخى از آنها كه در حوزه‏هاى مختلف ادارى و سياسى- اجتماعى قابل تقسيم‏بندى هستند، اشاره مى‏كنيم:
1- آثار نظارت بر حاكمان در حوزه ادارى‏
يكى از آثار نظارت بر حاكمان در حوزه ادارى است. اين آثار به شكل‏هاى گوناگونى ظهور مى‏يابد كه عبارتست از:
1- 1- تسهيل دستيابى به اهداف‏
يكى از آثار مهم نظارت، در حوزه ادارى، تسهيل در دستيابى به اهداف حكومت است. همان‏گونه كه مى‏دانيم، نظارت، عمليات و برنامه را با يكديگر منطبق مى‏كند. به عبارت ديگر، با نظارت، حكومت مى‏تواند برنامه‏هاى خويش را اجرايى نموده و به هدف مورد نظر دست يابد؛ يعنى براى اينكه عملكرد كاركنان و كيفيت كار و خدمات بهبود يابند، به نظارت مستمر نيازمند است؛ زيرا با نظارت مستمر و هميشگى، عمليات و برنامه با هم مقايسه شده و نقايص شناسايى گشته و سپس رفع مى‏شوند.[2]
1- 2- پيشگيرى از موانع دستيابى به اهداف (فساد ادارى)
يكى ديگر از آثار نظارت، پيشگيرى از فساد ادارى و كاهش تخلفات است. نقش اساسى و اصلى نظارت، نقشى پيشگيرى‏كننده از تخلف است كه نظارت، اين نقش را به‏خوبى ايفا مى‏كند و هم در صورت بروز تخلف، با ساز وكارهاى مناسب، به‏سرعت جلوى تخلف را مى‏گيرد و شخص متخلف را مجازات مى‏نمايد.
به‏عنوان مثال، يكى از آثار مهم نظارت، جلوگيرى از سوء استفاده‏هاى مالى است. همواره دولتمردان به‏خاطر تماس با امور مالى و نيز ارتباط با افراد ثروتمند و همچنين دراختيارداشتن بيت‏المال، ممكن است وسوسه شده و در بيت‏المال مسلمانان تصرف عدوانى نمايند.
اميرالمؤمنين (ع) در برخورد با يكى از كارگزارانش، به‏نام ابن هرمه (ناظر بازار اهواز) كه خيانتى كرده بود، به رفاعه بن شداد بجلى فرماندار خود در اهواز چنين نوشت: «هنگامى كه نامه مرا خواندى، ابن هرمه را از نظارت بازار بركنار دار و او را به مردم معرفى كن و به زندانش افكن و آبرويش را بريز و به همه بخش‏هاى تابع اهواز بنويس كه من اين‏گونه عقوبتى براى او معين كرده‏ام. مبادا در مجازات او غفلت يا كوتاهى كنى كه نزد خدا خوار مى‏شوى و من به زشت‏ترين صورت ممكن، تو را از كار بركنار مى‏كنم؛ خدا آن روز را نياورد. چون روز جمعه رسيد، او را از زندان در آور و 35 تازيانه بزن و در بازارها بگردان. هر كس گواهى آورد (كه از او چيزى ستانده است)، او را با گواه قسم ده و مبلغ را از مال ابن هرمه بردار و به صاحب آن بپرداز و دوباره او را- خوار و سرافكنده و بى‏آبرو- به زندان بازگردان و پاهايش را در بند بگذار و تنها براى نماز باز كن. فقط اگر كسى برايش خوراك يا نوشيدنى يا پوشاك يا زيراندازى آورد، به او برسان. مگذار ملاقاتى داشته باشد تا مبادا راه پاسخ‏گويى به محاكمه را به او ياد دهند و به آزادشدن از زندان اميدوارش سازند و اگر دانستى كه كسى چيزى (عذرى) به او آموخته است كه به مسلمانى زيانى مى‏رساند، او را نيز تازيانه بزن و زندانى كن تا توبه كند. شب‏ها زندانى‏ها را به فضاى باز بياور تا تفريح كنند، جز ابن هرمه، مگر بترسى كه بميرد؛ در اين صورت او را نيز با ديگران به حياط زندان بياور و اگر ديدى هنوز طاقت تازيانه‏خوردن دارد، پس از 30 روز، 35 تازيانه ديگر- به‏جز 35 تازيانه نخستين- به او بزن. براى من بنويس كه درباره بازار (و نظارت بر آن) چه كردى و پس از اين خائن، چه كسى را براى نظارت برگزيدى. در ضمن، حقوق ابن هرمه خائن را نيز قطع كن» (المغربى، بى‏تا، ج 532 531: 2).
اين برخورد قاطع و آموزنده، از تعاليم جاودان و احكام درخشان اسلام است در مورد پاسدارى از حقوق توده‏هاى مردم، كوتاه‏كردن دست مفسدان اقتصادى، جلوگيرى از ستم اهل بازار بر مردم، عقوبت ناظران خائن، حمايت از ضعيفان و كم‏درآمدها و رد هرگونه مسامحه در كار نظارت بر بازارها تا نسبت به حقوق مردم هيچ‏گونه خيانتى نشود و حقوق انسانهاى ناتوان پايمال نگردد.[3]
2- آثار سياسى- اجتماعى نظارت‏
يكى ديگر از آثار نظارت، آثار آن در عرصه سياسى- اجتماعى است. هر نظام سياسى‏اى داراى دو ركن مهم مشروعيت و مقبوليت است. هر چند در حكومت‏هاى الهى، مشروعيت نظام سياسى، الهى است؛ اما مقبوليت آن مردمى است؛ يعنى اگر نظامى، مشروعيت الهى داشته باشد، اما مقبوليت مردمى نداشته باشد، نمى‏تواند حكومت تشكيل دهد. به عبارت ديگر، شرط تحقق حكومت، مقبوليت مردمى آن است. در تاريخ، نمونه‏هاى فراوانى وجود دارد كه برخى از انبياى الهى چون مقبوليت مردمى نداشتند، موفق به تشكيل حكومت نشدند. به‏عنوان نمونه، حضرت نوح (ع) 950 سال نبوتش طول كشيد، اما قادر به تشكيل حكومت نشد؛ زيرا اقبال مردمى نسبت به دين و فرامين ايشان وجود نداشت (جمعى از نويسندگان، 76: 1386).
يكى از مهمترين شاخص‏هاى عملكرد مسؤولان در زمينه افزايش مقبوليت سياسى- اجتماعى نظام سياسى، نظارت مستمر حاكم اسلامى و مديران بر زيردستان و نيز نظارت مردم بر عملكرد حاكمان و كارگزاران است.
خطبه‏ ها و نامه‏ هاى اميرالمؤمنين (ع) درباره رعايت متقابل حقوق حاكمان و مردم، در راستاى افزايش كارامدى حكومت اسلامى و تحقق اهداف آن در جامعه است. امام على (ع) مى‏فرمايد: «و آنگاه كه مردم حق رهبرى را ادا كنند و زمامدار، حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزّت يابد و راه‏هاى دين، پديدار و نشانه‏هاى عدالت برقرار و سنّت پيامبر (ص) پايدار گردد. پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حكومت اميدوار و دشمن در آرزوهايش مأيوس مى‏گردد» (نهج البلاغه، خطبه 216).
بدين‏سان است كه اجراى صحيح قانون، نظارت بر اجراى آن و جلوگيرى از سوء استفاده از قدرت، موجب افزايش كارامدى و در نتيجه، مقبوليت نظام اسلامى است.
ابعاد آثار سياسى‏
آثار نظارت بر عملكرد حاكمان و كارگزاران، در عرصه سياسى در دو بعد داخلى و خارجى قابل بررسى است. نظارت بر حاكمان و كارگزاران در عرصه سياست داخلى، موجب جلب حمايت مردم و اعتماد آنان به حكومت اسلامى، تداوم نظام اسلامى و نيز تحقق اهداف و آرمانهاى نظام اسلامى است. نظارت بر حاكمان و كارگزاران در عرصه سياست خارجى و نظام بين‏الملل، نشانه اقتدار حاكميت نظام خواهد بود.
هر حكومت و دولتى هنگام مواجهه با دشمن، در صورتى كه از مقبوليت و پايگاه اجتماعى قوى مردمى برخوردار باشد، با تكيه بر نيروى مردمى خود تأثيرات زيادى در نظام بين‏الملل خواهد داشت و از تضييع حقوق ملّت خود توسط قدرتهاى جهانى جلوگيرى خواهد نمود و حاميان واقعى اين حكومت كه بقاى آن را تضمين‏كننده منافع مادى و معنوى خويش مى‏دانند از آن پاسدارى مى‏كنند.
عكس اين قضيه نيز صادق است؛ يعنى هرگاه حكومت‏ها با مردم خويش در ستيز باشند و پايگاه مردمى نداشته باشند، در نهايت براى حفظ خويش از زوال و نابودى، به قدرتهاى خارجى و كسانى كه در واقع، دشمن استقلال و عزت ملت‏ها هستند تكيه مى‏كنند. نمونه اين نوع حكومت‏ها در تاريخ و به‏ويژه در تاريخ معاصر فراوان است.
اجراى صحيح و خوب هر قانون، بخشى از درستى، سلامت و ارزش آن به‏شمار مى‏رود. قوانين شايسته در صورتى تأثير مثبت خواهند داشت كه توسط مجريانى شايسته و دلسوز اجرا گردند. در صورتى كه مجريان قوانين، نهادها و سازمانهاى دولتى و كارگزاران دولت به صرف استخدام و با تكيه بر قوانين استخدامى، سعى در كارشكنى، كم‏كارى، نخوت‏فروشى و رشوه‏خوارى داشته باشند؛ بديهى است كه قانون، قانونگذار و كل نظام را زير سؤال مى‏برند و زمينه دخالت بيگانگان را فراهم مى‏كنند. ازاين‏رو، توانمندى و اقتدار حكومت‏ها در گرو تقويت نظارت و كنترل است؛ به‏گونه‏اى كه مى‏توان گفت كه هر جا حكومت مقتدرى يافت شود، بى‏ترديد، اقتدارش، ناشى از توجه ويژه به كنترل و نظارت است. پس بدون نظارت و كنترل، فساد به‏وجود مى‏آيد و در نتيجه باعث تزلزل دولت‏ها مى‏شود.
در يك جمع‏بندى مى‏توان گفت كه نظارت، فوايد و مزاياى زير را براى جامعه و حكومت به‏دنبال دارد:
1- ميزان سلامت و يا بيمارى دستگاه و فعاليت‏ها را مشخص نموده، حاكمان را در جهت رفع بيمارى و افزايش ضريب سلامت حكومت، يارى مى‏رساند؛
2- توان واحدهاى مختلف را در انجام كارها بالا مى‏برد. در واقع نظارت بهترين وسيله براى افزايش انگيزش واحدهاى مختلف حكومت است؛
3- مقدار پيشرفت عمليات و فاصله آن را تا هدف روشن مى‏نمايد. به عبارت ديگر، نظارت مى‏تواند مقياسى باشد تا پيشرفت كارها و ميزان فاصله عمليات انجام‏شده تا رسيدن به هدف مطلوب را روشن سازد؛
4- موجب زدودن بدى‏ها و رشددادن خوبى‏ها مى‏شود (آيين تنبيه و تشويق)؛
5- باعث بهبود ارتباط حسنه بين كارگزاران و كاركنان مى‏شود؛
6- موجب ارتقاى بينش كارگزاران نسبت به مسؤوليتشان مى‏شود تا كارگزاران، مسؤوليت و مديريت خود را طعمه و شكارى به‏چنگ‏آمده ندانند؛
7- باعث دقت و سرعت در كار مى‏شود؛
8- از دست‏اندازى اركان حكومتى به حقوق مردم، جلوگيرى كرده، موجب افزايش اعتماد مردم به مسؤولان مى‏گردد؛
9- موجب بروز مقتدرانه حاكميت در عرصه بين‏المللى خواهد شد.
تأكيد فراوان اسلام بر موضوع نظارت، به‏دليل همين آثار سازنده ناشى از آن است تا قدرت كسانى كه در رأس امور قرار دارند همواره مهار گردد.
ساز و كارهاى نظارت‏
ساز و كارهاى مختلفى براى اعمال نظارت وجود دارد. انديشمندان حقوق، علوم سياسى، مديريت و جامعه‏شناسان براى نظارت، اقسامى ذكر كرده‏اند. در يك تقسيم‏بندى كلى، نظارت به دو قسم نظارت بيرونى و نظارت درونى تقسيم مى‏شود كه در اين نوشتار به بحث نظارت بيرونى خواهيم پرداخت.
در كتابهاى حقوقى، تعريفى از واژه نظارت بيرونى ارائه نشده است، اما از مجموع مطالبى كه درباره نظارت بيرونى وجود دارد، مى‏توان آن را چنين تعريف نمود: نظارت بيرونى، نظارتى است كه از خارج از وجود فرد، بر وى تحميل مى‏شود.
بر اساس اين تعريف، تمام ساز و كارهاى بيرونى و خارج از شخص حاكم و كارگزار كه به نظارت بر رفتار وى مى‏پردازند، نظارت بيرونى ناميده مى‏شوند.
يكى از سنت‏هاى ثابت الهى، نظارت كامل، دقيق و مداوم بر رفتار، اعمال و حتى نيات انسانها و بازرسى و ارزيابى آنهاست.
بر اساس آيات متعدد قرآن، نظارت بيرونى بر اعمال و رفتار انسان، تنها به خداوند متعال ختم نمى‏شود، بلكه علاوه بر ذات مقدس پروردگار، پيامبران و امامان معصوم (نساء (4): 42 41)، فرشتگان (ق (50): 18 17)، اعضاى بدن انسان (نور (24): 24) و زمين (زلزال (99): 5 1) نيز ناظر بر اعمال انسان هستند. ازاين‏رو، به پيامبر (ص) مى‏فرمايد: «بگو: عمل كنيد، خدا و پيامبرش و مؤمنان، اعمال شما را خواهند ديد و شما به نزد داناى نهان و آشكار، بازگردانده مى‏شويد و او از اعمالتان، آگاهتان خواهد كرد» (توبه (9): 105).
نظارت و كنترل بيرونى، به شيوه‏ هاى مختلفى صورت مى‏گيرد
1- نظارت مردم بر سيستم‏
نظارت، گاهى رسمى و حكومتى است كه از درون حاكميت بر آن صورت مى‏پذيرد[4] و گاهى غير رسمى؛ يعنى نظارتى كه همه افراد جامعه در آن مشاركت مى‏كنند (ترابى، 123: 1341). اين نظارت را نظارت مردمى و عمومى مى‏ناميم. در اسلام، نظارت مردمى بر سيستم، به اشكال مختلف صورت مى‏پذيرد:
1- 1- نصيحت حاكمان و كارگزاران‏
يكى از شيوه‏هاى نظارت غير رسمى و عمومى، نصيحت حاكمان است.
نصيحت در لغت به‏معناى خيرخواهى است و در اصطلاح به‏معناى ارشاد به‏سوى مصالح است (ابن منظور، 1996 م، ج 616: 2).
بر اساس نگرش اسلامى، يكى از پايه‏هاى مديريت و سياست اجتماع، نصيحت و خيرخواهى متقابل حكومت و مردم است. از آنجا كه مردم داور بى‏طرف و ناقد منصفى هستند، يكى از وظايف امت در راستاى بهبودبخشيدن به مديريت جامعه و حفظ انتظام آن و در مقام ارزيابى اعمال حكومت، نصيحت به ائمه مسلمين است كه يكى از شيوه‏هاى مطلوب و مؤثر براى گوشزدنمودن خطاها و انحرافات و رفع نواقص دولت دانسته شده است.
عبارت «النصيحة لأئمة المسلمين» يك تعبير ريشه‏دار و پرسابقه است كه در روايات متعددى بر آن تأكيد شده است. سرچشمه اين عنوان به سخنرانى پيامبر اكرم (ص) بر مى‏گردد كه در حجة الوداع و در مسجد خيف مطرح فرمودند و پس از آن، در بيانات ائمه (عليهم السلام) به‏عنوان يكى از مسؤوليت‏هاى امت اسلامى مورد تأكيد قرار گرفت. محدثان شيعه نيز در جوامع روايى خويش، فصلى را به اين عنوان اختصاص داده‏اند.[5]
اميرالمؤمنين (ع) درباره نقش مردم در نصيحت حاكم اسلامى مى‏فرمايد:
«اى مردم! مرا بر شما و شما را بر من حقّى واجب شده است؛ حق شما بر من، آن است كه از خيرخواهى شما دريغ نورزم و بيت‏المال را ميان شما عادلانه تقسيم كنم و شما را آموزش دهم تا بى‏سواد و نادان نباشيد و شما را تربيت كنم تا راه و رسم زندگى را بدانيد. اما حق من بر شما اين است كه به بيعت با من وفادار باشيد و در آشكار و نهان، برايم خيرخواهى كنيد. هرگاه شما را فراخواندم، اجابت نماييد و اگر فرمان دادم، اطاعت كنيد» (نهج البلاغه، خطبه 34).
بر اساس اين بيان علوى، نصيحت و خيرخواهى مردم نسبت به حاكم، حق حاكم است و كوتاهى مردم در اين باره، ظلم به حاكم اسلامى است و از آن جهت كه حكومت به خود مردم تعلق دارد و بايد با مشاركت آنها اداره شود، منع از نصيحت و جلوگيرى از ابراز آن، تجاوز به حق مردم تلقى مى‏شود.
1- 2- انتقاد[6] از حاكمان و كارگزاران‏
يكى ديگر از راه‏هاى اعمال نظارت مردم بر سيستم، انتقاد از حاكمان و كارگزاران است.
نقد و انتقاد در لغت به‏معناى جداكردن ناخالص از خالص و سره از ناسره است. چنانچه جوهرى، در صحاح مى‏گويد: «نقدت الدراهم و انتقدتها، إذا أخرجت منها الزيف ... و ناقدتَ فلاناً، إذا ناقشتَه في‏الأمر» (الجوهرى، 1407 (1987 م)، ج 544: 2). پس درهم‏هاى ناخالص را از مجموعه آن جداكردن، انتقادِ درهم‏هاست و نقد كسى، به‏معناى مناقشه‏كردن با او درباره چيزى است.
انتقاد و اعتراض در نظام اسلامى، با اينكه از حقوق و آزادى‏هاى شهروندان به‏شمار مى‏آيد، جنبه تكليفى هم دارد. بنابراين، مردم موظف به طرح انتقاد و اعتراض مى‏باشند.
حضرت اميرالمؤمنين (ع) به‏صراحت خطاب به مردم مى‏فرمايد: «با من آن چنانكه با پادشاهان سركش سخن مى‏گويند، حرف نزنيد و چنانكه از آدمهاى خشمگين، كناره مى‏گيرند، دورى نجوييد. با ظاهرسازى با من رفتار نكنيد و گمان مبريد كه اگر حقّى به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد يا در پى بزرگ‏نشان‏دادن خويشم؛ زيرا كسى كه شنيدن حق يا عرضه‏شدن عدالت بر او مشكل باشد، عمل‏كردن به آن، براى او دشوارتر خواهد بود. پس، از گفتن حق، يا مشورت در عدالت خوددارى نكنيد؛ زيرا خود را برتر از آنكه اشتباه كنم و از آن ايمن باشم، نمى‏دانم؛ مگر آنكه خداوند مرا حفظ فرمايد» (نهج البلاغه، خطبه 216).
حال آنكه مى‏دانيم آن حضرت، به دليل عصمت مبرا از خطا مى‏باشد؛ لكن مى‏خواهد با اين سخن، امت را به خرده‏گيرى از خويش تشويق نمايد تا اين كار، در تعامل با حاكمان غير معصوم متداول گردد؛ چنانكه خطاب به مالك اشتر مى‏نويسد: «مردم تو را همان‏گونه زير نظر دارند كه تو كارگزاران پيش از خود را زير نظر داشتى و همان چيزى را در مورد تو مى‏گويند كه تو نسبت به آنان مى‏گفتى ... و هرگاه مردم به تو بدگمان شدند، آشكارا عذر خويش را با آنان در ميان بگذار و با اين كار از بدگمانى نجاتشان بده كه اين كار، رياضتى براى خودسازى تو و مهربانى نسبت به شهروندان است؛ چون عذرخواهى و توضيح در مورد اقدامات و سياست‏هاى حاكم، آنان را به حق وا مى‏دارد» (همان، نامه 53).
در اين‏جا گفتار حضرت، اشاره به يك «قانون طبيعى» در جامعه دارد كه «كردار و هدف‏گيرى شخصيت‏ها، چه بخواهند و چه نخواهند به‏وسيله زبان و قلم نقادان حساب‏گر جامعه، دير يا زود منعكس خواهد گشت. اگر فرعون و فرعون‏صفتان تاريخ مى‏دانستند كه تبهكارى‏هاى آنان، پس از گذشت هزاران سال، چنان بازگو خواهد گشت كه در دوران زندگى آنان به‏وسيله موسى (ع) و موسى‏منشان منعكس مى‏گشت، خودكشى را بر تنفس شرم‏آور در اين دنيا ترجيح مى‏دادند. ولى چه مى‏توان كرد كه انواعى از تخديرها و مستى‏ها، مغز سالم براى آنان باقى نگذاشته است» (جعفرى، بى‏تا: 190).
بر اين اساس بود كه امام خمينى (قدس سره) بارها بر «ضرورت انتقاد» و «نقش مهم دقت و مراقبت مردم بر رفتار مسؤولان» تأكيد مى‏فرمودند: «انتقاد براى ساختن، براى اصلاح امور لازم است» (امام خمينى، 1370، ج 236: 14)؛ «انتقادها بايد باشد؛ زيرا تا انتقاد نشود، اصلاح نمى‏شود ... چون سرتاپاى انسان عيب است و بايد اين عيب‏ها را انتقاد كرد تا جامعه اصلاح شود» (همان: 259)؛ «آن روزى كه ديدند انحراف در مجلس پيدا شد، انحراف از حيث قدرت‏طلبى و از حيث مال‏طلبى در كشور، در وزيرها، در رئيس‏جمهور پيدا شد، بايد جلويش را بگيرند. مردم بايد مواظب شما باشند و مواظب همه اينها باشند» (همان، ج 30: 16).
ايشان بارها در بيانات خود، از مسؤوليت عمومى همگان در نظام اسلامى سخن به ميان مى‏آوردند: «همه ما مسؤوليم؛ نه مسؤول براى كار خودمان، [بلكه‏] مسؤول كارهاى ديگران هم هستيم. مسؤوليت من هم گردن شماست. مسؤوليت شما هم گردن من است، اگر من پايم را كج گذاشتم، شما مسؤوليد، اگر نگوييد كه چرا پايت را كج گذاشتى، بايد هجوم كنيد، نهى كنيد كه چرا؟» (همان، ج 47: 8).
بنابراين، انتقاد، حركتى است اصلاح‏گرانه، با قصد پالايش و زنگارزدايى و نجات حق از نفوذ باطل در حريم آن، برگرداندن طبيعت شخص و يا امرى از آميختگى به ناخالصى و غش، به سوى خلوص و فطرت ناب، حضور مستمر مؤمنان در صحنه و نقد و ارزيابى مستمر نسبت به هم و به‏ويژه از اركان و عاملان حكومت، در حال صلاح نگه‏داشتن نيك‏فطرتان و پاك‏نهادانِ پندپذير و ساقطنمودن يا كنترل و يا بى‏اعتبارساختن سست‏نهادان فرعون‏منش؛ امّا انتقادنكردن بى‏تفاوتى نسبت به امور جامعه و اجتماع و حاكمان، ميدان را براى عناصر بدخواه دين و دنياى مردم و پيروان خط شيطان، خالى نگاه خواهد داشت.
1- 3- امر به‏معروف و نهى از منكر
يكى ديگر از شيوه‏هاى اعمال نظارت غير رسمى، امر به‏معروف و نهى از منكر است. امر به‏معروف و نهى از منكر از احكام ضرورى اسلام است كه در نصوص دينى، مورد تأكيد فراوان قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامى، همگان نسبت به سعادتمندى ديگران، متعهد شمرده مى‏شوند. ازاين‏رو، وظيفه امر به‏معروف و نهى از منكر بر دوش همه، نهاده شده است. قرآن كريم مى‏فرمايد: «شما بهترين امتى بوديد كه به‏سود انسانها آفريده شده‏اند؛ (چرا كه) امر به‏معروف و نهى از منكر مى‏كنيد و به خدا ايمان داريد و اگر اهل كتاب، (به چنين برنامه و آيين درخشانى) ايمان آورند، براى آنها بهتر است! (ولى تنها) عده كمى از آنها با ايمانند و بيشتر آنها فاسقند، (و خارج از اطاعت پروردگار)» (آل عمران (3): 110).
علامه طباطبايى در تفسير اين آيه مى‏نويسد: «معناى آيه، اين مى‏شود كه شما گروه مسلمانان، بهترين امتى هستيد كه خداى تعالى آن را براى مردم و براى هدايت مردم پديد آورده است؛ چون شما مسلمانان، همگى ايمان به خدا داريد و دو تا از فريضه‏هاى دينى‏ خود؛ يعنى امر به‏ معروف و نهى از منكر را انجام مى‏دهيد. معلوم است كه كليت و گستردگى اين شرافت بر امت اسلام، از اين جهت است كه بعضى از افرادش متصف به حقيقت ايمان و قائم به حق امر به‏معروف و نهى از منكرند» (طباطبايى، 1417 ق، ج 431: 4).
همچنين خداوند متعال در آيه ديگرى نيز اين اصل مهم اسلامى را گوشزد مى‏نمايد و مردان و زنان با ايمان را متصف به اين صفات مى‏نامد: «مردان و زنان با ايمان، ولى (و يار و ياور) يكديگرند؛ امر به‏معروف و نهى از منكر مى‏كنند؛ نماز را برپا مى‏دارند و زكات را مى‏پردازند و خدا و رسولش را اطاعت مى‏كنند. به‏زودى خدا آنان را مورد رحمت خويش قرار مى‏دهد. خداوند توانا و حكيم است» (توبه (9): 71).
علامه طباطبايى در تفسير اين آيه مى‏نويسد: «بعد از آن تذكر و بيان حال منافقين، اينك حال عامه مؤمنين را بيان مى‏كند و مى‏فرمايد: مردان و زنان با ايمان، اولياى يكديگرند» تا منافقين بدانند كه نقطه مقابل ايشان، مؤمنين هستند كه مردان و زنانشان با همه كثرت و پراكندگى، همه در حكم يك تن واحدند و به همين جهت بعضى از ايشان امور بعضى ديگر را عهده‏دار مى‏شوند و به همين جهت است كه هر كدام، ديگرى را به معروف امر مى‏كند و از منكر نهى مى‏نمايد. آرى، به‏خاطر ولايت‏داشتن ايشان در امور يكديگر است- آن هم ولايتى كه تا كوچك‏ترين افراد اجتماع راه دارد- كه به خود اجازه مى‏دهند، هر يك، ديگرى را به معروف وا داشته و از منكر باز بدارد» (طباطبايى، 1417 ق، ج 349: 10).
امر به‏ معروف و نهى از منكر در روايات نيز از جايگاه ممتازى برخوردار است.
حضر امام موسى كاظم (ع) از حضرت على (ع) نقل فرمود كه پيامبر (ص) فرمود: «قومى كه امر به‏معروف و نهى از منكر نكنند، قوم بدى هستند. كسانى كه آمران به معروف و ناهيان از منكر را مورد تهمت قرار دهند، بد مردمانى هستند. بدند كسانى كه براى خداى متعال به عدل قيام نكنند ...» (الراوندى، 154 153: 1377).
حضرت على (ع) در اين‏باره مى‏فرمايد: «و تمام كارهاى نيكو و جهاد در راه خدا، در برابر امر به‏معروف و نهى از منكر، چونان قطره‏اى در درياى موّاج و پهناور است. امر به‏معروف و نهى از منكر، نه اجلى را نزديك مى‏كند و نه از مقدار روزى مى‏كاهد. از همه اينها برتر، گفتن سخن حق در پيش روى حاكمى ستمكار است» (نهج البلاغه، حكمت 374).
از عبارت پايانى اين فراز از سخنان ارزشمند امام علي (ع) فهميده مى‏شود كه حاكمان در معرض اين نظارت همگانى قرار دارند.
در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران نيز به اين دو اصل مترقى اسلام، تصريح شده و زواياى امر به‏معروف و نهى از منكر را بيان نموده است (قانون اساسى، اصل 8). بنابراين، امر به‏معروف و نهى از منكر، نوعى نظارت همگانى است كه اسلام، تأكيد فراوانى نسبت به آن دارد و بى‏توجهى به آن و ميدان‏ندادن براى طرح آن، ممكن است آثار زيانبارى براى نظام اسلامى داشته باشد؛ زيرا وقتى انتقاد و امر و نهى مردمى به‏ثمر ننشيند ممكن است راههاى منفى و قهرآميزتر جاى آن را بگيرد كه قطعاً به صلاح ثبات و امنيت نظام اسلامى نخواهد بود.
1- 4- زمينه‏ هاى اثربخشى نظارت مردمى بر سيستم‏
اكنون پس از بيان نظارت مردمى و نيز نقش تعيين‏كننده و مهم مردم در حكومت اسلامى، به زمينه‏هاى لازم براى ايفاى اين نقش مى‏پردازيم:
الف- اهتمام حاكمان به استفاده از نظرات صاحب‏نظران‏
قدرت در نظام اسلامى، همواره به‏صورت اعمال نظر جمعى و بر اساس مشورت است. ازاين‏رو، شورا يكى از مفاهيم بنيادين در فرهنگ اسلامى است كه نقش و كاركرد بسيار مؤثر آن در امر حكومت و اداره جامعه به‏صراحت پذيرفته شده است.
خداوند متعال به پيامبرش دستور مى‏دهد تا با مردم مشورت نمايد: « (اى پيامبر) در كارها با آنان (مردم) مشورت كن» (آل عمران (3): 159).
شورا بارزترين مظهر همكارى براى رسيدن و دستيابى به شناخت حق و يافتن بهترين راه حل مشكلات و مسائل مهم اجتماعى است؛ زيرا در نتيجه تضارب آراء و تعامل افكار و انديشه‏ها كه به‏منظور گشودن گره دشوارى‏هاى گوناگون جامعه صورت مى‏گيرد، بهترين نظر و صائب‏ترين رأى، برگزيده مى‏شود و در پى آن، صلاح و فلاح جامعه در حد نسبتاً بالايى تأمين مى‏گردد. بنابراين، حاكم اسلامى بايد به سراغ مردم رفته، از درك و شعور اجتماعى آنها استفاده كند و آنان را به ارائه نظراتشان فرا خواند.
سيره پيامبر اكرم (ص) چنين بوده است كه در مواقع حساس و براى تصميمات خطير از مردم نظرخواهى مى‏كرد و گاه در مقام اجرا، نظر آنها را بر نظر خود مقدم مى‏كرده است.
حضرت امير (ع) نيز اصحاب خود را دعوت به اظهار نظر مى‏كرد و از آنها مى‏خواست كه با «نصيحت صادقانه» وى را كمك كنند. «پس مرا، با خيرخواهى خالصانه و سالم از هر گونه شك و ترديد، يارى كنيد» (نهج البلاغه، خطبه 118).
ب- رفع موانع ارتباطى ميان مردم و حاكمان‏
به‏ طور طبيعى براى طرح نصيحت نزد حاكم، بايد دسترسى به او امكان‏پذير باشد تا ناصح بتواند بدون مانعى، نزد حاكم حاضر شده، خواسته‏ هايش را بيان نمايد. به‏وجودآوردن چنين شرايطى نيز از وظايف زمامدار است.
حضرت على (ع) در اين باره به قثم بن عباس، فرماندار شهر مكّه فرمودند:
«در بامداد و شامگاه در يك مجلس عمومى با مردم بنشين. آنان كه پرسش‏هاى دينى دارند با فتواها آشنايشان بگردان و ناآگاه را آموزش ده و با دانشمندان به گفت وگو بپرداز. جز زبانت چيز ديگرى پيام‏رسانت با مردم نباشد و جز چهره‏ات دربانى وجود نداشته باشد» (نهج البلاغه، نامه 67).
ج- ايجاد فرصت براى كسب اطلاع و گزارش از وضعيت جامعه‏
براى آنكه مردم نسبت به انتقاد از حكومت در جهت تداوم و توسعه آن احساس مسؤوليتى داشته باشند، نخست حاكم بايد زمينه آن را فراهم نمايد.
امير مؤمنان على (ع) مى‏فرمايد: «هيچ‏گاه خود را فراوان از مردم پنهان مدار كه پنهان‏بودن رهبران، نمونه‏اى از تنگ‏خويى و كم اطّلاعى در امور جامعه مى‏باشد. نهان‏شدن از رعيّت، زمامداران را از دانستن آنچه بر آنان پوشيده است باز مى‏دارد. پس كار بزرگ، اندك و كار اندك، بزرگ جلوه مى‏كند. زيبا، زشت و زشت، زيبا مى‏نمايد و باطل به لباس حق در مى‏آيد. همانا زمامدار، آنچه را كه مردم از او پوشيده دارند نمى‏داند و حق را نيز نشانه‏اى نباشد تا با آن، راست از دروغ شناخته شود ... و تو به هر حال يكى از آن دو نفر مى‏باشى: يا خود را براى جانبازى در راه حق آماده كرده‏اى كه در اين حال، نسبت به حقّ واجبى كه بايد بپردازى يا كار نيكى كه بايد انجام دهى، ترسى ندارى! پس چرا خود را پنهان مى‏دارى؟ و يا مردى بخيل و تنگ‏نظرى كه در اين صورت نيز مردم چون تو را بنگرند، مأيوس شده از درخواست‏كردن بازمانند؛ با اينكه بسيارى از نيازمندى‏هاى مردم، رنجى‏ براى تو نخواهد داشت، كه شكايت از ستم دارند يا خواستار عدالتند يا در خريد و فروش خواهان انصافند ...» (همان، نامه 53).
در حكومت اميرالمؤمنين (ع)، مركزى احداث شد كه مردم براى دادخواهى به آنجا مراجعه مى‏كردند. آن حضرت، خانه‏اى را در مدينه به اين كار اختصاص داد و نام آن را «بيت‏المظالم» نهاد و به مردم دستور داد كه شكايات و تظلمات خود را در نامه‏اى بنويسند و در آن بيندازند (شريف القرشى، 1394 ق: 418).
ايشان همچنين در نامه‏اى خطاب به فرمانداران و مأموران ماليات كه سپاه اسلام از حوزه مأموريت آنان مى‏گذشت، به آنان چنين متذكر شدند: «پس از ياد خدا و درود، همانا من سپاهيانى فرستادم كه به خواست خدا بر شما خواهند گذشت و آنچه خدا بر آنان واجب كرده است را به ايشان سفارش كرده‏ام و بر آزارنرساندن به ديگران و پرهيز از هرگونه شرارتى تأكيد كرده‏ام و من نزد شما و هم‏پيمانان شما از آزاررساندن سپاهيان به مردم مبرا هستم (زيرا هم آنان را سفارش نموده‏ام و هم شما را آگاه كرده‏ام)، مگر آنكه گرسنگى، سربازى را ناچار گرداند و براى رفع گرسنگى، چاره‏اى جز آن نداشته باشد. پس كسى را كه دست به ستمكارى زند، كيفر كنيد و دست افراد سبك‏مغز خود را از زيان‏رساندن به لشگريان و زحمت‏دادن آنها، جز در آنچه استثنا كردم، باز داريد. من پشت سر سپاه در حركتم. شكايت‏هاى خود را به من رسانيد و در امورى كه لشگريان بر شما چيره شده‏اند كه قدرت دفع آن را جز با كمك خدا و من نداريد، به من مراجعه كنيد كه با كمك خداوند آن را بر طرف خواهم كرد. ان‏شاءالله» (نهج البلاغه، نامه 60).
د- ايجاد فضاى آزاد
فضاى مجلس زمامدار، بايد آكنده از صفا و صميميت باشد تا افراد دردمند يا ناصح و منتقد، به‏راحتى مطالب خود را مطرح كنند.
حضرت امير، خطاب به مالك اشتر فرمود: «و در مجلس عمومى با آنان بنشين و در برابر خدايى كه تو را آفريده است، فروتن باش و سربازان و ياران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور كن تا سخنگوى آنان، بدون اضطراب در سخن‏گفتن، با تو گفت وگو كند. من از رسول خدا (ص) بارها شنيده‏ام كه مى‏فرمود: ملّتى كه حق ناتوانان را از زورمندان، بى اضطراب و بهانه‏اى باز نستاند، رستگار نخواهد شد ...» (همان، نامه 53).
بنابراين، ايجاد فضاى باز بحث و گفت وگو از وظايف حاكم اسلامى است.
- تحمل و سعه صدر
وقتى كه مردم به حضور حاكم راه يافتند و در فضاى صميمى به نصيحت و انتقاد پرداختند، طبيعى است كه برخى از شنيده‏ها بر حاكم سنگينى كند و بر ذائقه او تلخ باشد. در اين‏جا حاكم بايد از سرمايه «سعه صدر» برخوردار باشد تا قدرت شنيدن حرفهاى مخالف را داشته باشد و تحمل خود را از دست ندهد.
حضرت امير خطاب به مالك اشتر فرمود: «پس، درشتى و سخنان ناهموار آنان را بر خود هموار كن و تنگ‏خويى و خودبزرگ‏بينى را از خود دور ساز» (همان).
و- جذب خيرخواهان و دفع چاپلوسان‏
يكى ديگر از مسؤوليت‏هاى حاكم اسلامى اين است كه زمينه‏اى فراهم آورد تا پرهيزگاران و راست‏گويان با وى در ارتباط باشند و متملقان و چاپلوسان از او و دستگاه حكومتى كنار زده شوند.
حضرت على (ع) در عهدنامه مالك اشتر مى‏نويسد:
«تا مى‏توانى با پرهيزگاران و راستگويان بپيوند و آنان را چنان پرورش ده كه تو را فراوان نستايند و تو را براى اعمال زشتى كه انجام نداده‏اى تشويق نكنند، كه ستايش بى‏اندازه، خودپسندى مى‏آورد و انسان را به سركشى وا مى‏دارد» (همان).
بنابراين، بر اساس اطلاق آيات و روايات، حاكم اسلامى بايد نصايح را بشنود و به رهنمودهاى نيكو، عمل كند.
اميرالمؤمنين در اين‏باره مى‏فرمايد: «نافرمانى از دستور نصيحت‏كننده مهربان، دانا و با تجربه، مايه حسرت و سرگردانى و سرانجامش پشيمانى است» (همان، خطبه 35).
ز- اثربخشى قاطع به نظارتها
امام على (ع) در نامه‏اى به زياد بن ابيه (جانشين فرماندار بصره) فرمودند: «به‏راستى به خدا سوگند مى‏خورم، اگر به من گزارش كنند كه در اموال عمومى خيانت كردى؛ كم يا زياد، چنان بر تو سخت گيرم كه كم‏بهره شده، در هزينه عيال، درمانده و خوار و سرگردان شوى» (همان، نامه 20).
2- نظارت حاكميت بر سيستم‏
يكى ديگر از ساز و كارهاى نظارت، نظارت درون‏سيستمى است؛ يعنى نظارت حاكم بر كارگزاران و مديران بر زيردستان. اين نوع نظارت نيز به شيوه‏هاى گوناگونى انجام مى‏پذيرد. در ادامه به برخى از آنها اشاره مى‏گردد:
الف- نظارت مستقيم و آشكار حاكم بر مسؤولان‏
نظارت مستقيم و آشكار، آن است كه مدير، بدون هيچ‏گونه واسطه‏اى بر كار دستگاه‏ها و نوع فعاليت‏ها ناظر باشد. از ريزترين تا درشت‏ترين مسائل را كنترل كند و شخصاً مراحل گوناگون نظارت را بپيمايد. به بيان ديگر، نظارت مستقيم در موردى است كه فرد، به‏طور مستقيم و بدون واسطه، افراد را از كج‏روى و انحراف باز دارد.
در نظام ادارى، مدير توانا كسى است كه بر تمام كارها، نظارت و اشراف داشته باشد. در اسلام، نظارت مستقيم و آشكار بر كارگزاران از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است و پيشوايان معصوم، همواره بر اين نوع نظارت تأكيد داشته‏اند.
حضرت على (ع) علاوه بر اينكه خودشان نظارت مستقيم و آشكارى بر كارگزاران داشتند، همواره درباره نظارت مستقيم مديران و كارگزاران بر زيردستان تأكيد مى‏ورزيدند.
با مطالعه منابع دينى و روايى درمى‏يابيم كه تلاش امام در اين ميدان، بسيار گسترده و همراه با دقت، تيزبينى، قاطعيت و جدّيت بود. حضرت، همواره مى‏كوشيد كه همه اجزاى دولت و دست‏اندركاران امور، بر محور حق حركت كنند و از چارچوب حكومت اسلامى خارج نشوند.
اعمال نظارت مستقيم در حكومت اميرالمؤمنين (ع) به شيوه‏هاى گوناگونى صورت مى‏گرفت كه در ادامه، به برخى از آنها اشاره مى‏شود:
ب- نظارت مستقيم در مركز حكومت‏
نظارت مستقيم در مركز حكومت و هر جا كه امام شخصاً حضور مى‏داشت، به‏طور طبيعى از سوى آن حضرت انجام مى‏گرفت. ايشان از نزديك بر حسن اجراى امور اشراف كامل داشتند؛ چنانكه امام (ع) سه جنگ دوران حكومت خويش را فرماندهى كرد و به‏طور مستقيم بر حسن اجراى نبرد، نظارت دقيق داشت. در خطبه 106 نهج‏البلاغه به چنين نظارتى در جريان نبرد صفين اشاره شده است. همچنين در روايتى مى‏خوانيم:
«على (ع) در ميان بازارها عبور مى‏كرد و كسانى را كه در معامله با مسلمانان كم‏فروشى مى‏كردند يا آنان را فريب مى‏دادند (غش در معامله مى‏كردند) با تازيانه‏اى كه در دست داشت، مجازات مى‏كرد. اصبغ مى‏گويد: روزى به حضرت عرض كردم: اى امير مؤمنان! من جاى شما اين كار را انجام مى‏دهم. شما در منزل خود بنشينيد. امام فرمود: اى اصبغ! (با اين سخن) خير مرا نخواستى» (المغربى، بى‏تا، ج 538: 2).
اين نمونه و نمونه‏هاى ديگر، همگى حاكى از لزوم مباشرت و نظارت مستقيم شخص حاكم اسلامى در برخى از كارهاى مهم و جارى دولت اسلامى مى‏باشد.
ج- نظارت مستقيم به‏وسيله شبكه بازرسان دولتى‏
امام (ع) براى مجموعه دولت خويش نيز، شبكه بازرسى و كنترل ايجاد كرده بود و بازرسان دولتى، شبانه روز در سراسر ميهن اسلامى به‏طور آشكار به كنترل امور مى‏پرداختند و نتيجه بررسى‏هاى خود را كتبى يا شفاهى به اطلاع امام مى‏رساندند.
كارگزاران نيز به‏خوبى مى‏دانستند كه عملكرد آنان از ديد بازرسان مخفى نمى‏ماند و به‏طور مستمر به مركز گزارش مى‏شود. چنين كارى به تناسب موضوع، حجم و اهميت سوژه، بيشتر به شكل انفرادى و گاهى نيز به‏صورت گروهى انجام مى‏گرفت؛ چنانكه امام به مالك بن كعب ارحبى (والى عين‏التمر) مأموريت داد كه با مأموران تحت امر خود، منطقه وسيعى را بازرسى كند: «اما بعد، كسى را به‏جانشينى خويش بگمار و با گروهى از همكارانت به سوى منطقه «كوره السواد» حركت كن و عملكرد كارگزاران را، از دجله و عذيب تا بهقباذات، پرسش و بررسى كن و حساب و كتاب آنها را به‏طور دقيق به انجام رسان. در اين مأموريت كه خدا به تو سپرده است، به فرمان او باش و بدان كه اعمال آدميزاد براى خودش محفوظ است و در ازاى آن پاداش مى‏گيرد. بنابراين، راستى و نيكى را پيشه كن- خدا با ما و شما به‏نيكى رفتار كند!- و در مأموريتى كه به انجام مى‏رسانى، راستى و درستى‏ات را به ما نشان بده. والسلام» (محمودى، 1968 م، ج 25: 5).
د- نظارت مستقيم با حسابرسى از مديران‏
نوع ديگر از نظارت مستقيم و آشكار، حسابرسى و گرفتن گزارش كار از مديران است. اين كار نيز به‏طور مرتب انجام مى‏گرفت و امام از اين طريق بر عملكرد آنان اشراف و اطلاع داشت. اين كار به صورت عمومى و به‏سهولت انجام مى‏شد. چنانچه برخى از كارگزاران در اين امر سهل‏انگارى مى‏كردند، با واكنش سريع امام مواجه مى‏شدند. نامه امام (ع) به يزيد بن قيس ارحبى، گوياى اين حقيقت است: «اما بعد، تو در ارسال اموال مالياتى كوتاهى كرده‏اى. سبب اين كار بر من پوشيده است. چاره‏اى نيست جز اينكه تو را به تقواى الهى سفارش كنم و از اينكه با خيانت به مسلمانان، پاداشت را تباه سازى و جهاد خويش را بر باد دهى، تو را پرهيز مى‏دهم. بنابراين، از خدا پروا كن؛ خويشتن را از آلوده‏شدن به حرام منزه دار. راه بازخواست و نكوهش مرا بر خود ببند. احترام مسلمانان را نگه دار و به پناه‏جويان مملكت اسلامى ستم روا مدار» (همان: 14 13).
هم‏چنين به امام گزارش رسيد كه نعمان بن عجلان (والى بحرين) در فرستادن اموال بيت‏المال به مركز كوتاهى ورزيده است؛ گويا قصد خيانت دارد. امام (ع) با فرستادن نامه‏اى اين چنين او را توبيخ مى‏كند: «اما بعد، هر كسى امانت را خوار شمارد و ميل به خيانت كند و جان و آيين خود را مهذّب نسازد، خويشتن را در سراى دنيا تباه ساخته است و آنچه را در آن سرا، به‏دست خواهد آورد، تلخ‏تر، بادوام‏تر، سخت‏تر و طولانى‏تر است. ازاين‏رو، از خدا بترس، تو از قبيله شايسته‏اى نسب مى‏برى. پس اين گمان نيكو را در حق خويش پاس بدار» (همان: 16).
امام على (ع) يكى از بازرسان را براى حسابرسى به‏سوى يكى از واليان گسيل نمود، ولى او نسبت به فرستاده امام (ع) بى‏حرمتى كرد و اجازه نداد كه مأموريتش را انجام دهد. امام پس از آگاهى از اين موضوع، در نامه شديداللحنى به او نوشت: «اما بعد، تو به فرستاده من دشنام داده‏اى و او را رنجانده‏اى. همچنين، به من خبر رسيده است كه تو خود را با انواع عطرها و روغن‏هاى فراوان بخور مى‏دهى و غذاهاى رنگارنگ مى‏خورى؛ بر فراز منبر چونان راستان سخن مى‏رانى و چون فرود مى‏آيى، كار اباحى‏گران مى‏كنى! اگر تو چنان باشى كه گزارش داده‏اند، خويشتن را باخته‏اى و به دأب و روش من خدشه وارد كرده‏اى ... تو هنگامى كه در نعمت‏هاى گردآمده از اشك و آه بيوه‏زن و يتيم غوطه‏ورى، چگونه اميد دارى كه خداوند پاداش شايستگان عطايت كند؟ تو را چه مى‏شد- مادرت به عزايت بنشيند!- اگر چند صباحى به‏خاطر خدا روزه مى‏گرفتى و اندكى از غذايت را به مستمندان صدقه مى‏دادى كه چنين كارى سيره پيامبران و سنت صالحان است. خويشتن را اصلاح كن و از گناهت باز گرد و حق خداوند بر خود را ادا نما» (همان: 167).
امام على (ع) هم خود شخصاً بر امور جارى كشور پهناور اسلامى، نظارت مستقيم داشت و هم به كارگزاران و مديران توصيه مى‏كرد كه نظارت مستقيم بر كارها داشته باشند. ايشان در چند مورد از عهدنامه مالك اشتر، وى را به اين اصل مهم سفارش نموده است:
«در امور كارمندانت بينديش .... سپس رفتار كارگزاران را بررسى كن ... و از همكاران نزديكت سخت مراقبت كن .... سپس در امور نويسندگان و منشيان به‏درستى بينديش .... در كار آنها (بازرگانان) بينديش ... و خراج و ماليات را بررسى كن ... پس، از احتكار كالا جلوگيرى كن ...» (نهج البلاغه، نامه 53).
ح- نظارت غير مستقيم و غير آشكار
نظارت غيرمستقيم، به نظارتى گفته مى‏شود كه افراد، با واسطه، به نظارت جامعه مى‏پردازند؛ مانند نويسندگان كه با نوشتن مقالات در روزنامه‏ها، از يك سو، مفاهيم اخلاقى را در جهت ممانعت از منكرات در سطح جامعه مطرح مى‏سازند و از سوى ديگر، با بيان خطرات انحرافها و كج‏روى ‏ها، منحرفان را به پرهيز از اعمال زشت و ناپسند تشويق مى‏كنند (جاسبى، 10 8: 1371).
نظارت غير مستقيم، آن است كه مدير از طريق عوامل و دستگاه‏هاى مختلف كه به منزله چشم‏هاى او مى‏باشند، كار نظارت بر سازمان را انجام مى‏دهد. او با يك يا چند واسطه كه از هر جهت مورد اعتمادش هستند، گزارشهاى مثبت و منفى را مى‏گيرد و در يك جمع‏بندى كلى، وظايف نظارتى خويش را اعمال مى‏كند.
نظارت غير مستقيم به‏گونه‏هاى مختلفى انجام مى‏پذيرد كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم:
1- به‏ كارگماردن ناظران مخفى‏
يكى از شيوه ‏هاى اعمال نظارت غير مستقيم، استفاده از ناظران مخفى است.
امير مؤمنان چنين نظارتى را براى سلامت دولت و كارگزاران ضرورى مى‏دانست و بدين‏منظور به واليان خويش نيز دستور مى‏داد كه چنين نيروهايى را در محدوده حكمرانى خويش به‏كار گيرند. ايشان در مورد چنين نظارتى، به مالك اشتر مى‏فرمايد:
«در كارهاى كارمندان كوشش كن و چشم‏هايى (مأمورين مخفى) كه داراى خصوصيت صداقت و وفادارى هستند را به‏عنوان بازرس بر آنان بگمار؛ چون بازرسى كارهاى آنان‏ در پنهانى، وادارشان مى‏كند تا نسبت به امانتدارى در برخورد با مردم به‏نرمى رفتار نمايند» (نهج البلاغه، نامه 53).
همان‏گونه كه ملاحظه مى‏شود، هر كسى صلاحيت بازرس‏بودن را دارا نيست، بلكه بازرسان بايد داراى صفات پسنديده‏اى مانند راستگويى، وفادارى و ... باشند و آنچه را كه ديده‏اند، گزارش نمايند، نه تحليل‏هاى شخصى خود را.
شبكه اطلاعاتى پنهان در حكومت علوى، به‏طور فعال عمل مى‏كرد و امام در كمترين زمان لازم، همه اطلاعات مفيد را به‏دست مى‏آورد.
امام به قُثم بن عباس‏[7] مى‏نويسد: «پس از ياد خدا و درود، همانا مأمور اطلاعاتى من در شام (مغرب) به من اطلاع داده است ...» (نهج البلاغه، نامه 33).
عبدالرحمان مسيب فزارى، نيروى اطلاعاتى امام در شام بود كه پس از شهادت محمد بن ابى بكر به‏دست نيروهاى معاويه، بلافاصله خود را به مركز رساند و امام را از نزديك در جريان حوادث قرار داد (امينى، 1397 ق، ج 67: 11).
با توجه به حساسيت بخش بازرسى و با در نظرگرفتن دقت در انتخاب افراد راستگو و با وفا، امام على (ع) به اين حد اكتفا نكرده، به مالك فرمان مى‏دهند كه چند بازرس را مأمور رسيدگى به يك كارگزار قرار دهد، تا در صورتى‏كه همگى آنها خيانت يا فساد را تأييد كردند، حجت بر او تمام شود و بتواند بدون درنگ او را مجازات كند: «و از همكاران نزديكت سخت مراقبت كن و اگر يكى از آنان دست به خيانت زد و گزارش جاسوسان تو هم، آن خيانت را تأييد كرد، به همين مقدار گواهى قناعت كرده، او را با تازيانه كيفر كن و آنچه از اموال كه در اختيار دارد از او بازپس‏گير. سپس او را خوار نموده، خيانتكار بشمار و طوق بدنامى به گردنش بيفكن» (نهج البلاغه، نامه 53).
نكته جالب ديگرى كه در سيستم نظارتى اسلام به چشم مى‏خورد، استفاده از پوشش امنيتى است؛ يعنى افرادى با پست سازمانى آشكار به خدمت مشغول بودند و در نهان، اخبار و اطلاعات لازم را به مركز گزارش مى‏دادند. به‏عنوان نمونه به دو مورد اشاره مى‏كنيم:
ابوالأسود دوئلى مدتى به‏عنوان جانشين ابن عباس (والى بصره) در بصره حضور داشت و امام (ع) را در جريان كارهاى ابن عباس قرار مى‏داد. امام (ع) در نامه‏اى در پاسخ وى، ضمن قدردانى از زحماتش، يادآورى كرد كه گزارشهايش به‏طور محرمانه محفوظ خواهد ماند و ابن عباس از مكاتبات او باخبر نخواهد شد (محمودى، 1968 م، ج 324: 5).
همچنين شخصى به نام ابوالكنود مى‏گويد: «من از همكاران ابن عباس بودم. پس از آنكه وى بيت‏المال بصره را تصاحب كرد، به محضر امام (ع) شتافتم و او را از اين جريان با خبر ساختم» (همان: 327).
با توجه به نمونه‏هاى فوق مى‏توان گفت كه لازم نيست براى امر نظارت و بازرسى، افرادى را استخدام كرد، بلكه مى‏توان از نيروهاى رسمى حكومت استفاده كرد و مدير يا كارگزار را كنترل نمود.
2- توجه به گزارشهاى مردمى و اعتماد به آنان‏
يكى ديگر از شيوه‏هاى اعمال نظارت غير مستقيم، توجه به گزارشهاى مردمى است.
اميرالمؤمنين (ع) در زمان تصدى حكومت اسلامى و الهى خويش، به اين امر توجه خاصى داشته‏اند. در حكومت آن حضرت، علاوه بر بازرسى‏هاى دقيق و نظام‏يافته كه توسط نيروهاى رسمى حكومت انجام مى‏گرفت، امام (ع) از كانالهاى متعدد ديگرى نيز از عملكرد كارگزاران خويش آگاه مى‏شد. مهم‏ترين آنها، ارتباطات قوى مردمى بود. مردم اگر از مسؤولان منطقه‏اى ناراضى بودند يا مشكلات خاصى برايشان بروز مى‏كرد كه به‏دست آنان گشوده نمى‏شد، به‏طور مستقيم، حضورى يا مكاتبه‏اى، با امام (ع) تماس مى‏گرفتند و از او مدد مى‏جستند. امام (ع) نيز به افكار عمومى و خواست به‏حق مردم، ارزش مى‏نهاد و به آن ترتيب اثر مى‏داد. آن حضرت نه‏تنها حاكمان، واليان و كارگزاران را به رعايت حقوق مردم، فرمان مى‏دادند، بلكه عرصه سياسى- اجتماعى آن روز را پس از بيست‏وپنج سال خفقان و خاموشى، به عرصه‏اى زنده و گويا تبديل نمودند و جايگاه واقعى مردم در حكومت را به آنان نماياندند؛ به‏گونه‏اى كه اگر حاكم و مديرى به كسى ظلم مى‏كرد و شخص ستمديده، به امام گزارش مى‏نمود، امام (ع) بلافاصله آن شخص را مؤاخذه مى‏كردند و حتى در برخى موارد عزل مى‏نمودند.
پس از شهادت امير مؤمنان على (ع) روزى سوده همدانى بنت عماره بن اشتر[8] بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: «چطورى اى دختر اشتر؟ گفت: خوبم. معاويه گفت: تويى كه برادرت را با خواندن اشعارى عليه من تهييج مى‏كردى؟! سوده گفت: آرى به خدا، مانند منى از حق روى نمى‏گرداند و به‏دروغ عذرخواهى نمى‏كند .... دست از يادآورى امور فراموش‏شده و تكرار گذشته بردار. معاويه گفت: هرگز، هيچ‏گاه آن موقعيت برادرت‏ و مصائبى كه از قوم و برادرت ديدم فراموش نخواهد شد ...؛ اكنون بگو حاجتت چيست؟ سوده گفت: تو امروز زمامدار اين مردمى و خدا تو را از كار ما و حقوقى كه از ما بر عهده تو نهاده است، بازخواست خواهد كرد. افرادى هستند كه پيوسته با تكيه به قدرت تو مزاحم ما مى‏شوند و ما را مورد ضرب و جرح قرار مى‏دهند و مانند گندم، درو و چون گاو، لگدمال مى‏كنند و بدترين شكنجه‏ها را به ما مى‏دهند و بهترين اموال ما را چپاول مى‏كنند. همين «بسر بن ارطاة» از سوى تو بر ما وارد شد، مردان مرا كشت و مالم را گرفت و اگر بنا بر فرمانبردارى نبود ما هم از خود دفاع مى‏كرديم. پس او را از ديار ما عزل كن و گرنه به تو خواهيم فهماند! معاويه گفت: آيا مرا به قوم خود تهديد مى‏كنى؟ تصميم دارم تو را بر شتر مست و بى‏جهاز سوار كنم و نزد او فرستم تا حكم خود را درباره تو جارى سازد. سوده سر به زير افكند و گريست، سپس اشعارى‏[9] را سرود. معاويه گفت: اين اشعار در وصف چه كسى است؟ گفت: على بن أبى‏طالب (ع). معاويه گفت: مگر او با تو چه كرده كه نزد تو اين مقام را يافته است؟ گفت: نزد او رفتم تا از مردى كه براى جمع‏آورى زكات، به سوى ما فرستاده بود شكايت برم؛ زيرا ميان من و آن مرد، گفت وگوى مختصرى رخ داده بود. هنگامى رسيدم كه آن حضرت براى نماز برخاسته بود. تا چشمش به من افتاد از نماز روگرداند و رو به من كرد و با مهر و عاطفه فرمود: آيا حاجتى دارى؟ داستان را گفتم. آن حضرت گريست، سپس فرمود: خداوندا، تو بر من و آنان شاهدى كه من آنان را به ستم به خلق و ترك حق تو فرمان نداده‏ام. آن‏گاه، قطعه چيزى مانند چرم غلاف شمشير از جيب بيرون آورد و روى آن نوشت: به نام خداوند بخشنده مهربان، همانا شما را دليلى روشن از سوى پروردگارتان آمد. پس پيمانه و ترازو را عادلانه قرار دهيد و از كالاهاى مردم نكاهيد و در زمين به تبهكارى نپوييد كه اين براى شما بهتر است؛ اگر مؤمن باشيد. چون نامه مرا خواندى، مسؤوليتى را كه از سوى ما دارى حفظ كن تا كسى بيايد و آن را تحويل بگيرد. والسلام‏
سوده گفت: اى معاويه! على (ع) آن مأمور را به همين راحتى عزل كرد و حتى آن نامه را مهر و موم نكرد» (مجلسى، 1403 ق، ج 120: 41).
در اين واقعه، درسهايى است: اولًا: مردم در برابر حكومت، آن‏قدر احساس مسؤوليت مى‏كنند كه حتى كوچك‏ترين ظلم را گزارش مى‏نمايند. ثانياً: مردم بدون هيچ حاجب و مانعى و به‏راحتى با شخص اول حكومت ارتباط برقرار مى‏كنند و مشكلات را با شخص‏ او در ميان مى‏گذارند. ثالثاً: حضرت على (ع) نماز را به تأخير مى‏اندازند و به كار ارباب رجوع مى‏پردازند و نمى‏گويند: برو و بعداً مراجعه كن! رابعاً: با خوشرويى، مهربانى و عطوفت با رعيت برخورد مى‏كنند. خامساً: بعد از شنيدن شكايت، فرمان عزل كارگزار را صادر مى‏نمايند. سادساً: آن‏قدر به رعيت اعتماد دارند كه نامه را بدون آنكه مهر و موم شود به دست شاكى مى‏دهند و ....
هم‏چنين امير مؤمنان در نامه‏اى به يكى از كارگزارانش مى‏نويسد: «پس از ياد خدا و درود. از تو خبرى رسيده است كه اگر چنان كرده باشى، پروردگار خود را به خشم آورده، امام خود را نافرمانى كرده و در امانت خود خيانت نموده‏اى. به من خبر رسيده است كه كشت زمين‏ها را برداشته، آنچه را كه مى‏توانستى گرفته و آنچه در اختيار داشتى به خيانت خورده‏اى. پس هر چه زودتر حساب اموال را براى من بفرست و بدان كه حسابرسى خداوند از حسابرسى مردم سخت‏تر است. با درود» (نهج البلاغه، نامه 40).
امام على (ع) خطاب به عبدالله بن عباس كه فرماندار بصره بود، نوشت: «بدرفتارى تو را با قبيله «بنى تميم» و خشونت با آنها را به من گزارش دادند. همانا «بنى تميم»، مردانى نيرومندند كه هرگاه دلاورى از آنها غروب كرد، سلحشور ديگرى جاى آن درخشيد و در نبرد، در جاهليّت و اسلام، كسى از آنها پيشى نگرفت ... پس مدارا كن اى ابوالعباس! اميد است كه آنچه از دست و زبان تو از خوب و يا بد، جارى مى‏شود، خدا تو را بيامرزد؛ چرا كه من و تو در اين‏گونه از رفتارها شريكيم. سعى كن تا خوش‏بينى من نسبت به شما استوار باشد و نظرم دگرگون نشود» (همان، نامه 18).
در اين نامه، امام على (ع) مى‏فرمايد به من گزارش دادند؛ يعنى گزارشگر را مشخص نمى‏كند و احتمال دارد هم شامل عيون مخفى باشد و هم مردم بنى‏تميم كه از خشونت عبدالله بن عباس به ستوه آمده بودند.
آن حضرت همچنين خطاب به عمر بن ابى‏سلمه ارحبى كه در فارس ايران حكومت مى‏كرد، مرقوم فرمودند: «پس از نام خدا و درود، همانا دهقانان مركز فرمانداريت از خشونت و قساوت و تحقيركردن مردم و سنگدلى تو شكايت كردند. من درباره آنها انديشيدم، نه آنان را شايسته نزديك‏شدن يافتم؛ زيرا مشركند و نه سزاوار قساوت و سنگدلى و بدرفتارى هستند؛ زيرا با ما هم‏پيمانند. پس در رفتار با آنان، نرمى و درشتى را به هم آميز.
رفتارى توأم با شدت و نرمش داشته باش. اعتدال و ميانه‏روى را در نزديك‏كردن يا دوركردن، رعايت كن» (همان، نامه 19).
در اين واقعه، دهقانان نزد آن حضرت شكايت بردند؛ يعنى در واقع، توده مردم از برخورد بد حاكم به حضرت امير گزارش دادند.
همان‏گونه كه مى‏دانيم نظارت ادارى و گماشتن عيون براى كنترل مديران و كارگزاران، مشكلاتى را به‏وجود مى‏آورد و بار سنگينى از هزينه را نيز بر عهده حكومت خواهد گذاشت. افزون بر آن، ممكن است عيون در اثر انحرافاتى، نتوانند واقعيت‏ها را گزارش نمايند. از اين‏رو، بهترين عيونى كه نه بار هزينه‏اى دارند و نه معمولًا از گزارش واقعيات، سر باز مى‏زنند، توده مردم هستند؛ زيرا اولًا: توده مردم به‏طور مستقيم با حكومت در ارتباط هستند؛ يعنى حاكمان، بر آنان، حكومت مى‏كنند. لذا كنترل آنان از سوى مردم و ارسال گزارشات به مقامات بالا به نفع و مماشات با كارگزاران متخلف، به زيان خودشان است. ثانياً: توجه به گزارش مردمى و اثربخشيدن به آن، موجب احساس مسؤوليت بيشتر در مردم مى‏شود و مردم را به حكومت نزديك‏تر كرده، حس اعتماد آنان را بالا مى‏برد. ثالثاً: مديران و كارگزاران نيز در برخورد با مردم از شيوه‏هاى بهترى بهره مى‏گيرند و همين امر موجب سلامت حكومت خواهد شد.
نتيجه‏‌گيرى‏
در اين نوشتار سعى شده است كه ضرورت نظارت بر حكومت در اسلام و اهميت آن تبيين گردد و پس از بررسى، روشن شد كه اسلام بر نظارت بر حكومت تأكيد فراوانى دارد. همچنين ساز و كارهاى نظارت بر حكومت در اسلام مورد بررسى قرار گرفت و بيان شد كه در اسلام، هم بر نظارت بيرونى و هم بر نظارت درونى تأكيد زيادى شده است. در اين مقاله، تنها ساز و كارهاى نظارت بيرونى مورد بررسى قرار گرفت و به برخى از آيات و رواياتى كه درباره اين موضوع وارد شده‏اند، اشاره گرديد.
نظارت بر حكومت در اسلام به‏خاطر ويژگى‏هايى كه دارد، كارآمدتر است؛ زيرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بيرونى بر نظارت درونى نيز تأكيد ويژه‏اى دارد. ثانياً: ساز و كارهاى نظارتى در اسلام، موجب افزايش ميزان محبوبيت حاكمان شده است و روابط حاكمان و شهروندان را از روابطى خشك و قانونى به روابطى تربيتى و عاطفى همراه با رعايت موازين قانونى تبديل مى‏كند. ثالثاً: رويكرد ساز و كارهاى نظارتى در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنيوى و اخروى است؛ زيرا نظام حقوقى اسلام، زيرمجموعه نظام اخلاقى اسلام است.
 منابع و مآخذ
قرآن كريم، ترجمه آية الله ناصر مكارم شيرازى.
1. نهج ‏البلاغه، نسخه صبحى صالح، ترجمه محمد دشتى.
2. ابن شهرآشوب، مشيرالدين أبى عبدالله محمد بن على، مناقب آل ابى‏طالب، تصحيح كميته‏اى از اساتيد نجف، نجف‏اشرف، حيدريه، 1376.
3. ابن منظور، لسان العرب، تصحيح امين محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبيدى، بيروت، دار احياءالتراث العربى، 1996 م.
4. الجوهرى، إسماعيل بن حماد، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربية، تحقيق أحمد عبدالغفورعطار، بيروت، دارالعلم للملايين، چ 1، 1407 ه- 1987 م.
5. الحر العاملى، محمد بن الحسن، وسائل‏الشيعة، قم، مؤسسه آل‏البيت، 1372.
6. الراوندى، فضل‏الله بن على الحسنى، ضياء الدين أبى‏الرضا، النوادر، تحقيق رضاعلى عسكرى، قم، دارالحديث، 1377.
7. الكلينى، محمد بن يعقوب، الكافى، تحقيق على‏اكبر غفارى، تهران، دارالكتب الإسلاميه، 1365.
8. النعمان المغربى، القاضى، دعائم الإسلام، آصف بن على‏اصغر فيضى، مصر، دارالمعارف، بى‏تا.
9. امينى، عبدالحسين، الغدير، بيروت، دارالكتاب‏العربى، 1397.
10. ترابى، على‏اكبر، مبانى جامعه شناسى، تبريز، اقبال، 1341.
11. جاسبى، عبدالله، نظارت سازمانى از ديدگاه اسلام، تهران، بى‏نا، 1371.
12. جعفرى، محمدتقى، حكمت اصول سياسى اسلام، تهران، بنياد نهج‏البلاغه، بى‏تا.
13. جمعى از نويسندگان زير نظر محمود فتحعلى، درآمدى بر نظام ارزشى و سياسى اسلام، قم، مؤسسه امام خمينى، 1386.
14. خمينى، سيدروح‏الله (امام)، صحيفه نور، تهران، سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، 1370.
15.------------------------، ولايت فقيه، تهران، بى نا، 1379.
16. دهخدا، على‏اكبر، لغت‏نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1373.
17. سعادت، اسفنديار، مديريت منابع انسانى، تهران، سمت، 1376.
18. شريف القرشى، باقر، حياة الإمام الحسين بن علي، نجف، الآداب، 1394.
19. شمس‏الدين، محمدمهدى، نظام الحكم و الإدارة فى‏الإسلام، بيروت، مؤسسةالدولية للدراسات و النشر، 1420.
20. صدوق، محمد بن على بن الحسين بابويه قمى، الأمالى، قم، مؤسسة البعثه، 1417.
21. طباطبايى يزدى، كاظم، العروة الوثقي- كتاب الوقف- تحقيق مؤسسة النشر الإسلامى، قم، مؤسسة النشر الإسلامى وابسته به جامعه مدرسين، 1423.
22. طباطبايى، سيدمحمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن، بيروت، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، 1417.
23. عميد، حسن، فرهنگ عميد، تهران، اميركبير، 1364.
24. قاضى شريعت‏پناهى، ابوالفضل، بايستههاى حقوق اساسى، تهران، نشر دادگستر، 1375.
25. قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران.
26. قانون مدنى جمهورى اسلامى ايران.
27. قيومى اصفهانى، جواد، صحيفة الحسين، قم، مؤسسة النشر الإسلامى، 1374.
28. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1403.
29. محمودى، محمدباقر، نهج السعادة في مستدرك نهج‏البلاغه، بيروت، مؤسسة التضامن الفكرى، 1968.
30. معلوف، لويس، المنجد فى اللغه، بيروت، دارالمشرق، 1992.
31. معين، محمد، فرهنگ فارسى، تهران، چاپخانه سپهر، 1360.
32. مكارم شيرازى، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الإسلاميه، 1371.
33. ملك افضلى اردكانى، محسن، نظارت و نهادهاى نظارتى، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى، 1382.
34. نورى طبرسى، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، بيروت، مؤسسة آل‏البيت لإحياءالتراث، 1409.[10]
پي نوشت ها:
[1]. در قانون اساسى جمهورى اسلامى( اصل يكصدوپنجاه‏وششم)، يكى از موارد نظارت استصوابى، مربوط به نظارت قوه قضائيه بر حُسن اجراى قوانين از طريق ديوان عالى كشور- و نه از طريق سازمان بازرسى كل كشور- مى‏باشد. همچنين طبق اصول مختلف قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، نظارت شوراى نگهبان بر انتخابات مجلس خبرگان رهبرى، رياست جمهورى، مجلس شوراى اسلامى و مراجعه به آراى عمومى و همه‏پرسى، نظارت بر مصوبات مجلس، نظارت بر اساسنامه‏هاى دولتى و ...، نظارتى استصوابى است.
[2]. در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران وظايف و اختيارات مسئوولين نظام اسلامى به‏شرح ذيل آمده است: وظايف و اختيارات رهبر( اصل يكصدودهم): نظارت بر حسن اجراى سياست‏هاى كلى نظام؛ وظايف قوه قضائيه( اصل يكصدوپنجاه‏وششم): نظارت بر حسن اجراى قوانين؛ بر اساس حق نظارت قوه قضائيه نسبت به حسن جريان امور و اجراى صحيح قوانين در دستگاه‏هاى ادارى، سازمانى به نام« سازمان بازرسى كل كشور» زير نظر رئيس قوه قضائيه تشكيل مى‏گردد( اصل يكصد و هفتاد و چهارم).
[3]. در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، براى پيشگيرى از سوء استفاده‏هاى مالى حاكم و كارگزاران اسلامى، راهكارهايى پيش‏بينى شده است كه اصول يكصدوچهل‏ودوم، پنجاه‏وسوم و پنجاه‏وپنجم از آن جمله است.
[4]. مصاديق اين نظارت را در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران مى‏توان در اصول پنجاه‏وپنجم، پنجاه‏وهفتم، هفتادوششم، هفتادوهفتم، هشتادوهشتم، هشتادونهم، نودوششم، نودونهم، يكصدودهم و يكصدويازدهم ذكر كرد.
[5]. مرحوم كلينى در كتاب الحجه از« كافى»، اين باب را گشوده است:« باب ما امر النبي 9 بالنصيحه لائمه‏المسلمين و اللزوم لجماعتهم».
[6]. انتقاد، ممكن است براى خيرخواهى باشد كه از آن به انتقاد سازنده ياد مى‏شود و در اين معنا با نصيحت به يك معناست و ممكن است به قصد تخريب باشد كه در اين صورت خيرخواهانه و براى اصلاح نيست، بلكه براى تخريب طرف مقابل است. انتقاد در اين معنا به‏طور قطع با نصيحت قابل جمع نبوده و منظور ما هم نخواهد بود.
[7]. وى والى مكه و پسرعموى پيامبر 9 بود. اين نامه در سال 39 هجرى كه عوامل معاويه قصد توطئه در شهر مكّه را داشتند، نگاشته شده بود.
[8]. وى يكى از زنان شاعر عرب و داراى فصاحت و بيان بود كه به‏همراه شوهر، فرزندان و برادرش در جنگ صفين حضور داشت و با خواندن اشعارى شوهر، فرزندان و برادر خويش را بر عليه معاويه تهييج مى‏كرد.
[9]. صلى الله على جسم تضمنه- قبر فاصبح فيه العدل مدفوناً- قد حالف الحق لاينبغى به بدلًا- فصار بالحق و الايمان مقروناً؛ درود خدا بر آن بدنى كه قبرى آن را در آغوش گرفته كه عدل در آن مدفون شده است. او هم‏سوگند حق بود و جز حق چيزى نمى‏جست و از همين‏رو قرين حق و ايمان بود.
.[10] دبيرخانه مجلس خبرگان رهبرى، فصلنامه علمى - پژوهشى حكومت اسلامى، 62جلد.

]]>محمد فلاح سلوكلايى‏ / دانشجوى دكتراى حقوق عمومى / فصلنامه علمى - پژوهشى حكومت اسلامى، شماره‏52
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.