يكي از نيازهاي غريزي و طبيعي انسان، نياز شديد به جنس مخالف و ارضاي ميل جنسي است. اين ميل قوي مقدمه و وسيلهاي است براي حفظ نسل و تشكيل خانواده و تحمل مشكلات و سختيهاي همراه با آن. دين و قانون جامع بايد پاسخگوي هم? نيازهاي واقعي بشر در شرايط مختلف باشد و الاّ ضمانت بقاء ندارد.
يكي از احكام و قوانين مترقي اسلام بر اساس مذهب جعفري اين است كه ازدواج به دو نحو ميتواند صورت بگيرد: دائم و موقت. البته راه سومي هم در قرآن و روايات و فقه آمده است كه چون در شرايط فعلي امكان آن نيست از آن ياد نميشود و آن نكاح يا زناشويي با «ملك يمين» يا كنيز است. ازدواج موقت از دوران خليفه دوم تا كنون از جانب دوست و دشمن مورد مخالفتها و حملاتي واقع شده است. سابق? ازدواج موقت در ايران به زمانهاي باستان باز ميگردد و در افسانهها آمده است كه رستم، پهلوان مشهور و داستاني ايران، وقتي در هنگام شكار با تهمينه، دختر پادشاه سمنگان، آشنا شد به همين شيوه با او ازدواج كرد.
همانگونه که در آغاز بحث نقد تعدد زوجات گذشت، مرد ميتواند در زمان واحد بيش از يک همسر داشته باشد، چه به صورت دائم و چه موقت. ولي زن گرچه ميتواند شوهر موقت داشته باشد اما هرگز در زمان واحد نميتواند بيشتر از يک شوهر داشته باشد. از اين جهت، بحث ازدواج موقت نيز در شمار احکام متفاوت بين زن و مرد آمده است .
در آغاز اسلام اين نوع ازدواج در ميان اعراب رواج داشت، اما در زمان خلافت عمر ممنوع شد.[1]
بعد از دوران خلفا، همچنان اين سنت در ميان پيروان اهل بيت:، كم و بيش تا كنون رواج داشته است؛ البته به دليل ملاحظات سياسي، اخلاقي و عرفي معمولاً اين عمل، غير آشكار و پنهاني بوده است.
قبل از بحث دربار? حكمت حكم ابتدا توضيح كوتاهي دربار? مرز ازدواج موقت با دائم و تفاوت اساسي ازدواج موقت با زنا و فحشاء بيان ميكنيم تا بحث روشنتر گردد و سپس به بحث اصلي در ضمن چند مطلب ميپردازيم.
1. اشتراكات و اختلافات ازدواج دائم و موقت
ازدواج دائم و موقت از جهاتي مشترك و از جهاتي ديگر با هم متفاوتند.
1.1. برخي از وجوه اشتراك عبارتاند از:
ـ در اصل ازدواج بودن و نياز به عقد داشتن (ايجاب و قبول) و شرايط آن يكسان هستند.
ـ مادر و دختر همسر بر مرد و پدر و پسر زوج بر زن حرام مي گردند.
ـ خواستگاري كردن از همسر دائم و موقت ديگران حرام است.
ـ زناي با همسر دائم و موقت ديگران، موجب حرمت ابدي نسبت به آن زن ميشود.
ـ در هر دو عقد، بعد از جدايي، بايد غالب زنان مدتي از ازدواج بعدي خودداري كنند. اين مدت بعد از عقد دائم سه نوبت عادت ماهانه و بعد از عقد موقت، گذشت دو نوبت دور? ماهانه است.[2]
ـ جمع بين دو خواهر در هر دو نوع عقد، حرام است.
ـ در هر دو نوع عقد، قبل از هم بستري، نصف مهر و بعد از آن، تمام مهر بر عهد? مرد ميباشد.[3]
ـ تعيين مهريه در هر دو عقد لازم است.
ـ در هر دو ازدواج، اگر فرزندي به دنيا بيايد، مسئوليت نگهداري و هزين? آن به عهد? پدر است.
ـ در هر دو عقد، در صورتي كه دختر باكره باشد، معمولاً فقها اجاز? پدر يا جد پدري را شرط ميدانند و لو احتياطاً.
1.2. عمده تفاوتهاي عقد موقت با دائم عبارت است از:
ـ عقد دائم از جهت زمان، محدوديتي ندارد، ولي عقد موقت محدود به مدت مورد توافق طرفين است.
ـ در عقد دائم، نفق? همسر بر مرد واجب است، ولي در عقد موقت واجب نيست.
ـ در عقد دائم، زن و شوهر از همديگر ارث ميبرند، ولي در عقد موقت اين گونه نيست.
ـ در عقد دائم، زن و شوهر بدون رضايت يكديگر نميتوانند از حاملگي جلوگيري كنند، ولي در عقد موقت ميتوانند.
ـ در ازدواج دائم، زن حق همخوابي دارد، ولي در عقد موقت اين گونه نيست زن ميتواند شرط كند كه نزديكي واقع نشود و بستگي به توافق طرفين دارد.
ـ بعد از عقد دائم، براي جدايي بايد صيغه، طلاق جاري شود، ولي در عقد موقت با پايان يافتن مدت يا بخشيدن مرد، جدايي قهراً حاصل ميشود.[4]
ـ ... .
به طور خلاصه ميتوان گفت ازدواج موقت از جهات متعدد و مؤثري با ازدواج دائم تفاوت دارد و زن و مرد آزادي عمل بيشتري دارند و اساساً خداوند حكيم و رحيم اين حكم را قرار داده تا افرادي كه شرايط ازدواج دائمي را ندارند، به آلودگي و گناه دچار نشوند و از طريق مشروع، نياز طبيعي و جنسي خود را تأمين كنند.
بديهي است كه ما طرفدار اين قانون با اين خصوصيات هستيم، چنان كه در دين الهي وارد شده است بدون كم و زياد، و اما اينكه بعضي از مردان و زنان به نام اين قانون سوء استفادهها و هرزگيها و ظلمهايي ميكنند، ربطي به قانون ندارد و لغو اين قانون، جلو آن سوء استفادهها را نميگيرد، بلكه شكل آنها را عوض ميكند، به علاوه مفاسدي كه از لغو قانون برميخيزد و با نبود قانون، در حقيقت جواز هرگونه عمل خلافي صادر ميشود؛ مشكل جهل و تربيت صحيح نداشتن افراد را با تعويض قانون نميتوان حل كرد. با همين توضيح كوتاه، اولاً: تفاوت ازدواج موقت با دائم معلوم شد؛ ثانياً: تفاوت ازدواج موقت، كه از مدت كوتاه تا چندين سال، ميتواند باشد با زنا و رابط? نامشروع و آزاد هر مردي با هر زني معلوم شد. براي روشن شدن امر و پاسخ دادن به برخي افراد كه تفاوتهاي اساسي راه شرعي و قانوني را با زنا ناديده ميگيرند، به اهمّ اين نكات اشاره ميشود.
2. تفاوتهاي ازدواج موقت با زنا
ـ ازدواج موقت، راه مجاز و مشروع از جانب دين و پروردگار است، اما زنا طريق نامشروع.
ـ در ازدواج موقت، نياز به اجراي عقد است، علاوه بر رضايت طرفين و اجراي عقد در حقيقت، جواز شرعي و الهي براي برقراري رابطه بين دو بند? خداست.
ـ در ازدواج موقت، زن و شوهر، همسر يكديگر هستند و مسئوليت يكديگر را بر عهده دارند.
ـ با عقد موقت، نوعي محرميت بين خانواد? مرد و زن پيدا ميشود، اما در زنا اين گونه نيست.
ـ در ازدواج موقت، تعيين مهر لازم است، اما در زنا لازم نيست.
ـ در ازدواج موقت، محدوديتهايي نسبت به بعضي افراد، مثلاً خواهر زن و مادر زن و نسبت به بعضي ايام، مثل ايام عدّه وجود دارد، اما در مورد زنا اين گونه امور شرط نيست.
ـ بعد از ازدواج موقت، نگه داشتن عده براي زنان بين ده سال تا زمان يائسگي (معمولاً پنجاه سال) واجب است، اما در زنا اين مسئله وجود ندارد.
- در ازدواج موقت و شرعي، زن تنها ميتواند به عقد يک مرد در آيد، اما در زنا چنين محدوديتي نيست.
ـ در ازدواج موقت، سرپرستي فرزندان احتمالي، مشخص شده و بر دوش شوهر است، ولي در زنا چنين برنامهاي وجود ندارد.[5]
ـ مسئل? بسيار مهم و اساسي كه در واقع نتيج? تفاوتهاي گذشته است، اينكه ازدواج مشروع و قانوني به انسان آرامش و نشاط ميدهد، اما زنا و راههاي نامشروع و انحرافي برعكس بر ناراحتي و اضطراب و تشويش انسان، خصوصاً فرد معتقد به دين، ميافزايد. نكات ياد شده و غير اينها مرز راه پيشنهادي دين و ديگران را مشخص ميكند.
3. متعه در قرآن
قرآن ميفرمايد: (... وَ أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً)[6]. در قرآن كريم راجع به ازدواج موقت يا متعه مواردي وجود دارد كه در روشنترين آنها ميفرمايد:
... براي شما حلال است كه (زنان ديگر را) به وسيل? اموال خود طلب كنيد، در صورتي كه پاكدامن باشيد و زناكار نباشيد، و زناني را كه متعه كردهايد، مهرشان را به عنوان فريضهاي به آنان بدهيد، و بر شما گناهي نيست كه پس از (تعيين مبلغ) مقرر، با يكديگر توافق كنيد (كه مدت عقد يا مهر را كم يا زياد كنيد)، مسلماً خداوند دانا و حكيم است.
مفسرين شيعه و سني بر آنند كه آي? ياد شده، در مورد نكاح متعه نازل گرديده است. جلال الدين سيوطي در تفسير
«الدّرّ المنثور»[7] و نيز ابوجعفر محمد بن جرير طبري در تفسير «جامع البيان في تفسير القرآن»[8] در تأييد اين مورد روايت نقل ميكنند.
در كتب معتبر روايي اهل تسنن مانند صحيح مسلم، صحيح بخاري، مسند احمد و موطأ مالك، اين حقيقت آمده كه متعه در زمان پيامبر رايج بوده است تا زماني كه عمر از اين عمل نهي كرده است.[9]
در ادام? آيات، بعد از ذكر زنان محرم و زناني كه ميتوان به عنوان ملك يمين يا متعه با آنها ازدواج كرد، دو سه آيه ذكر شده است كه به منزل? بيان حكمت احكام مذكور است. خداوند متعال مي فرمايد:
(يريد الله ليبيّن لكم و يهديكم سنن الذين من قبلكم و يتوب عليكم و الله عليم حكيم * و الله يريد أن يتوب عليكم و يريد الذين يتّبعون الشهوات أن تميلوا ميلا عظيما * يريد الله أن يخفّف عنكم و خلق الانسان ضعيفا)[10]
خداوند ميخواهد (با اين دستورها، راههاي خوشبختي و سعادت را) براي شما آشكار سازد و به سنتهاي (صحيح) پيشينيان رهبري كند و توب? شما را بپذيرد، و خداوند دانا و حكيم است. خدا ميخواهد شما را ببخشد (و از آلودگي پاك نمايد) اما آنها كه پيرو شهواتند، ميخواهند شما به كلي منحرف شويد. خدا ميخواهد (با احكام مربوط به ازدواج با كنيزان و مانند آن) كار را بر شما سبك كند؛ و انسان ضعيف آفريده شده (و در برابر طوفان غرايز، مقاومت او كم) است.
اين حكمت آسانگيري و رأفت و رحمت الهي در روايات بحث متعه هم تأييد شده و به آن تصريح شده است.[11]
4. ازدواج موقت در روايات
دربار? ازدواج موقت يا متعه احاديث بسياري از پيشوايان دين به ما رسيده كه در كتب روايي و بخش نكاح آمده است.
در برخي روايات تصريح ميفرمايد: «فما استمتعتم به منهنّ...» در مورد متع? نساء وارد شده است.[12]
بعضي روايات به انجام ازدواج موقت توصيه ميكند و انجام آن را براي خشنودي خداوند و زنده نگه داشتن روش پيامبر، مستحب ميداند. امام باقر7 از پيامبر9 نقل ميكند كه در شب معراج، جبرئيل آمد و گفت:
اي محمد!9! خداوند تبارك و تعالي ميگويد من كساني از امت تو را كه ازدواج موقت انجام مي دهند، مي آمرزم.[13] اين گونه روايات براي احياء سنت نبوي9 و جلوگيري از به فراموشي سپرده شدن اين حكم الهي هستند و تعداد زنان متعه محدود به حدي نيست.[14] برخي روايات كساني را كه داراي همسر دائم هستند و امكان زناشويي دارند، از اين كار برحذر مي دارند تا مورد تهمت قرار نگيرند[15] و زنان دائم آنها از دين و اسلام و پيشوايان دين بيزار نشوند.[16] اين دسته از روايات ناظر به حكم اوليه و جايگاه واقعي متعه در نظام خانواده و اجتماع است.
در چند روايات نيز از متعه كردن دختران باكره برحذر ميدارد مگر اينكه پدر يا جد پدري آنها اجازه دهد.[17] اين روايات موجب شده تا غالب فقها، اولاً: صيغ? دختران را مكروه بدانند؛ ثانياً: به اجاز? پدر مشروط كنند.[18]
آنچه از آيات و روايات و سير? پيشوايان دين استفاده ميشود اين است كه اصل در ازدواج، ازدواج دائم و تشكيل يك خانواد? پايدار و كانون تربيت نسل سالم و پاك است. در مرحل? دوم، نوبت به ازدواج موقت و زناشويي با كنيزان ميرسد. ضمناً آنچه از روايات دربار? حكمت تفاوت زن و مرد در تعدّد همسر ذكر شد، در اينجا هم ميآيد؛ يعني علت اينكه مرد ميتواند چند زن به طور موقت و همزمان داشته باشد ولي زن نميتواند اين گونه باشد، اين است كه اولاً، مرد غيرت دارد و رقيبي را در مورد زن خود تحمّل نميكند؛ ثانياً: در صورت تعدد شوهر، اختلاط در نسل و فرزند پيش ميآيد.
به هر حال آنچه در اين نوشتار مورد نظر است، دفاع از اصل حكم ازدواج موقت و عقلاني بودن آن، جدا از برخي شرايط و اختلاف ديدگاه فقها، است.
5. ازدواج موقت در فقه
حكم جواز ازدواج موقت يا متعه از مسلمات فقه شيعه است و تمام فقهايي كه دربار? نكاح بحث كردهاند، نكاح منقطع را هم ذكر كردهاند. شيخ الطائفه، شيخ طوسي(ره) مينويسد: ازدواج موقت از نظر شيعه صحيح و مباح است و نحو? آن به اين صورت است که مردي زني را براي مدتي معلوم و با مهري مشخص، عقد نمايد، بنا بر اين اگر مدت نامعلوم باشد، عقد، صحيح نيست و اگر مهريه ذکر نشود، عقد، باطل است و با اين دو شرط، از ازدواج دائم جدا ميشود. و هم? فقهاي اهل سنت در جواز نکاح موقت با شيعه مخالف هستند.[19]
علامه حلّي انواع ازدواج را در اسلام و شيعه، سه نوع ميداند و مي نويسد: ازدواج بر سه نوع است: ازدواج دائم و موقت و ملک يمين.[20]
شيخ محمد حسن نجفي(ره) در اين باره ميگويد: «ازدواج موقت در زمان صدر اسلام جايز بود به اتفاق هم? مسلمانان، ولي اختلاف پيدا كردند در بقاء حكم جواز يا نسخ آن. اما حكم جواز باقي است، چرا كه اولا: قطعاً در زمان پيامبر9 مشروع بود و دليل مسلّمي بر رفع آن نداريم؛ ثانياً: مسلمانان متعه ميكردند بدون هيچ مخالفتي تا زمان خلافت ابوبكر و مدتي در خلافت عمر، ولي عمر در ادام? خلافت، آن را طبق نظر خود تحريم كرد، با اينكه بر تشريع حكم از آورند? دين اقرار داشت. وي طبق نقل مشهور بين شيعه و سني، بر فراز منبر رفت و گفت: واي مردم! دو نوع متعه در زمان پيامبر9حلال بودند، اما من از آنها نهي ميكنم و آنها را تحريم ميكنم و مورد عقوبت قرار ميدهم هر كس را كه به آنها عمل كند، آن دو عبارتند از: حج تمتع و ازدواج موقت،.»
البته اهل تسنن مي گويند: خليفه مثل پيامبر مجتهد بود و حق مخالفت با پيامبر را داشت، در حاليكه پيامبر9در بيان احكام الهي، حتي نظر عامّه معصوم است و خطا نميكند.[21]صاحب عروه نيز بر جواز اينگونه نكاح و محدود نبودن تعداد آن فتوا داده است.[22]
امام خميني (ره) در تحرير الوسيله ميفرمايد: «نكاح منقطع مانند دائم نياز به عقد دارد و بايد مهر ذكر شود و مدت آن تعيين گردد و الاّ تبديل به دائم ميشود.»[23]
6. حكمت ازدواج موقت
گفتيم، بنيان ازدواج و زناشويي بر اساس پاسخ به نياز طبيعي و غريزي انسان به جنس مخالف و به دنبال آن، تشكيل خانواده و تكثير نسل انسان و پرورش آنها در محيط مناسب و امن و پاك خانواده است. اما تفاوتهاي جسمي و روحي بين زن و مرد، موجب وضع احكام متفاوتي در اين باره شده است؛ حكم جواز تعدد زوجات و ازدواج موقت از اين موارد است. در حقيقت، اين قوانين، پاسخي است براي اين اختلاف وضعيت. در بار? تعدد زوجات، مواردي را برشمرديم كه كم و بيش در تجويز اين قانون مؤثر بودند. برخي از آن نكات و عوامل ديگري موجب امضاي ازدواج موقت نيز ميشود كه ميتوان به اين مورد اشاره كرد:
ـ عدم آمادگي نداشتن زن براي زناشويي در ايام قاعدگي و آمادگي دائم مرد براي اين كار.
ـ كم بودن ميل جنسي زن در ايام بارداري و شيردهي و عدم امكان آبستني مجدد در اين ايام.
ـ جدا شدن زن و شوهر از يكديگر در طول زندگي به علل مختلف از جمله مسافرت براي كار يا تحصيل يا جنگ و مبارزه و يا امري ديگر؛ خصوصاً سفر به محيطهاي آلوده به مسائل جنسي كه در دنياي امروز فراوان است.
ـ نبود امكان پرداخت هزين? سنگين و دائمي زندگي مشترك براي بعضي مردان و پسران و نداشتن شرايط ديگر زندگي دائمي.
ـ قوّت بالاي غريز? جنسي در بعضي مردان و عدم ارضا شدن با يك زن.[24]
ـ بيمار شدن مكرر يا طولاني زن و عدم امكان زناشويي.
ـ وجود دختران و بيوه زناني كه امكان ازدواج دائم را ندارند و همچنين با مرداني كه از همسر دائمي خود جدا شدهاند يا همسر آنها وفات كرده و قصد يا امكان ازدواج دائم را ندارند.
ـ نياز به محرميت در برخي شرايط، مثلاً آشنايي براي عقد دائم يا برقراري محرميت در برخي خانوادهها و سفرها به علت كثرت رفت و آمد نامحرم.
ـ نازايي زن دائم و قصد يا نداشتن امكان براي ازدواج دائمي دوم.
ـ موارد ديگر.
اينك با توجه به مصالح فوق و با عنايت به اينكه نياز به ارضاي غريز? جنسي يكي از نيازهاي اوليه و عمومي و قوي در هم? انسانها است؛ غريزه و نيروي عظيمي كه بسياري آن را قويترين غريزه در ميان غرايز و لذّت حاصل از آن را بالاترين لذات مادي ميدانند، اگر فردي شرايط و امكانات ازدواج دائم يا ارضاي كامل و مشروع را نداشته باشد، چه بايد بكند؟ در اين حالت يكي از سه راه احتمالي متصوّر را هر بشري و ما به عنوان يك مسلمان بايد انتخاب كنيم: رهبانيت[25] يا ازدواج موقت يابي بند و باري جنسي و دنبالهروي از حيوانات در ارضاي غريزه جنسي.
وقتي شرايط اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي جوامع امروزي بيش از هر زماني بين بلوغ طبيعي و بلوغ اجتماعي فاصله مياندازد، جوانان ما در فاصل? بلوغ جنسي و نياز به تأمين غريز? جنسي، تا زمان آمادگي اجتماعي و اقتصادي و فكري براي تشكيل زندگي دائم چه بايد بكنند؟ كساني كه به حكم عقد موقت اشكال ميكنند، سعي كنند پيشنهاد بهتري براي حلّ اين معضل اجتماعي و جهاني بيان كنند. به جرأت مي توان گفت هيچيك از منتقدين، مگر موارد نادر، نه در سخن و نه در عمل طرفدار گزينش رهبانيت و ترك دنيا در اين باره نيستند و اصولاً براي بسياري از جوانان ممكن نيست و به هرحال فساد، خود را در چهرههاي مختلف و زشت نشان خواهد داد. پس راه به دو گزينه منحصر ميشود: ازدواج موقت يا زنا. اينجاست كه سخن بسيار پر ارزش اميرالمؤمنين7 جلوه ميكند كه فرمود: «اگر خليف? دوم سبقت نمي جُست و متعه را تحريم نميكرد، احدي، جز افرادي كه سرشتشان منحرف است، زنا نميكرد.»[26]
به راستي پاسخ اين سؤال اساسي چيست كه چرا همواره در طول تاريخ در كنار ازدواج دائم، روابط نامشروع و پنهاني نيز وجود داشته و دارد؟
اين مسلم است كه هيچ متديّن و مسلماني نميتواند راه غير مشروع و بي بند و باري جنسي و زنا را انتخاب كند. پس نه آنهايي كه متديّن هستند راهي معقول و مشروع پيش رو دارند و نه آنهايي كه لاابالي هستند و يا متدين نيستند.
از طريق عقد موقت، مشكل جوانان و دانشجويان در ايام تحصيل يا اوايل بلوغ حل ميشود؛ مشكل مرداني كه براي مدتي از خانواده و همسر دور هستند حل ميشود؛ مشكل بسياري از زنان بيسرپرست و آنهايي كه شرايط مناسب براي ازدواج دائم را ندارند، حل ميشود؛ مشكل زنان و مردان در آغاز ازدواج براي آشنايي بيشتر و اطمينان از توافق اخلاقي و فرهنگي حل خواهد شد و بالاخره مشكل فحشا و اين همه فساد جنسي در دنياي وحشي و بدون كنترل فعلي حل خواهد شد.
بعضي از نكات ياد شده گر چه مختص مردان نيست و شامل تعدادي از زنان نيز ميشود، اما در مورد آنان، همانطوري كه در بحث تعدد زوجات اشاره شد، به خاطر وجود موانعي مثل وجود غيرت در مردان و اختلاط در نسل، امكان اجراي حكم نيست. بنابراين زني كه به سفر رفته يا داراي شهوت زياد است، اگر همسر دارد، راهي براي ازدواج دائم يا موقت بعدي ندارد، اما اگر همسر ندارد ميتواند به ازدواج دائم يا موقت اقدام كند؛ آري، چنين زناني اگر واقعاً با همسر خود در مسائل جنسي مشكل دارند، بايد از آنان جدا شوند و با فرد مناسب ديگري ازدواج كنند. همانطوركه در روايات ما، ائمه: به مرداني كه چنين همسراني دارند توصيه ميكنند كه يا به تعداد عمل زناشويي بيفزايند و يا زن خود را آزاد و رها كنند تا بتواند ازدواج جديدي داشته باشد.[27]
امروزه در دنياي معاصر، متفكريني مثل برتراند راسل معترف هستند كه ازدواج دائم وافي براي هم? احتياجات جامع? بشري نيست و مدل ازدواج رفاقتي و يا چيزي نظير ازدواج موقت را ارائه ميدهند.[28]
خانم ساچيكو موراتاي ژاپني در رسالهاي به نام «ازدواج موقت» از ارزش و ويژگيهاي اين حكم مترقي و عالي اسلام سخن ميگويد. وي در ابتداي كتاب مي نويسد: «موضوعات بسياري است كه شرقيان آن را دليل عقب ماندگي خود دانسته و به دور انداختهاند و يا لااقل توجهي به آن ندارند، ولي متفكران غربي پس از تحقيقات و بررسيهاي زياد در تاريخ گذشته و مشاهد? واقعيتهاي اجتماعي كنوني بدين نتيجه رسيدهاند كه همان امور، كليد حل مشكلات امروزي است. موضوع متعه نيز از اين قبيل است كه از لحاظ وضع ازدواج و طلاق در دنياي امروزي و مقتضيات اجتماعي عصر ما بسيار قابل توجه است.»
وي در صفح? 85 كتاب در پاسخ كساني كه، متأسفانه مانند بعضي از مسلمانان روشنفكر؛ اين نوع ازدواج را خلاف شأن و حقوق زن ميدانند، مينويسد: «گستاخي گردش روزگار شهادت مي دهد به اينكه در مغرب زمين به اصطلاح امروزي، آخرين مد ازدواج، ازدواج قراردادي است. به اين معنا كه زن و مرد با هم توافق ميكنند و براي مدت معيني ازدواج ميكنند، در حالي كه در سرزمينهاي شيعه مذهب، متعه را با دست آويز تساوي زن و مرد، كم كم از بين ميبرند و نكت? قابل توجه در اين قضيه آن است كه در نتيج? تساوي زن و مرد و آزادي كامل زن در مغرب زمين، ازدواج قراردادي به وجود آمده است.»
در صفح? 92 كتاب؛ ايشان به اين حقيقت تصريح ميكند كه در هم? جوامع اينگونه رابطه هست، چه به شكل قانوني و ازدواج موقت و چه به شكل غير قانوني و زنا. او ميگويد: «در حقوق مدني غير از مذهب شيعه، ازدواج موقت به معناي اخص وجود ندارد، ولي در واقع، مردم به طور آشكار و يا پنهاني ازدواج موقت ميكنند و چون اين از نظر قانون جايز نيست، پس مانند زناست و اگر زني حامله شود بعضي از آنها سقط جنين ميكنند و يا اگر بچه، متولد شد، بچه، نامشروع خواهد بود.»
سرانجام ايشان در صفح? 94 اين قانون را به غرب پيشنهاد مي دهد: «به نظر نگارنده، آنچه اكنون مغرب زمين، سخت به آن احتياج دارد و به درد آنها ميخورد، نظام متعه است و اگر آنها بتوانند نظام متعه را به نحوي در حقوق مدني پياده كنند، بسيار مفيد خواهد بود....»[29]
الوين تافلر، ايدئولوگ معروف غرب، در اين باره مينويسد: «ازدواج متوالي، يعني ازدواجهاي موقت و پي در پي، لباسي است برازند? عصر ناپايداري كه در آن تمام روابط انسان و تمام پيوندهايش با محيط از نظر زماني كوتاه و مختصر شده است. اين رشد، مربوط به يك نظم اجتماعي طبيعي و اجتناب ناپذير است كه در آن اتومبيلها را اجاره مي دهند، عروسكها را مبادله ميكنند و لباسها را پس از يك بار پوشيدن به دور ميافكنند و الگوي اصلي ازدواجهاي فردا نيز همين است.»
... به قول پروفسور جِسي برنارد (Jessie Bernard)؛ جامعه شناس خانواد? كه شهرت جهاني دارد: «امروز ازدواجهاي چند باره در جامع? ما نسبت به جوامعي كه در آنها چند همسري مجاز شمرده ميشود به مراتب بيشتر و رايجتر است. تنها تفاوتي كه در اين ميان وجود دارد اين است كه ما ازدواج متعدد را به شكل پي در پي و متوالي رسمي كردهايم و آن جوامع آن را به طور همزمان و يكباره پذيرفتهاند.»
ازدواج مجدد در آمريكا به قدري رواج پيدا كرده كه از هر چهار مردي كه ازدواج ميكنند يكي قبلاً ازدواج كرده است.
شكي نيست كه ازدواج موقت از مشخصات و معيارهاي آينده و شايد خصيص? غالب و عمومي زندگي خانوادگي خواهد بود.[30]
7. شبهات بحث ازدواج موقت
بعد از روشن شدن نياز جامعه به نكاح منقطع و فوايد آن و بعد از دانستن تفاوت بين ازدواج موقت و دائم و زنا، ميگوييم، برخي افراد به دليل پارهاي از اشكالات و پيامدهاي احتمالي با اين راه اصولي مخالفت كردهاند. برخي از اشكالهاي كه گفته شده را همراه با پاسخ مختصر آنها را در پي ميآوريم:
7.1. پاي? ازدواج و پيوند زناشويي و مودت بايد بر دوام باشد و تصور جدايي به استحكام اين بنيان ضربه ميزند؛ بنابراين ازدواج موقت نميتواند پيمان استواري ميان زوجين باشد.
پاسخ: سخن شما صحيح است ولي اولاً: بحث ما در شرايطي است كه به فرض مشكل جامعه تنها با نكاح دائم حل نميشود و براي فرار از ورط? كمونيسم جنسي به دنبال راه ديگري هستيم كه سالمترين و نزديكترين راه به راه اصلي ميباشد؛ ثانياً: عقد موقت جايگزين عقد دائم نيست و در كنار آن و براي تكميل آن، در شرايط خاصي گريزناپذير است.[31] هر چيز يا حكمي ممكن است داراي فوايد و ضررهايي باشد، اما مهم اين است كه در مجموع آيا امري است مثبت يا منفي.[32]
7.2. افكار عمومي مردم شيعه ازدواج موقت قبول ندارند و آن نوعي تحقير زن و عملي زشت شمرده ميشود.[33]
پاسخ: منفور شدن عقد موقت در ميان زنان شيعه مولود عواملي است. اول، سوء استفاد? مردان هوسران و بياعتنايي آنان به زنهاي ديگر يا زن دائم، بعد از ازدواج؛ دوم، سابق? تاريخي قضيه و تبليغات مخالفين دربار? اين مطلب و نكت? سوم اينكه به هر حال عقد موقت راه دوم و گزين? دوم بعد از نكاح دائم است، و به انداز? آن مورد استقبال زنان نيست. ضمن اينكه توجه به آثار سوء بستن اين راه و نگاهي به وضعيت اسفبار فعلي جوامع، صرف نظر از پيامدهاي اخروي و عذاب الهي، پذيرش اين راه را آسان خواهد كرد. متأسفانه گاهي افكار عمومي، يك عمل صحيح و حلال الهي را نمي پسندد، اما عملي نامشروع و زشت را به راحتي تحمّل ميكند. نكت? ديگر اينكه در اين داستان فقط مردان، بهرهمند نيستند، بلكه زنان هم در همان حد بهرهمند هستند؛ عقد ازدواج، قراردادي است دو طرفه كه ايجاب و قبول دارد و بر اساس رضايت دو طرف است و كساني كه به ازدواج نياز ندارند يا ازدواج دائم كردهاند و تأمين شدهاند نبايد نسبت به ديگران بيتوجهي كنند.
7.3. ازدواج موقت بر خلاف حيثيت زن و نوعي كرايه و اجيركردن انسان است.
پاسخ: اولاً: ازدواج موقت و دائم در ماهيت، يكسان هستند و مهريه در هر دو وجود دارد و اگر يكي توهين باشد ديگري هم خواهد بود؛ ثانياً: مهريه به هيچ وجه قيمت خون زن و ارزش بدن او نيست و، چنانكه چه در بحث مهر و صداق گفته شد، نشان? صداقت مرد در امر ازدواج است و گفتيم كه مرد، طالب وصال و جمال و كمال زن است؛ و ثالثاً: با عدم پرداخت مهريه و رابط? نامشروع، بدون رد و بدل شدن مال، آيا حيثيت زن حفظ ميشود و عدم پرداخت مهر از پرداختن آن براي زنان بهتر است؟ و رابعاً: از چه زماني اجيركردن ساير افراد ممنوع شده است؟ هم? كارگرها و كارمندها و پزشكاني كه حق كار دريافت ميكنند و سايرين، هر يك به نوعي اجير و مورد كرايه هستند.[34]
7.4. عقد موقت، چون دوام ندارد، بستر مناسبي است براي پيدا شدن كودكان بيسرپرست و بيخانمان.[35]
پاسخ: قبلاً گفته شد كه اولاً: هدف اصلي از ازدواج موقت، تكثير نسل نيست و طرفين بدون اجاز? ديگري ميتوانند جلوگيري كنند، كه امروزه راههاي متعدد و مطمئني دارد، بنابراين تا حدود زيادي بچهدار شدن به تصميم پدر و مادر بستگي دارد و اگر اين مسئوليت را پذيرفتند مثل عقد دائم مي توانند بچهدار شوند؛ ثانياً: در صورتي كه نطفه منعقد شد، كه از بين بردن آن و سقط جنين در اسلام حرام است، مسئوليت سرپرستي و تأمين نيازهاي او بر عهد? پدر است و قبلاً پيش بيني شده است و مرد ملزم است از نظر قانوني و شرعي به وظيف? خود عمل كند. در ازدواج دائم نيز پس از طلاق، قانون، حافظ حقوق فرزندان است.
7.5. تجويز ازدواج موقت به اضاف? اجازه داشتنِ چهار زن دائم، مساوي است با امضاء تشكيل حرمسرا براي مردان.[36]
پاسخ: اولاً: هدف از تشريع حكم ازدواج موقت تأمين وسيل? هوسراني براي افراد نيست، چرا كه اين اصل از مسلمات است كه اسلام و اديان الهي با هويپرستي مخالفاند و آن را در رديف بت پرستي قرار ميدهند و دين براي كنترل هويها و اميال آمده است.[37] و چنان كه در روايات آمده، افرادي كه به دنبال هوسراني و كامجويي از موارد بيشتر باشند مورد لعن و غضب الهي هستند.[38] پس به هيچ وجه اين مسئله را اسلام نميپسند، بلكه هدف اسلام تأمين نياز جنسي انسانها از بهترين راه است در شرايط خاصي كه اشاره شد؛
ثانياً: دنياي مدرن امروز با بستن راه شرعي و آزاد گذاشتن رابط? جنسي، در حقيقت همه جا را آلوده كرده است و راه را براي شهوتراني حيواني براي برخي مردان و زنان، بدون هزينه و زحمت زياد و با وسايل جديد و صحنههاي نو فراهم آورده است؛
ثالثاً: مرد با زن در نوع غريز? جنسي متفاوت است. اين از جمله اختلافات زن و مرد است و سرّ اينكه مرد ميتواند در شرايطي، چند زن داشته باشد و زن نميتواند، بحثي است كه در مسئله تعدد زوجات و ازدواج موقت مطرح ميشود؛
رابعاً: بسياري از زنان در جامعه هستند كه امكان و موقعيت ازدواج دائم را ندارند و ازدواج كوتاه مدت راه چارهاي است براي اين عده؛
خامساً: اسلام هم، زمين? ارضاي معقول و سالم غرايز را فراهم ميكند و هم انسان را از زياده روي در خواب و خوراك و شهوت جنسي باز ميدارد.
اينگونه هشدارها به اضاف? لزوم مراعات شرط عدالت، توصيههاي اخلاقي و سلامت روحي، نگاه داشتن عدّه، پرداخت مهريه و نفقه و محدوديتهاي جسمي و مالي، همگي اهرمهايي هستند دربرابر افسار گسيختگي شهوت جنسي.
پي نوشت ها:
[1]. هانري رنه دالماني، از خراسان تا بختياري، ترجمه غلامرضا سميعي، ج 1، ص 378.
[2]. بعد از جدايي، زن غالباً بايد مدتي از ازدواج مجدد و بعدي خودداري كند كه به آن ايام عدّه مي گويند.
[3].در عقد موقت، اگر هم بستر شدن شرط شده باشد، قهراً به مجرد اجراي عقد، مهريه بر مرد لازم مي شود.
[4]. نكات ذكر شده دربار? احكام مربوط به نكاح دائم و موقت از رسالههاي عملي? فقها به دست ميآيد، از جمله، ر.ك: امام خميني، تحرير الوسيله، كتاب النكاح.
[5]. ر.ك: به كتب فقهي عالمان شيعي، از جمله: امام خميني، تحرير الوسيله، ج2، القول في النكاح المنقطع.
[6] . نساء / 24.
[7]. ج 2، ص 140.
[8]. ج 5، ص 9.
[9]. مسلم بن حجاج قشيري نيشابوري، صحيح مسلم، ج 4، ص 130، ط مصر; محمد بن اسماعيل بخاري، صحيح بخاري، باب تمتع؛
[10]. أحمد بن حنبل، مسند، ج 4، ص 436 و ج 3، ص 356 و مالك، موطأ، ج 2، ص 30.
[11]. وسائل الشيعة، ج 14، ابواب المتعة، باب 1، ح 7 ، 9 ، 14 و 18.
[12]. همان، باب 1، ح 1، 3 ، 6 ، 17 و 19.
[13]. همان، باب 2، ح 3 ، 4 و 10.
[14]. همان، باب 4.
[15]. همان، باب 5.
[16]. همان، باب 5.
[17]. همان، باب 11.
[18]. ر.ك: امام خميني(ره)، رسال? توضيح المسائل و نيز رسال? ساير مراجع و نيز كتب فقهي.
[19] . المبسوط، سلسله الينابيع الفقهيه ، ج 38، ص 223.
[20]. تبصرة المتعلمين، همان، ص 419.
[21]. جواهر الكلام، ج 30، ص 139 و 140.
[22]. محمد كاظم طباطبايي يزدي، العروة الوثقي، كتاب النكاح، ج 2، فصل 3.
[23]. ج 2، ص 92 – 288 مسئله 1، 5 و 9.
[24]. محمد تقي مصباح يزدي، پرسشها و پاسخها، ج 5، ص 57 ـ 54.
[25].در صورتي كه اصولاً ازدواج دائم هم نكرده است و شرايطش را ندارد.
[26]. ر.ك: وسائل الشيعة، ج 14، ابواب المتعة، باب 8; خليفه دوم طبق نقل شيعه و سني در زمان خلافت خود گفت: «دو چيز در زمان پيغمبر روا بود من امروز آنها را ممنوع اعلام مي كنم و مرتكب آنها را مجازات مي نمايم. متعه زنها و متعه حج» و رشد آنچه شد. و نيز نگاه كنيد به محمد حسين طباطبايي، همان، ج 4، ص 309.
[27]. وسائل الشيعه، ج 14،
[28]. ر.ك: مرتضي مطهري، همان، ص 30.
[29]. به نقل از: احمد بهشتي، خانواده در قرآن، ص 66-65
[30]. الوين تافلر، شوك آينده، ص 58 – 253.
[31]. مرتضي مطهري، نظام حقوق زن در اسلام، ص 32 و 33.
[32]. محمد حسين فضل الله، تأملات اسلاميأ حول المرأة ص 132 و 133.
[33]. مرتضي مطهري، همان، ص 33.
[34]. همان، ص 37-33.
[35]. همان، ص 37.
[36]. مرتضي مطهري، نظام حقوق زن در اسلام، ص، 47-42.
[37]. از جمله، ر.ك: كهف، 28; طه، 16; فرقان، 43؛ قصص، 50 و جاثيه، 23.
[38]. وسائل الشيعه، ج 15، كتاب الطلاق، ابواب مقدماته و شرائطه، باب 1، ح 3 و 5.
ازدواج موقت

يكي از نيازهاي غريزي و طبيعي انسان، نياز شديد به جنس مخالف و ارضاي ميل جنسي است. اين ميل قوي مقدمه و وسيلهاي است براي حفظ نسل و تشكيل خانواده و تحمل مشكلات و سختيهاي همراه با آن. دين و قانون جامع بايد پاسخگوي هم? نيازهاي واقعي بشر در شرايط مختلف باشد و الاّ ضمانت بقاء ندارد.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.