با توجه به اين كه مكّه پايگاه قريش و بت پرستان و مشركين جزيرة العرب بود و با آزاد سازي آن، بزرگترين پيروزي نصيب مسلمانان ميشد، به اهميت اين فتح بزرگ پي ميبريم.
اما اين كه اين فتح شيرين و عجيب چگونه صورت گرفته و از كجا شروع شد؟ بطور مشروح در آينده خاطر نشان خواهد شد.
يكي از مواد پيمان نامه صلح حديبيه اين بود كه: بستن پيمان دوستي بين طوايف، آزاد است و شكستن اجباري آن از ناحية ديگري برخلاف اصول پيمان نامه است ولي اين صلح تا زماني محترم است كه نقض نشود، ولي نقض آن توسط مشركان به منزلة بطلان آن است. و بر اين اساس، بعضي از طوايف با بعضي ديگر، پيمان بستند، از جمله: قبيلة كنانه با قريش، و قبيلة خزاعه با مسلمين پيمان بستند.
ولي طولي نكشيد كه «قبيلة كنانه»، به قبيلة «خزاعه» (هم پيمانان اسلام) حملهور شدند، و عدهاي از آنها را با وضع رقّت بار در بستر خواب كشته، و عدهاي را اسير كردند. وقتي اين گزارش به پيامبر رسيد،[1] آن حضرت از اين پيمان شكني، سخت ناراحت شدند و به همين جهت تصميم به فتح مكّه را گرفتند، چرا كه در جزيرة العرب مكّه تنها پايگاهي بود كه در دست مشركان و مخالفان اسلام باقي مانده بود و آن را مركز كارشكنيهاي خود قرار داده بودند، و بديهي است كه ميبايست اين سرزمين مقدس، از لوث وجود مشركان پاك ميگرديد.
پيامبر اعلام بسيج عمومي كرد، مسلمانان با شور و هيجان به اين اعلام، پاسخ مثبت دادند و طولي نكشيد كه ده هزار نفر مسلمانان مسلّح آماده شدند.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ همراه اصحاب و ده هزار نفر مسلمان در ماه رمضان[2] از مدينه به سوي مكّه حركت كردند حركت سپاه محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ به قدري منظم و براساس اصول تاكتيك نظامي بود كه ده هزار نفر مسلمان همراه پيامبر تا سرزمين «مرّ الظّهران» (چهار فرسخي مكّه) آمدند؛ بدون آن كه قريش و مشركان متوجه حركت سپاه اسلام بشوند، اين حركت غافلگيرانه و تلاشهاي رزمي سپاه مسلمين، رعب و وحشت عجيبي بر دل دشمن افكند.
جالب اين كه عباس عموي پيامبر كه در خفا قبول اسلام كرده بود و در ظاهر در ميان مشركان مكّه بسر ميبرد، و آنها ميدانستند كه او مسلمان است، نقش فعّالي در سركوب معنوي دشمن داشت. از طرفي اخباري كه به ضرر دشمن بود مخفيانه به آنها ميرساند، و بالعكس اخبار دشمن و مشركان را به مسلمين گزارش ميداد.
ابوسفيان كه مورد احترام مشركان اهل مكّه و رئيس آنان بود، وقتي در بيرون مكّه، لشكر اسلام را مشاهده كرد (چنان كه چگونگي آن در داستانهاي آينده خاطر نشان ميشود) آن چنان وحشت زده و مرعوب لشكر پر صلابت اسلام گرديد كه به مكّه برگشت و فرياد زد: «ارتش اسلام كاملاً مجهّز است و به زودي شهر مكّه را محاصره خواهد كرد، بزرگ آنها محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ قول داده كه هر كس به مسجد الحرام و كنار كعبه رود و يا اسلحه را به زمين بگذارد در امان خواهد بود.»
اين پيام، روح مقاومت را از مردم مكّه سلب كرد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ با تقسيم نمودن سپاه خود و كنترل دروازهها، شهر مكّه را محاصره نمود، و طولي نكشيد كه به آساني مكّه آزاد گرديد و تحت تصرّف سپاه اسلام در آمد فقط گرداني كه به فرماندهي خالد بن وليد بود با جمعي از مشركان زد و خوردي نمودند كه مشركان با دادن 28 كشته متواري شدند، و از مسلمانان سه نفر شهيد شدند، آن هم به خاطر اين كه راه را گم كرده بودند و در قسمت پائين مكّه غافلگير شده و به دست كفّار به شهادت رسيدند.
رسول اكرم و مسلمين وارد مكّه شدند، آن حضرت كنار كعبه آمد، روبروي در كعبه ايستاد و گفت:
«لا اِلهَ اِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، صَدَقَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ، وَ هَزَمَ الْأحْزابَ وَحْدَهُ؛
معبودي جز خداي يكتا نيست، يكتايي كه شريك ندارد، او كه وعدهاش را (در مورد پيروزي مسلمين) ادا كرد، و بندهاش را ياري فرمود و گروههاي مختلف شرك را به تنهايي شكست داد.»
و پس از طواف كعبه و انجام مراسم شكرگزاري، سخنراني مشروحي براي جمعيت ايراد كرد و سپس خانة كعبه را با كمك علي ـ عليه السلام ـ از لوث بتها پاك نمود، و هر جا كه بت و بتكده بود، از بين برد، و اعلام عفو عمومي نمود.
به مردم مكّه فرمود: دربارة كردار من با شما، چه فكر ميكنيد گفتند: «مانند كردار يك پدر بزرگ يا برادر بزرگ نسبت به فرزند و برادرش.»
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «اَلْيوْمَ لا تَثْرِيبَ عَلَيكُمْ؛ امروز ملامت و توبيخ بر شما نيست.» (همان سخني كه حضرت يوسف به برادران جفا كارش فرمود كه در آية 92 سوره يوسف آمده است.)
و فرمود: اسير و برده بوديد: «اَنْتُمُ الطُّلَقاءَ؛ شما همه آزاديد.» يعني شما كه طبق قانون اسلام، ميبايست اسير و برده ميبوديد، و سزاوار بود هم چون كالا در بازار به خريد و فروش درآييد، آزاد هستيد.
همه را آزاد كرد جز چند نفر معدود را كه علت خاصي داشت.
جالب اين كه در اين چند روزي كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مكّه بودند، دو هزار نفر از جوانان قريش به اسلام گرويدند و به لشكر اسلام پيوستند و در نتيجه تعداد لشكر اسلام به دوازده هزار نفر رسيد.
اين است نتيجة صبر و پايداري، اتّحاد و شجاعت و پيروي از رهبري صحيح و جانبازي در راه او.
و به راستي چه فتح بزرگ و شيريني، كه تمام تلخيهاي فراوان زندگي مسلمين را به شيريني مبدّل ساخت. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ پس از 21 سال مبارزه و جنگ و پيكار، اكنون به ثمرة زحماتش رسيد. يك روز او و مسلمين را از زادگاهشان مكّه، بيرون راندند و عدهاي را كشتند و عدهاي را آواره نمودند، و اموالشان را غارت كردند، و شكنجهها بر مسلمين روا داشتند، اما امروز پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ خشنود است كه سرزمين مقدس مكّه را از لوث شرك و طاغوتيان و بتها، پاك نموده، و پرچم توحيد را به اهتزاز در آورده و مركز استراتژي مشركان را آزاد نموده است بتها همه شكسته و نابود شدند و اگر بتي باقي مانده بود، بت پرستان آنها را در پس خانهها پنهان كرده بودند.
پيامبر مهربان آن همه آزار مشركان را ناديده گرفت و در سخنراني فرمود: «اسلام آمد و به بركت آمدنش آن چه را كه در زمان جاهليت بود همة آنها را زير پايم نهادم (ملغي نمودم) و با آمدن اسلام، داد و ستدها و امور ديگر دوران جاهليت قطع گرديده و زندگي از نو شروع ميشود.»[3]
اين است فتح مبين (كه طبق نقل بعضي از مفسّرين) در آغاز سورة فتح ميخوانيم:
«إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً؛
ما براي تو پيروزي آشكاري فراهم ساختيم.»
داستانهايي از فتح مكّه
خواب ديدن پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ
سال ششم هجرت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مدينه خوابي ديد كه آن را براي ياران چنين بازگو فرمود:
«خواب ديدم به اتفاق يارانم براي انجام مناسك عمره، وارد مكّه ميشويم.»
و مطابق بعضي از روايات فرمود:
«خواب ديدم خداوند به من امر كرد كه براي مناسك عمره به مكّه بروم.»[4]
يارانش همگي از اين رؤيا، شادمان شدند.
و نظر به اين كه بعضي تصوّر ميكردند تعبير اين خواب در همان سال ششم هجرت واقع ميشود، ولي مشركان در آن سال، مانع رفتن پيامبر و ياران او به مكّه شدند، شكّ و ترديد در دل افراد ضعيف الايمان به وجود آمد كه چرا خواب پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ تعبير درست نداشته است؟ و منافقين، آشكارا اعتراض كردند كه: چرا اين وعده، عملي نشد؟!
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به آنها فرمود: «مگر من به شما قول دادم كه همين امسال تعبير خواب محقّق ميشود؟!»
آية 27، سورة فتح در صدق اين رؤيا نازل شد، كه صبر كنيد طولي نميكشد تعبير آن، تحقق مييابد، آغاز اين آيه چنين است:
«لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ؛ خداوند آن چه را به پيامبرش در عالم خواب نشان داد راست بود، به طور قطع همة شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام ميشويد.»[5]
ماجراي مانع شدن مشركان
در ماههاي حرام (ذيقعده، ذيحجه، رجب و محرّم) جنگ كردن نزد همة مردم جزيرة العرب، حرام بود و اسلام نيز اين سنّت را محترم شمرد؛ و پيامبر اين ماهها كه ماههاي آزادي بود، از فرصت استفاده كرده و به تبليغ اسلام ميپرداخت.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سال ششم هجرت تصميم گرفت كه به اتفاق مهاجر و انصار و ساير مسلمين به سوي مكّه بروند و در ماه ذيقعده، در مناسك عمره شركت كنند.
مسلمانان[6] همراه رسول اكرم در «ذي الحليفه» نزديك مدينه احرام بستند و با تعداد زيادي شتر براي قرباني، به سوي مكّه حركت كردند، وضع حركت پيامبر به خوبي نشان ميداد كه جز عبادت، قصد ديگري (مانند جنگ) ندارد. مسلمانان به اتفاق پيامبر در روستاي «حديبيه» فرود آمدند.
ولي مشركان و قريش از حركت مسلمين مطلع شده و راه را بر آنها بستند، و مانع حركت مسلمانان گرديدند.
[1]. و مطابق نقل ديگر قبيلة بني بكر پيمان شكني كرده، و با كمك قريش به طايفة خزاعه شبيخون زدند و بيست نفر از آنها را كشتند (منتهي الآمال، ج 1، ص 160).
[2]. اول يا دوم رمضان سال هشتم هجرت حركت كردند دهم رمضان به مكّه رسيدند و روز هفدهم رمضان مكّه به دست مسلمين فتح گشت.
[3]. شرح بيشتر در تاريخ طبري، ج 3، ص 20؛ كامل ابن اثير، ج 2، ص 239 تا 272؛ اعلام الوري، ص 112 تا 118؛ تاريخ يعقوبي، ج 2، ص 43؛ بحار، ج 21 و... آمده است.
[4]. نور الثقلين، ج 5، ص 150.
[5]. مجمع البيان، ج 9، ص 126.
[6]. كه 1400 نفر بودند.
@#@
در صورتي كه آنان در اين كار، دو سنّت را كه قبول داشتند، شكستند: يكي آزادي در ماههاي حرام (از جمله ماه ذيقعده) دوم: مانع نشدن از كسي كه احرام بسته است.
در اين مورد بين مسلمين و مشركان، كشمكش و گفتگوي بسيار رخ داد كه همين امر مقدمة صلح حديبيه (كه فتح بزرگي براي اسلام بود) را پي ريزي نمود و پيمان نامة صلح نوشته شد.
آن گاه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به يارانش دستور داد شترهاي خود را در سرزمين حديبيه قرباني كنند و سرهاي خود را بتراشند و از احرام بيرون آيند و به مدينه باز گردند، ياران دستور آن حضرت را اجرا نمودند.
مسلمانان با اندوهي سنگين و دلي پر از غم به سوي مدينه بازگشتند و در حالي كه به اين وضع معترض بودند.
ولي هنگامي كه در راه بودند، مركب پيامبر سنگين شد و توقف كرد پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بسيار شادمان شد و مسلمانان نشاط و شادي را از چهرة آن حضرت مشاهده كردند، و همه منتظر دانستن علت بودند كه به زودي پيامبر به آنها فرمود: «هم اكنون سورة فتح (چهل و هشتمين سورة قرآن) بر من نازل شد.»[1]
صلح حديبيه، مقدّمة فتح مكّه و پيروزيهاي ديگر
صلح حديبيه يكي از پيروزيهاي بسيار بزرگي است كه مسلمانان تحت رهبري داهيانه رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به دست آوردند. كه هم مقدّمة فتح استراتژيكي مكّه و هم داراي پيآمدهاي سياسي و اجتماعي و مذهبي فراوان و عالي بود.
و از آن جا كه اين صلح پيماني بين مسلمين و مشركان، در سرزمين و روستاي «حديبيه» (20 كيلومتري مكّه در راه جدّه كه به مناسبت چاه يا درختي كه در آن جا بود، به اين نام ناميده ميشد) واقع شده بود، به آن «صلح حديبيه» گفتند.
صلح حديبيه، به قدري مهم بود كه موجب زمينه سازي پيروزيهاي پي در پي ديگر گرديد كه در روايات متعدد، به عنوان «فتح المبين» معرفي شده است.[2]
«زُهري» كه از اكابر رجال معروف «تابعين» است ميگويد: «فتحي بزرگتر از صلح حديبيه صورت نگرفت، چرا كه مشركان با مسلمانان ارتباط يافتند و اسلام در قلوب آنها جايگزين شد و در مدت سه سال گروه عظيمي به اسلام گرويدند.»[3]
صلح حديبيه در مدت كوتاهي، موجب فتح خيبر (در سال هفتم هجرت) و سبب و زمينه ساز فتح عظيم مكّه (در سال هشتم هجرت) گرديد.
بر همين اساس است كه اكثر مفسّران ميگويند: سورة فتح در مورد «صلح حديبيه» نازل شد كه مقدمة فتح مكّه گرديد.
علّامه طبرسي نقل ميكند: هنگامي كه پيامبر از «حديبيه» بر ميگشت (و سورة فتح نازل شد) يكي از اصحاب عرض كردند: «اين چه فتحي است كه ما را از زيارت خانة خدا بازداشتند و جلوي قرباني ما را گرفتند؟»
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «سخن بدي گفتي، بلكه اين بزرگترين پيروزي ما بود كه مشركان راضي شدند، بدون برخورد خشونتآميز، شما را از سرزمين خود دور كنند و به شما پيشنهاد صلح دهند و با آن همه ناراحتي كه قبلاً ديدهاند، تمايل به ترك تعرّض نشان دهند.»[4]
«ويرژيل گيورگيو» دانشمند روماني دربارة «صلح حديبيه» ميگويد:
«همان طور كه جنگ احد از نظر يك مرد نظامي، شكست نبود، زيرا قشون مكّه نتوانست، قشون اسلام را از بين ببرد و نه كشور اسلام (مدينه) را اشغال نمايد. توقّف محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ در «حديبيه» هم برخلاف آن چه بعضي از تذكره نويسان نوشتهاند، يك شكست سياسي به شمار نميآمد، بلكه يك موفقيت سياسي محسوب ميشود.
انسان اگر اهل سياست هم نباشد ميفهمد كه محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ با سياست خود در «حديبيه» حريف را مجبور كرد كه مطيع سياست او شود.
قريش آن چنان در حد بالاي غرور بودند كه هرگز نميخواستند با محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ مذاكره كنند و اگر افرادي را ميفرستادند، به منظور مذاكره نبود، بلكه به منظور شناسايي وضع مسلمين، و روحيه و قدرت آنها و ميزان وفاداري آنها به محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ بود.» سپس مطالبي ميگويد كه خلاصهاش اين است:
ولي محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ با مانور بيعت رضوان و... آن چنان عمل كرد كه آنها به پاي مذاكره آمدند و پيمان نامهاي را امضاء كردند كه در حقيقت، امضاي گسترش اسلام و القاي رعب و وحشت در دل مشركان و در نتيجه زمينه سازي براي شكست قريش بود.»[5]
مانور بيعت رضوان
قبلاً در مورد پيمان نامة «صلح حديبيه» و اهميت آن سخن گفتيم، ولي يكي از عوامل مهمّي كه موجب نوشتن اين عهدنامه گرديد، ترس و وحشت مشركان از قدرت مسلمانان بود، آنها در آغاز، اين قدرت را باور نداشتند، ولي «بيعت رضوان» در آنها ترس و وحشت ايجاد كرد، و همين امر موجب تسليم آنها در مورد «صلح حديبيه» كه امتياز مهمي براي اسلام بود گرديد، اكنون به داستان زير در اين رابطه توجه كنيد:
هنگامي كه رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سال ششم هجرت همراه با هزار و چهارصد نفر مسلمانان به قصد انجام مناسك عمره از مدينه به سوي مكّه حركت نمودند، در نقطهاي به نام حديبيه (20 كيلومتري مكّه) فرود آمدند.
«بديل بن ورقاء خُزاعي» همراه جمعي از مشركان به حضور پيامبر رسيدند و با آن حضرت در مورد هدف از آمدنشان مذاكره نمودند، و دريافتند كه آن حضرت و همراهانشان براي جنگ و مبارزه نيامدهاند؛ بلكه (در ماه حرام ـ ذيقعده) براي زيارت و انجام مراسم عمره به مكّه آمدهاند.
گروه بديل بن ورقاء به مكّه بازگشتند و به سران مكّه خبر دادند كه: «در مورد محمد داوري شتابزده نكنيد، او قصد جنگ ندارد و براي زيارت ميآيد...»
سرانجام سران قريش «عروة بن مسعود» را كه فرد عاقل و زيركي بود براي مذاكره به حضور پيامبر فرستادند، او به حضور پيامبر رسيد و به مذاكره پرداخت، و رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ همان سخني را كه به بديل فرموده بود، به او نيز فرمود، عُروة بن مسعود در اين مذاكره دريافت كه ياران پيامبر، احترام خاصي ـ در حدّ ايثار ـ نسبت به آن حضرت دارند.
عروة به مكّه بازگشت و به مشركان گفت: «سوگند به خدا، من قبلاً نزد شاهان روم و ايران نزد نجاشي (شاه حبشه) رفتهام، ولي هيچ يك از آنها را نديدم كه مانند محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ مورد احترام يارانش باشد، به گونهاي كه وقتي محمد به آنها دستور ميدهد، بيدرنگ انجام ميدهند وقتي وضو ميگيرد، براي گرفتن قطرات آب وضويش (به عنوان تبرّك) كشمكش شديد ميكنند، و وقتي كه محمد سخن ميگويد، همه خاموش ميشوند، و به ديده احترام نه خيره به او مينگرند او (محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ) طرح سازنده و خوبي را (در مورد صلح) ارائه ميدهد، و شما آن را بپذيريد. مشركان جواب رد دادند، ولي او «عُروة» اصرار ميكرد كه طرح صلح را قبول كنند.
عُروة ميگويد: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ عمر بن خطاب را خواست تا او را نزد اشراف قريش بفرستد و هدف از آمدنش را به آنها گزارش دهد؛ عمر، عذر خواست و گفت: احساس خطر جاني در مكّه ميكنم، و كسي از طايفة عدي (كه طايفة عمر بود) نيست كه محافظ جانم باشد، ولي شخصي را كه براي اين كار از من سزاوارتر است معرفي ميكنم، و او «عثمان بن عفّان» ميباشد.[6]
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ عثمان را طلبيد و او را روانة مكّه كرد، عثمان وارد مكّه شد و نزد ابوسفيان و سران مكّه رفت و پيام رسول اكرم را به آنها رساند.
ولي آنها عثمان را دستگير كردند و نزد خود، تحت نظر نگهداشتند. به پيامبر خبر رسيد كه عثمان را كشتهاند، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ياران خود را به بيعت مجدّد دعوت كرد، ياران (كه هزار و چهارصد نفر بودند) در سرزمين حديبيه زير درختي كه در آن جا بود با آن حضرت بيعت كردند: «كه در پيكار با مشركان كوتاهي نكنند و هرگز در نبرد، پشت به جنگ ننمايند.»
آوازة اين بيعت (كه يك مانور حساب شده و كوبنده بود) به اضافة گزارش «عروة بن مسعود» در مورد ايثار ياران پيامبر، در مكّه پيچيد و قريش سخت به وحشت افتادند و در نتيجه عثمان را آزاد نمودند. سپس قريش، شخصي به نام «سهيل بن عمرو» را به عنوان نمايندة خود حضور رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرستادند و پيمان نامة صلح با حضور نمايندة قريش، در سرزمين «حديبيه» نوشته شد كه قبلاً خاطر نشان گرديد.[7]
در مورد اين بيعت، در قرآن در آية 18 و 19 سورة فتح، سخن به ميان آمده، و مطابق آية 18، خداوند از مؤمنان به خاطر اين بيعت، خشنود و راضي شد از اين رو، به اين «بيعت، گاهي بيعت رضوان» گويند، و گاهي «بيعت شجره» يعني بيعتي كه زير درخت تحقق يافت.
خداوند در دو آية مذكور، سه نتيجة مهم را از بازتاب اين بيعت، بيان ميكند:
1. آرامش قلبي مؤمنان.
2. فتح نزديك.
3. غنيمت بسيار.
كه اين هر سه موهبت معنوي و مادي بود كه نصيب مسلمين گرديد و نتيجة سريع آن نيز همان وحشت مشركان و عقب نشيني آنها بود كه ذكر شد.
پيمان نامة صلح حديبيه
قبلاً جريان آمدن پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را به اتفاق جمعي از مسلمين از ماه ذيقعده به سرزمين حديبيه و بازگشت آنها را به مدينه خاطر نشان كرديم اما به بيان اصل پيمان نامه نپرداختيم، اينك بطور خلاصه به ذكر آن ميپردازيم:
هنگامي كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و همراهان در روستاي حديبيه فرود آمدند، قريش مانع ورود پيامبر و يارانش به مكّه شدند.
[1]. اقتباس از مجمع البيان، ج 9، ص 109؛ تفسير الفرقان، ج 26، پاورقي ص 145؛ و تفسير قمي آغاز سورة فتح.
[2]. تفسير مراغي، ج 26، ص 85؛ و تفسير ابو الفتوح رازي، ج 10، ص 26.
[3]. الدر المنثور، ج 6، ص 109.
[4]. جوامع الجامع؛ نور الثقلين، ج 5، ص 48 (مطابق نقل تفسير نمونه، ج 22، ص 16).
[5]. اقتباس از كتاب گيورگيو، ص 318ـ319.
[6]. با توجه به اين كه ابوسفيان از خاندان عثمان بود، جان عثمان، طبعاً بيمه ميشد.
[7]. كحل البصر محدث قمي، ص 112 و 113.
@#@
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به نمايندگان آنها فرمود: «من براي جنگ نيامدهام، بلكه براي زيارت كعبه آمدهام» پس از مذاكرات وسيع بنابر اين شد كه يك «پيمان نامه» مشروح در مورد ترك جنگ و امور ديگر نوشته شود.
مسلمانان كه در زير ساية درختي در سرزمين حديبيه نشسته بودند، زير همان درخت با پيامبر تجديد پيمان و بيعت كردند كه با جان و مال، نسبت به پيامبر وفادار باشند، و از آن جا آية 18 سورة فتح در مورد رضايت خداوند از اين مردان وفادار نازل گرديد، اين بيعت به نام «بيعت رضوان» خوانده شد.
اين بيعت، نقش به سزائي در تسليم مشركان در برابر پيمان نامة صلح داشت.
كوتاه سخن اين كه: هنگام عقد پيمان «سهيل بن عمرو» نمايندة مشركان در آن جا حضور داشت، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السلام ـ فرمود پيمان صلح را بنويس، و علي ـ عليه السلام ـ آن را نوشت.
متن اين قرار داد در هفت ماده، و در دو نسخه تنظيم و نوشته شد؛ جمعي از طرفين پاي آن را امضاء كردند. يك نسخه آن را به پيامبر و نسخة ديگر به سهيل داده شد.
بعضي از مواد اين قرار داد اين بود كه:
1. تا ده سال بين پيامبر و مشركان، متاركة جنگ شود.
2. هركس از قريش بدون اجازة وليش نزد محمد بيايد (و مسلمان شود) او را بايد به قريش بازگردانند.
3. مردم و طوايف در بستن پيمانها بين خود آزاد ميباشند، و شكستن آن از ناحية ديگران، خلاف است.
4. امسال پيامبر و همراهان به مدينه بازگردند و سال آينده مشروط به اين كه بيش از سه روز در مكّه نمانند و اسلحهاي جز اسلحه مسافر نداشته باشند به زيارت كعبه بيايند.
علّامه مجلسي در كتاب بحار به ذكر بعضي از مواد ديگر پيمان نامه پرداخته، مانند اين كه: «بايد اسلام در مكّه آشكار باشد، و كسي را به انتخاب مذهب، مجبور نسازند و به مسلمين آزار و آسيب نرسانند.»[1]
پيامبر و مسلمانان پس از نوزده روز توقف در حديبيه به مدينه برگشتند.
اگر مشركان اين قرار داد را نقض نميكردند، زمينه سازي و مقدمة خوبي براي كسب آزادي و به دنبال آن، تبليغ اسلام در جزيرة العرب بود كه مسلّماً نتايج درخشاني براي اسلام داشت ـ چنان كه خواهيم گفت از طرف مشركان نقض گرديد ـ در عين حال زمينه سازي خوبي براي پيروزيهاي آينده اسلام گرديد.
پس از عقد پيمان، مسلمانان با آزادي بيشتري، به زمينه سازي وسيع براي گسترش اسلام پرداختند، و پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نامههاي متعددي در سال هفتم هجرت براي سران كشورها فرستاد؛ و آنها را به اسلام دعوت كرد، دِژ محكم خيبر كه پناهگاه يهوديان (ستون پنجم دشمن) بود، به دست مسلمين فتح گرديد، و راهها براي فتح مكّه هموار گشت و در پرتو اين آزادي، و جاذبة اسلام، دلها به سوي اسلام جذب گرديد.
انعطاف پذيري پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در نوشتن پيمان صلح
در داستان «حديبيه» كه مقدمة فتح مكّه بود، «سهيل بن عمرو» نمايندة مشركان حضور داشت.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي نوشتن پيمان نامة صلح، به علي ـ عليه السلام ـ رو كرد و فرمود، بنويس: «بسم الله الرحمن الرحيم» و علي ـ عليه السلام ـ نوشت. «سهيل بن عمرو» گفت: من با چنين جملهاي آشنا نيستم، بنويس «باسمك اللّهم» (به نام تو اي خداوند).
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ، انعطاف نشان داد و فرمود مانعي ندارد، بنويس «باسمك اللهم».
سپس پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السلام ـ فرمود بنويس: «اين چيزي است كه محمد رسول خدا با سهيل بن عمرو، نمايندة قريش مصالحه كرده.
سهيل گفت: ما اگر تو را رسول خدا (فرستادة خدا) ميدانستيم با تو جنگ نميكرديم، تنها بايد اسم خود و اسم پدرت را بنويسي.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: مانعي ندارد، بنويس اين پيماني است كه محمد بن عبدالله با سهيل بن عمرو، منعقد كرده كه ده سال متاركة جنگ شود تا مردم امنيت خود را بازيابند.[2]
به اين ترتيب ميبينيم رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در تنظيم پيمان صلح، ستيز نكرد و با كمال متانت به تكميل آن پرداخت و امر مهم را فداي جزئيات ننمود.
گرچه گستاخيهاي سهيل، براي مسلمانان ناگوار بود، اما روش متين پيامبر و كمك خداوند، دلهاي آنها را آرامش بخشيد، و در اين موقعيت حسّاس، عقل را بر احساسات مقدّم داشتند، و براي دستيابي به كار مهمتر، از كار مهم اغماض نمودند.
از حضرت علي ـ عليه السلام ـ نقل شده است كه فرمودند: سهيل بن عمرو با دو نفر يا سه نفر به نمايندگي از سوي مشركان، به حضور پيامبر (در سرزمين حديبيه) آمدند، در ضمن مذاكره گفتند: «اگر قومي از افراد پست ما، به تو گرويدند و به سوي تو آمدند، آنها را بايد به سوي ما برگرداني (اين مطلب را به عنوان يكي از شرايط صلحنامه گفتند) پيامبر از اين سخن به گونهاي ناراحت شدند كه صورتشان سرخ گرديد، (عادت آن حضرت اين بود كه هر گاه خشمگين ميشدند، صورتشان سرخ ميگرديد.)
آن گاه رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «اي گروه قريش! از اين مطلب دست بر ميداريد يا مردي را به سوي شما بفرستم كه خداوند قلب او را با ايمان آزموده است تا گردنهاي شما را بزند در حالي كه شما از دين خارج شدهايد و ابوبكر و سپس عمر گفتند: آن شخص ماييم؟ پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: نه، بلكه او هم اكنون كفش مرا پينه ميزند. علي ـ عليه السلام ـ ميفرمايد: «من در اين هنگام در گوشهاي كفش رسول خدا را پينه ميزدم. و اين حديث به عنوان «حديث خاصف النّعل» معروف است.[3]
آزاد كردن اسيران
در جريان پيمان نامة صلح حديبيه نقل شده كه: سي نفر از جوانان مكّه در حالي كه مسلح بودند، مخفيانه به طور چريكي نزديك «حديبيه» آمدند، تا به مسلمانان و شخص پيامبر حمله كنند و آنها را بكشند.
اين توطئه به طرز معجزه آسايي خنثي شد، و همة آن سي نفر دستگير شدند، ولي پيامبر آنها را آزاد نمود. اما جريان دستگيري آنها به اين صورت انجام گرفت كه پيامبر آنها را نفرين كرد، چشم آنها گرفته شد و در نتيجه اسير شدند.
و نيز نقل شده است كه مشركان، چهل نفر را براي غافلگير نمودن پيامبر و همراهان و حمله به مسلمين مأمور ساخته بودند كه همة آنها اسير شدند و سپس پيامبر آنها را آزاد ساخت.
و بعضي نقل كردهاند: مشركان، هشتاد نفر مسلح را مأمور كرده بودند، كه از مخفيگاههاي «كوه تنعيم» كه در كنار سرزمين «حديبيه» است، سرازير شوند و با استفاده از فرصت هنگامي كه مسلمين نماز ميخوانند به مسلمانان حمله نمايند. (كه آية 22 سورة فتح در اين مورد نازل گرديد).[4]
مطابق نقل ديگر، قريش خالد بن وليد را همراه با 200 نفر براي ضربه زدن به مسلمين فرستادند.
زيرا آنها ميخواستند كه در حال نماز، به مسلمين حمله كنند كه موفق نشدند.[5]
ورود پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به مكّه و انجام عمرة قضاء
همان گونه كه در پيمان نامة «حديبيه» پيش بيني شده بود، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ حق داشت با همراهانش سال آينده آزادانه به مكّه آيند و سه روز در مكّه به زيارت و انجام مناسك عمره بپردازند.
سال هفتم هجرت فرا رسيد. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ پس از هفت سال دوري از زادگاهش (مكّه) به عنوان انجام عمرة قضاء همراه دو هزار نفر از مسلمانان، با شكوه خاصي وارد مكّه شد (از اين رو اين عمره را، عمرة قضا ميگويند كه قضاي سال قبل بود كه مشركان مانع شده بودند.)
صداي رعد آساي تكبير و لبّيك مسلمانان، جذبة خاصّي داشت، انجام مراسم عمره، علاوه بر احترام به كعبه و سرزمين مقدس مكّه، يك نوع تبليغ عملي اسلام و نشان دادن قدرت و شوكت اسلام بود و اين مانور مذهبي دو هزار نفري، اثر خوبي در روحية مردم مكّه و مسافران گذاشت و مشركان دريافتند كه افسانة شكست ناپذيري خود، در واقع افسانه است نه حقيقت؛ تا آن جا كه دو نفر از افراد برجستة مشركان، يكي «خالد بن وليد» كه در دلاوري و بيباكي معروف بود و ديگري «عمرو عاص» نيرنگباز، گرايش قلبي به اسلام پيدا كردند و پس از مدتي كوتاه مسلمان شدند.[6]
همة اين عوامل يكي پس از ديگري فتح مكّه را زمينه سازي ميكرد. و سقوط مشركان و آزاد سازي شهر سوق الجيشي مكّه را نزديكتر مينمود.
مانور توحيدي هنگام طواف كعبه
همان گونه كه قبلاً گفتيم: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سال هفتم هجرت (يك سال قبل از فتح مكّه) طبق عهدنامة «صلح حديبيه» مجاز بود براي عمرة قضاء به مكّه برود و سه روز در مكّه براي انجام مناسك حجّ بماند، آن حضرت همراه دو هزار نفر مسلمان، به مكّه رفتند و به انجام مناسك عمره پرداختند...
مردم مكّه از زن و مرد و كوچك و بزرگ، پروانهوار، دور شمع وجود پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ حلقه زده بودند و به آن حضرت مينگريستند، و جمال زيباي آن بزرگوار، ديدگانشان را خيره نموده بود.
هنگامي كه غرّش: «لَبَّيكَ، اَللّهُمَّ لَبَّيكَ» مسلمانان قطع ميشد، «عبدالله بن رواحه» در پيشاپيش مسلمانان، با حنجرهاي نيرومند و فريادي بلند، «رَجَزْ» ميخواند، كه از اشعار او است:
خَلُّوا بَنِي الْكُفّارِ عَنْ سَبِيلِهِ خَلُّوا فَكُلّ الْخَير مِنْ قَبُولِه
يا رَبَّ اِنّي مُؤْمِنٌ بِقيلِهِ اَعْرِفْ حَقّ اللهِ فِي قَبُولِه
يعني: «اي فرزندان كفر، راه را براي رسول خدا بگشائيد، بدانيد كه همة سعادت در قبول رسالت او است، پروردگارا! من به گفتة آن حضرت ايمان دارم و حق و فرمان خدا را در قبول رسالتش ميشناسم.[7]
[1]. مشروح اين ماجرا درتاريخ طبري، ج 2، ص 281؛ سيره ابن هشام، ج 2؛ و بحار، ج 20 و 21؛ نور الثقلين، ج 5، ص 53 به بعد آمده است.
[2]. تلخيص و اقتباس از تاريخ طبري، ج 2، ص 281.
[3]. اعلام الوري، ص 191.
[4]. مجمع البيان، ج 9، ص 123.
[5]. الميزان، ج 18، ص 287؛ موسوعة التاريخ الاسلامي، شمارة 29، ص 6.
[6]. مشروح اين مطلب در سيره ابن هشام،ج 4، ص 12؛ و بحار، ج 20 و 21 آمده است.
[7]. كحل البصر، ص 119؛ مجمع البيان، ج 9، ص 127.
@#@
موقعيت استراتژي فتح مكّه
سرزمين مكّه كه ميبايست پايگاه توحيد باشد و از زمان حضرت آدم و نوح و ابراهيم خليل به بعد، تحت اين عنوان معرفي شده بود توسط مردم مكّه و اطراف، به پايگاه شرك و بت پرستي و پايتخت همة بت پرستان تبديل شده بود. از اين جهت، فتح مكّه بزرگترين دستاورد انقلاب اسلامي شمرده ميشد، و مسلمانان با فتح مكّه از نظر سياسي، به بزرگترين امتياز، دست يافتند. و از زندگي سخت و دشوار، به زندگي بهتري نايل شدند.
بر همين اساس، در قرآن آمده است: «پاداش انفاق و جنگ قبل از فتح مكّه، با انفاق و جنگ بعد از فتح مكّه، يكسان نيست، چرا كه انفاق و جنگ قبل از فتح به مراتب دشوارتر و در نتيجه پاداش آن بيشتر است.»
چنان كه در قسمتي از آية 10 سوره حديد ميخوانيم:
«لا يسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا؛ كساني كه قبل از پيروزي (و فتح مكّه) انفاق و پيكار نمودند، با كساني كه بعد از فتح (مكّه) انفاق كردند و جنگيدند، يكسان نيستند گروه اول بلند مقامتر از گروه دوم ميباشند.»
از اين آيه به خوبي ميتوان به اهميت فتح بزرگ مكّه پي برد.
فرمان خدا در مورد ترك جنگ در مكّه
در ماجراي «عمرة قضاء» كه در سال هفتم هجرت واقع شد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ همراه با 1400 نفر مسلمان وارد مكّه شدند و به انجام مناسك عمره پرداختند، (چنان كه قبلاً خاطر نشان گرديد.)
هنگامي كه كاروان پيامبر به سوي مكّه ميآمدند، بيم آن داشتند كه مشركان هم چون سال قبل (سال ششم هجرت) مانع ورود آنها به مكّه گردند، و يكي از شرايط «صلح حديبيه» را (مبني بر اين كه سال بعد براي انجام عمره و توقف سه روز در مكّه مجاز هستيد) نقض نمايند، و در نتيجه جنگي واقع شود، با اين كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از جنگيدن در ماه حرام (ذيقعده) آن هم در مكّه، حرم امن خدا منع شده بود.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در اين فكر بود كه چه بايد كرد؟ جبرئيل امين فرود آمد و اين آيه (190 سورة بقره) را بر پيامبر نازل كرد:
«وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يحِبُّ الْمُعْتَدِينَ؛ و در راه خدا با كساني كه با شما ميجنگند، نبرد كنيد، از حدّ، تجاوز نكنيد كه خدا متجاوزان را دوست نميدارد.»[1]
به اين ترتيب، پيامبر دريافت كه نبايد جنگ كرد، ولي اگر جنگ از ناحية دشمن شروع شود، بايد دفاع كرد و با آنها جنگيد، و در عين حال، كاملاً رعايت حدِّ احترام مكّه را نمود كه جنگي واقع نشود.
دستگيري زن جاسوس
قبل از حركت سپاه اسلام به سوي مكّه, پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بيدرنگ دستور داد، راه مدينه و مكّه و اطراف را به طور دقيق كنترل كنند و راه مدينه را به خارج قطع كنند؛ تا هيچ كس نه از مدينه خارج گردد و نه از خارج وارد مدينه شود؛ هدف از اين دستور اين بود كه مسلمانان با رعايت اصل «استتار» وارد مكّه شوند و بدون خونريزي مكّه را فتح نمايند؛ و مشركان را قبل از آن كه بسيج شوند، غافلگير نمايند.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي اين كار مهم، نگهباناني را مأمور ساخت و «حارثة بن نعمان» را سرنگهبان و مسؤول تنظيم كار نگهبانان، قرار داد.
حارثه از نگهبانان بازرسي ميكرد و يك روز او به همراه رسول خدا نزد آنها رفت و اوضاع را از آنها پرسيد، آنها گفتند: «ما كسي را نديديم كه از چشم انداز ما عبور كند، آنان نزد يكي ديگر از نگهبانان به نام «حطّاب»، آمده و از او پرسيدند، او گفت: «من زن سياه چهرهاي را ديدم كه از سرزمين حرّه (نقطهاي نزديك مدينه) به طرف پايين سرازير شد و رفت...» كه آن زن همان ساره بود كه ماجراي دستگيري او را در آينده خاطر نشان ميسازيم.
جالب اين كه مسألة «استتار» به گونهاي دقيق بود كه حتي غالب مسلمانان نميدانستند كه اين فرمانِ بسيج براي رفتن به كدام ناحيه است و پس از حركت فهميدند كه تصميم بر فتح مكّه گرفته شده است و پيامبر به قدري به موضوع مخفي نگهداشتن اسرار جنگي مراقب بود كه حتي در اين زمينه از خدا استمداد ميكرد و عرض مينمود:
«اَللّهُمَّ خُذِ الْعُيونَ عَنْ قُرَيش حَتّي نأتيها في بَلَدِها؛ خداوندا! چشمهاي (يا جاسوسهاي) قريشيان را نابينا كن؛ تا آن گاه كه در مكّه با آنها روبرو شويم.»[2]
ولي با آن همه كنترل، يكي از مسلمين به نام «حاطب بن ابي بلتعه» در مورد فاش ساختن تصميم پيامبر لغزش كرد كه اينك به ماجراي آن توجه كنيد:
حاطب از ياران خوب پيامبر بود و مخلصانه از اسلام دفاع ميكرد حتي در جريان رساندن نامة پيامبر به پادشاه مصر (مقوقس) سفير پيامبر بود، و خود شخصاً با كمال شهامت، نامه را به دربار شاه مصر برد و به شاه داد. پادشاه مصر كه مسيحي بود، پس از خواندن نامة پيامبر به حاطب گفت: «اگر به راستي محمد پيامبر است، چرا در مورد كساني كه او را آزار ميرسانند نفرين نميكند تا همه به هلاكت برسند؟!»
حاطب در پاسخ گفت: مگر عيسي ـ عليه السلام ـ پيامبر خدا نبود، پس چرا در مورد يهودياني كه در صدد كشتن او بودند، نفرين نكرد؟
مقوقس از پاسخ بجاي حاطب، خوشوقت شد و گفت: «تو شخص دانشمندي هستي و از نزد دانشمندي به اينجا آمدهاي.»[3]
ولي همين حاطب با آن همه سابقة درخشان در يك جريان سياسي، لغزش كرد. و محكوم اسلام شد، توضيح اين كه:
حاطب پس از قبول اسلام، تنها به مدينه مهاجرت كرد و خانواده و اموالش را در مكّه گذاشته بود، مشركان به خانوادة حاطب پيشنهاد كردند كه براي حاطب نامه بنويسد تا آنها را از تصميم پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ آگاه كند. خانوادة حاطب براي حفظ جان خود از خطر، نامهاي براي حاطب نوشتند و آن نامه را به ساره دادند تا نامه را به حاطب برساند، ساره يك زن نوازنده بود (و به اصطلاح امروز هنر پيشه بود) و در تردستي و سرعت كار و مخفي كاري تمرين ديده بود. قريش او را مأمور مخفي خود نموده بودند تا به مدينه برود، او نيز به صورت گدايان، به گونهاي كه كسي نفهمد وارد مدينه شد[4] و بالاخره حاطب را پيدا كرد و نامه را به او داد و در انتظار جواب نامه ماند و خود نيز ميكوشيد تا از اوضاع مسلمانان و تصميم پيامبر آگاه گردد.
حاطب به خاطر اين كه مشركان، خانوادة او را در مكّه نيازارند، براي آنها نامة كوتاهي نوشت و در آن نامه، آنها را از تصميم پيامبر كه قصد فتح مكّه و جنگ را دارد، آگاه نمود؛ اين نامه را با مبلغي پول به ساره داد، تا او مخفيانه نامه را به سران مكّه برساند.
حاطب در اين جا مرتكب لغزش سياسي شد و به خاطر خانوادهاش، به فاش ساختن يكي از مهمترين اسرار نظامي پرداخت.
ساره نامه را گرفت و مخفيانه به سوي مكّه روانه شد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از راه وحي از جريان آگاه گرديد، فوراً سه يار رشيد خود، علي ـ عليه السلام ـ و زبير و مقداد را خواست و آنها را مأمور نمود كه سريع، خود را به ساره برسانند، و او را دستگير نموده و نامه را از او بگيرند. اين سه افسر رشيد، با شتاب به سوي مكّه روانه شدند و در نقطهاي به نام «روضه خاخ» ساره را دستگير كردند و بارهاي او را دقيقاً جستجو كردند ولي نامه را نيافتند، علي ـ عليه السلام ـ به او فرمود: «سوگند به خدا كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ دروغ نميگويد، نامه نزد تو است آن را به ما برگردان وگرنه مجبوريم تو را وارسي كنيم و آن را پيدا كنيم.» به نقل ديگر علي ـ عليه السلام ـ شمشيرش را آماده كرد و فرمود: «به هر قيمتي كه باشد نامه را از تو ميگيرم سوگند به خدا اگر نامه را ندهي، گردنت را ميزنم.» ساره گفت: حال كه چنين است، رويت را از من برگردان تا نامه را بيرون آورم، علي ـ عليه السلام ـ روي خود را از او برگرداند، او صورت پوشيدة خود را باز كرد، و نامه را از ميان گيسوان خود بيرون آورد.
آري ساره ميدانست كه اگر علي ـ عليه السلام ـ تصميمي بگيرد، حتماً آن را انجام ميدهد، ترسيد و هماندم نامة كوتاهي را كه در ميان تابهاي گيسوان خود پنهان كرده بود، بيرون آورد و به علي ـ عليه السلام ـ داد (و ساره از حركت به سوي مكّه بازداشت شد).
علي ـ عليه السلام ـ نامه را به حضور پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ رساند، پيامبر دستور داد، حاطب (نويسندة نامه) را حاضر كردند، به او فرمود: «چرا اين نامه را نوشتهاي؟» او معذرت خواست و اظهار پشيماني كرد و گفت: «حقيقت اين است كه من از وقتي كه مسلمان شدم، به كفر برنگشتم و به شما خيانت ننمودم، و از آن وقتي كه از مكّه به مدينه مهاجرت كردم، بيگانگان را به دوستي نگرفتم، ولي نظر به اين كه هر يك از مهاجران، خويشاني داشتند و خانوادة خود را به خويشان خود سپردند، اما من در مكّه خويشاوندي نداشتم خواستم چنين كمكي به مشركان بكنم تا خانوادهام را از خطر حفظ كنم.»
در همين هنگام بود كه آية آغاز سورة ممتحنه نازل گرديد، تا ساير مسلمانان نيز بدانند و چنين كاري نكنند:
«أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيهِمْ بِالْمَوَدَّةِ.
[1]. مجمع البيان، ج 2، ص 284، ذيل آية مذكور.
[2]. اعلام الوري، ص 112؛ بحار، ج 21، ص 125.
[3]. سيرة حلبي، ج 3، ص 281.
[4]. طبق بعضي روايات، ساره كنيز آزاد شده ابولهب بود (بحار، ج 20، ص 125).
@#@..؛ اي كساني كه ايمان آوردهايد، دشمن من و دشمن خود را به دوستي نگيريد، و با دشمنان طرح دوستي برقرار مسازيد؛ چرا كه آنها منكر راه شما هستند، پيامبر و شما را از شهر خود بيرون ميكنند به جرم اين كه به پروردگارتان ايمان آوردهايد، اگر شما براي جهاد در راه من و براي كسب خشنودي من بيرون آمدهايد؛ پس چرا با آنها مخفيانه دوستي ميكنيد، و من به آن چه كه شما پنهان يا آشكار ميداريد آگاهم، و هر كه از شما چنين كند از راه راست منحرف شده است.»
حاطب با كمال شرمندگي، اظهار پشيماني كرد، رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به خاطر سابقة درخشان او، عذر او را پذيرفت و او را بخشيد، ولي آية فوق تا قيام قيامت اعلام نمود كه مسلمانان نبايد جاسوسي براي كافران كنند و طرح دوستي استعماري با آنها داشته باشند و در حقيقت «حاطب» محكوم گرديد.[1]
و اين ماجراي قرآني و تكان دهنده، خط بطلان به «تز رابطة تاكتيكي با دشمنان و بيگانگان» كشيد، و هر گونه كمك به بيگانگان استعمارگر را از نظر اسلام، محكوم كرد.
و به راستي اگر آن زن جاسوس، دستگير نميشد و نامه زودتر به مكّه ميرسيد، جنگ خونيني در ميگرفت كه هزاران كشته بجا ميگذاشت! ولي بيداري مسلمين و توجه آنها به اصول غافلگير نمودن مشركان و تاكتيك نظامي، موجب فتح مكّه بدون خونريزي گرديد.
تنبيه خيانتكار در ميان جمعيت
هنگامي كه امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ نامه حاطب را از ساره (زن جاسوس) گرفت و به حضور پيامبر آورد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ دستور داد، اعلام كنند تا مسلمانان در مسجد النّبي (در مدينه) اجتماع نمايند تا اين موضوع اعلام گردد؛ مسجد پر از جمعيت گرديد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نامه را به دست گرفت و بالاي منبر رفت و پس از حمد و ثنا فرمود:
«اي مردم! من از خداوند متعال تقاضا كردم كه اوضاع و اخبار ما را از قريشيان مخفي بدارد، ولي مردي از شما، نامهاي براي اهل مكّه نوشته و آنها را در آن نامه از جريانات ما خبر داده است، صاحب اين نامه برخيزد! وگرنه وحي الهي او را رسوا خواهد نمود، كسي برنخاست، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي بار دوم گفتار پيشين خود را اعلام كرد، در اين هنگام، «حاطب» از ميان جمعيت برخاست و در حالي كه مانند برگ درخت خرما در برابر باد تند، ميلرزيد، عرض كرد: «صاحب نامه من هستم، ولي پس از قبول اسلام راه نفاق را نپيمودهام، و پس از يقين، شكّي در من به وجود نيامده است.»
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به او فرمود: «پس چرا اين نامه را نوشتي؟»
او عرض كرد: «من در مكّه بستگاني بيدفاع دارم، ترسيدم به آنها آسيب برسد؛ براي حفظ آنها از آسيب مشركان، اين نامه را نوشتم، نامه را به جهت اين كه شك در دين پيدا كرده باشم ننوشتم».
عمر بن خطاب برخاست و به رسول خدا عرض كرد: به من دستور بده حاطب را بكشم چرا كه او منافق است. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: او از سربازان جنگ بدر است، گويي خداوند به آنها لطف كرد و آنان را بخشيد، ولي او را از مسجد بيرون كنيد، مسلمانان او را هُل ميدادند تا اين كه از مسجد بيرونش كردند، اما او چشمش به سوي پيامبر بود، تا آن حضرت به حال او رقّت كند، رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: رهايش كنيد، سپس به «حاطب» فرمود: «تو را بخشيدم، از پيشگاه خداوند، طلب آمرزش كن كه ديگر از اين گونه جنايات مرتكب نشوي.»[2]
تحقّق وعدة حق
هنگامي كه رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ از مكّه هجرت كرد، مشركان تصميم به قتل آن حضرت را داشتند، پيامبر مخفيانه از مكّه به سوي مدينه هجرت نمود. وقتي كه به سرزمين جُحفه (كه فاصلة چنداني با مكّه ندارد) رسيد به ياد زادگاهش مكّه شهري كه حرم امن خدا است و خانة خدا، كعبه، كه قلب و جان پيامبر با آن پيوند ناگسستني داشت افتاد؛ آثار اين شوق كه با تأثّر و اندوه عميق آميخته بود، در چهرة مباركش ديده ميشد.
در همين جا جبرئيل (امين وحي) نازل شد و به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ عرض كرد: «به راستي به شهر و زادگاهت اشتياق داري؟»
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: آري.
جبرئيل عرض كرد: خداوند اين پيام را براي تو فرستاد:
«إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ...؛ آن كس كه قرآن را بر تو فرض كرد، تو را به جايگاهت (زادگاهت) باز ميگرداند.» (قصص آية 85)[3]
سرانجام پس از گذشتن هفت سال از اين وعده، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ با سپاه نيرومند اسلام، مكّه را فتح كردند و پرچم اسلام را در آن جا به اهتزاز در آوردند و وعدة خداوند تحقق يافت.
از اين رو همان گونه كه قبلاً خاطر نشان گرديد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ هنگامي كه وارد مكّه شد، در كنار كعبه شكرگزاري نمود، به خصوص از صدق تحقق وعدة خدا در مورد بازگشت به مكّه.
شكرگزاري
از صفات بسيار خوب انسان اين است كه در برابر ولي نعمت خود، حق شناسي و تشكر كند.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در آن هنگام كه از مكّه به سوي مدينه هجرت كرد، رو به مكّه كرد و فرمود:
«وَ اللهُ يعْلَمُ اَنّي اُحِبُّكَ، وَ لَوْ لا اَنَّ اَهْلَكَ اَخْرَجُونِي عَنْكَ، لَما آثَرْتُ عَلَيكَ بَلَداً وَ لا ابْتَغَيتُ بِكَ بَدَلاً وَ اِنّي لَمُغْتَمّ عَلي مُفارِقَتِكَ؛ خداوند ميداند كه من تو را دوست دارم، و اگر ساكنان تو مرا از تو خارج نميكردند، غير از تو را بر نميگزيديم، و به جاي تو شهري را نميطلبيدم، و قطعاً از جدايي تو، غمگين هستم و دلم پر از اندوه است.»
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ با اين حال از مكّه هجرت كرد. سرانجام پس از هشت سال، هنگامي كه با شكوه و عزّت همراه مسلمانان بسيار وارد مكّه شد، و اين شهر مقدس را فتح نمود، سوار بر شتر بود، وقتي كثرت مسلمين و عظمت اسلام را ديد، همان جا پيشاني را بر فراز جهاز شتر نهاد و سجدة شكر بجا آورد؛[4] شكري شيرين و بسيار پر معني، شكري كه از قلب نوراني پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ خبر ميداد كه لبريز از محبت و الطاف بيكران خدا است، و ميآموزد كه بايد همواره به ياد خدا بود، او است كه آن همه عزّت و شكوه را به مسلمين داده، و دشمنان را خوار كرده است.
بازگرداندن امانت به صاحبان آن
پيامبر هنگام ورود به مسجد الحرام، عثمان بن طلحه را كه كليد دار كعبه بود طلبيد تا در كعبه را باز كند، و درون كعبه را از وجود بتها پاك سازد.
عباس عموي پيامبر پس از انجام اين مقصود از پيامبر تقاضا كرد كه كليد خانة خدا را به او تحويل دهد و مقام كليد داري بيت الله، كه در ميان عرب، يك مقام برجسته و شامخ بود به او سپرده شود.
(گويا عباس مايل بود از نفوذ سياسي و اجتماعي برادر زادة خود به نفع خويش استفاده كند) ولي پيامبر برخلاف اين تقاضا، پس از تطهير خانة كعبه از لوث بتها، در كعبه را بست و كليد را به عثمان بن طلحه تحويل داد. در حالي كه اين آيه را تلاوت مينمود:
«إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها...؛ خداوند به شما فرمان ميدهد كه امانتها را به صاحبان آن برسانيد و هنگامي كه ميان مردم داوري ميكنيد از روي عدالت، داوري كنيد! خداوند اندرزهاي خوبي به شما ميدهد، او شنوا و بينا است.»[5]
و مطابق بعضي از روايات: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ داخل خانة خدا دو ركعت نماز خواند و سپس از كعبه بيرون آمد؛ در حالي كه عباس تقاضاي كليد داري كعبه را براي خودش از پيامبر نمود، آية 58 سورة نساء نازل شد، و پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السلام ـ دستور داد كه كليد كعبه را به عثمان بن طلحه بدهند و از او معذرت بخواهند.
عثمان به علي ـ عليه السلام ـ عرض كرد: «در آغاز، كليد را با خشونت از ما گرفتي ولي اينك با كمال مهر و محبت به من برگرداندي؟!»
علي ـ عليه السلام ـ جريان نزول آية قرآن را براي او بيان كرد و گفت: به علت احترام فرمان خدا، چنين كردم. عثمان بن طلحه با شنيدن اين مطلب، قبول اسلام كرد و مسلمان گرديد.[6]
مفهوم بيعت در اسلام
همة ما واژة «بيعت» را شنيدهايم. در اسلام بيعت به عنوان اظهار پيمان وفاداري امّت نسبت به رهبرانشان ميباشد؛ و به طور خلاصه معني بيعت اين است كه: يك نوع رشتة معنوي محكم تعهّد بين مسلمانان و رهبرشان منعقد ميگردد، و مسلمانان با تمام وجود، آمادة وفاداري به آن هستند.
بيعت و پيمان وفاداري مردان
پس از فتح مكّه و تثبيت حكومت اسلامي در مكّه، خيمة پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بر بالاي كوهي قرار گرفت و مردم گروه گروه به حضور آن حضرت ميآمدند و قبول اسلام ميكردند و در مورد استواري در راه اسلام و جهاد و دفاع از حريم اسلامي با پيامبر بيعت مينمودند.
كثرت جمعيت به قدري بود كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ تعجب كرد.
جبرئيل امين نازل شد و به سوي خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ عرض كرد: تعجب مكن، و دين تو تا روز قيامت ادامه يابد و سورة نصر (صد و دهمين سورة قرآن) را نازل كرد:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ـ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ ـ وَ رَأَيتَ النَّاسَ يدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً ـ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً؛ به نام خداوند بخشندة مهربان ـ چون ياري خدا فرا برسد و فتح و پيروزي رو آورد، و در آن روز مردم را بنگري كه گروه گروه وارد دين خدا شوند، پس پروردگارت را به پاكي ياد كن و شكرگزار باش و از او آمرزش بخواه كه او است توبه پذير.»[7]
[1]. اقتباس از قاموس الرجال، ج 3، ص 42؛ مجمع البيان، ج 9، ص 269؛ سيره ابن هشام، ج 4، ص 41 و كشف الغمه، ج 1، ص 281.
[2]. ارشاد مفيد، ص 25 و 26؛ كشف الغمّه، ج 1، ص 289.
[3]. مجمع البيان، ج 7، ص 269.
[4]. منتهي الآمال، ج 1، ص 63.
[5]. مجمع البيان، ج 3، ذيل آيه 58 سورة نساء.
[6]. بحار، ج 21، ص 117.
[7]. تفسير كشف الاسرار ذيل سورة فوق؛ ولي بسياري از مفسّران ميگويند: اين سوره در سال دهم هجرت هنگام حجّة الوداع نازل شده است.
@#@
و به گفتة مورّخين در ده روز اول فتح مكّه، دو هزار نفر از مشركان، مسلمان شدند.
و در تفسير علي بن ابراهيم قمي آمده است: رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مسجد (كنار كعبه) نشسته بودند. مردها ميآمدند و تا هنگام نماز ظهر و عصر با آن حضرت بيعت ميكردند. سپس براي بيعت با زنان، هم چنان در كنار مسجد نشستند، و با آنان بيعت نمودند.
بيعت زنان
مسلّم است كه بيعت با رهبر اسلامي از امور سياسي است، و بيعت مردم با پيامبر بيانگر آن است كه دين با سياست آميخته است و هيچ گونه جدايي بين آنها نيست و لذا تمام امت چه مرد و چه زن در راه پايداري اسلام بايد با پيامبر بيعت كنند، و اين مطلب حاكي از آن است كه زنان نيز بايد در امور سياسي اسلام دخالت كنند و به حمايت از آن برخيزند.
در تاريخ صدر اسلام در زمان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ، زنان دو بار با آن حضرت بيعت كردند، يك بار در «بيعت عقبه» كه هفتاد و چند نفر از مردم مدينه (قبل از هجرت) در سرزمين «عقبه» (نزديك مكّه) با پيامبر بيعت كردند كه سه نفر از آنها زن بودند. و ديگري بيعتي بود كه زنها در روز چهارم فتح مكّه با پيامبر انجام دادند. چنان كه آية 12 سورة ممتحنه بر اين مطلب دلالت دارد؛ اصل آيه اين است:
«يا أَيهَا النَّبِي إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يبايعْنَكَ عَلى أَنْ لا يشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيئاً وَ لا يسْرِقْنَ وَ لا يزْنِينَ وَ لا يقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا يأْتِينَ بِبُهْتانٍ يفْتَرِينَهُ بَينَ أَيدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا يعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبايعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ اي پيامبر! هنگامي كه زنان با ايمان نزد تو آيند تا با تو بيعت كنند با اين شرايط كه ديگر:
1. شريكي براي خدا قرار ندهند.
2. دزدي نكنند.
3. زنا نكنند.
4. فرزندانشان را نكشند.
5. تهمت به كسي نزنند. (فرزنداني كه مربوط به ديگران است به شوهران خود نسبت ندهند.)
6. در كارهاي نيك با پيامبر مخالف ننمايند.
در اين صورت با آنان بيعت كن؛ (بيعتشان را بپذير) و از درگاه خدا برايشان طلب آمرزش كن؛ بيگمان خداوند، آمرزندة مهربان است.»
تشريفات بيعت مردان چنين بود كه با پيامبر مصافحه ميكردند و دست به دست آن حضرت ميدادند به گونهاي كه دست آن حضرت بالاي دست آنها بود؛ ولي در مورد بيعت زنان، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ دستور دادند كه ظرفي پر از آب بياورند و آن گاه مقداري عطر در آن ريختند، سپس دست خود را در ميان آن گذارد و آية فوق را (كه حاوي شش ماده و شرط بيعت) بود تلاوت كرد؛ سپس از جاي خود برخاست و به زنان چنين فرمود: «كساني كه حاضرند طبق اين شرايط (ششگانه) با من بيعت كنند، دست در ميان آب ظرف كرده و رسماً وفاداري خود را نسبت به اين موارد، اعلام بدارند.[1]
در تفسير علي بن ابراهيم قمي آمده است: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در كنار كعبه، پس از بيعت مردان، بعد از ظهر نشستند، ظرف بزرگي را پر از آب كردند و دستشان را در ميان آن گذاشتند و سپس به زنان فرمودند: «هر كس ميخواهد بيعت كند، دستش را در ميان آب بگذارد و بيرون آورد.»
ام حكيم دختر حارث بن عبدالمطلّب برخاست و عرض كرد: منظور از واژة «معروف» (در آيه) كه خداوند به ما فرمان داده است چيست؟ كه در مورد آن از تو پيروي كنيم.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: يعني:
1. به صورتشان ضربه نزنند.
2. به گونة خود آسيب نرسانند.
3. موي خود را نَكَنَند.
4. يقة خود را پاره نكنند.
5. لباس سياه نپوشند.
6. ناله و فغان سر ندهند.
7. كنار قبر ننشينند.[2]
زنان بر اساس اين شرايط با رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ بيعت كردند.[3]
و طبق بعضي از روايات سؤال در مورد كلمة «معروف» را «ام حكيم» دختر حارث بن هشام از پيامبر كرده است.
و در بعضي از روايات ديگر آمده است هنگامي كه پيامبر شرايط بيعت را اعلام كرد، از جمله فرمود كه: «دزدي نكنيد.»
هند همسر ابوسفيان (كه از ترس، سر و صورت خود را محكم پوشانده بود) از جاي برخاست و گفت: اي رسول خدا! شما دستور ميدهيد كه زنان دزدي نكنند، ولي من چه كنم كه شوهري دارم بسيار دست بسته و سختگير (منظور شوهرش ابوسفيان بود) و من روي همين جهت در گذشته به اموال او دستبرد ميزدم، اينك چه كنم؟
ابوسفيان كه حاضر بود برخاست و گفت: «من گذشته را حلال ميكنم، تو قول بده در آينده دزدي نكني.» پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از اين سخن خنديد.
رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ از مذاكرة ابوسفيان، هند را شناخت و فرمود: تو دختر «عتبه» هستي؟
هند گفت: «آري اي پيامبر خدا، از گناه ما بگذر، تا خدا تو را مورد لطف قرار دهد.»
هنگامي كه پيامبر فرمود: يكي از شرايط بيعت آن است كه «زنا نكنيد» باز هند برخاست (و براي سرپوش گذاردن بر دامن آلودة خود) گفت: «آيا زن آزاد زنا ميكند؟»
مردي كه قبلاً با او روابط نامشروع داشت، از سخن او خنديد، و خندة او و دفاع هند، بيشتر موجب رسوايي هند گرديد.
به اين ترتيب، زنان براساس قوانين اسلام، با پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بيعت نمودند. و پيمان وفاداري خود را به اسلام اعلام نمودند و پيامبر نيز بيعت آنها را بر اين اساس پذيرفت.
عفو «وحشي» غلام جبير بن مطعم
وَحشي غلام غول پيكر يكي از سران شرك، به نام «مُطْعَم» بود، و عموي جبير به نام «طعيمه» در جنگ بدر بدست حمزة سيد الشّهدا كشته شده بود.
هند زن ننگين شرك و كفر، همسر ابوسفيان؛ كه پدر و برادر و فرزندش در جنگ بدر كشته شده بودند، تشنة خون افرادي هم چون پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و علي ـ عليه السلام ـ و حمزه ـ عليه السلام ـ بود.
او نقشة قتل اين سه نفر را ميكشيد تا انتقام خود را گرفته باشد، در اين جستجو، «وحشي» را براي اين كار، مناسب دانست. او را نزد خود آورد و به او گفت: اگر يكي از سه نفر (محمد يا علي يا حمزه) را بكشي، علاوه بر آن كه تو را از مولايت خريداري كرده و آزاد ميسازم؛ آن چه كه بخواهي به تو خواهم داد و مولايت «جبير بن مطعم» نيز حتماً با تو همكاري خواهد كرد، زيرا عمويش به دست حمزه كشته شده است.
وحشي گول دنيا را خورد، و پيشنهاد هند را در مورد قتل حمزه ـ عليه السلام ـ پذيرفت و گفت: قتل محمد و علي از عهدة من ساخته نيست.
هنگامي كه جنگ احد (در سال سوم هجرت) در دامنة كوه احد، نزديك مدينه، بين مشركان و مسلمين درگرفت، وحشي نيزة كوچكي به نام «زوبين» را كه در جنگهاي قديم به طرف مقابل پرتاب ميكردند، تهيه كرده و در كمين حضرت حمزه ـ عليه السلام ـ نشسته بود تا اين كه حضرت حمزه در حالي كه سرگرم جنگ با دشمن بود، و از هر سو جلو دشمن را ميگرفت، از فرصت استفاده كرد و «زوبين» خود را به طرف حمزه پرتاب نمود. اين ضربه به قدري سخت بود كه وقتي به قسمت ناف حضرت حمزه خورد از پشت حضرت حمزه بيرون آمد؛ حمزه ـ عليه السلام ـ با آن حال چون شيري آشفته به سوي وحشي تاخت؛ اما وحشي چون روباه گريخت. و حضرت حمزه در حالي كه وحشي را تعقيب ميكرد، بر اثر خونريزي زياد، از پاي در آمد و در زمين افتاد و سپس به شهادت رسيد.[4]
لذا، بعد از فتح مكّه وحشي جزء فرارياني بود كه حكم غيابي اعدام او از طرف حكومت اسلامي صادر شده بود.
ولي وحشي از جنايت خود پشيمان گرديده و در عين حال اميدوار بود كه فرصتي به دست آورد و توبه كند تا مورد بخشش پيامبر قرار گيرد هنگامي كه مكّه در سال هشتم هجرت فتح گرديد، وحشي به صورت فراري در طائف به سر ميبرد وقتي كه آية 53 سورة زمّر به گوشش رسيد اميدوار به عفو و بخشش خداوند شد، و خداوند در اين آيه ميفرمايد:
«قُلْ يا عِبادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ؛ بگو اي بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كردهايد، از رحمت خدا نوميد نشويد كه خدا همة گناهان را ميآمرزد و او آمرزندة مهربان است.»
وحشي پس از فتح مكّه با اميد عفو همراه خاندان خود به مكّه رفت و به حضور پيامبر رسيد، و خود را معرفي كرد و قبول اسلام نمود و گواهي به يكتايي خدا و رسالت محمد داد.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «تو وحشي هستي؟»
او عرض كرد: آري.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «عمويم (حمزه) را چگونه كشتي؟» او جريان كشتن حمزه را از آغاز تا انجام شرح داد، پيامبر سخت گريه كرد و قطرات اشك از سيماي نورانيش سرازير شد در عين حال وحشي مشمول عفو پيامبر قرار گرفت و آزاد شد، اما پيامبر به او فرمود: «غَيبْ وَجْهَكَ عَنِّي؛ صورتت را از من پنهان كن.» (برو به جاي ديگر، من طاقت ندارم قاتل عموي عزيزم را بنگرم.)
به اين ترتيب وحشي با آن جنايت بزرگ، بخشيده شد، و از آن پس از حاميان اسلام گرديد و همراه ابو دجانة انصاري، مسيلمة كذّاب را كه ادّعاي پيامبري ميكرد (در زمان ابوبكر در جنگ يمامه) كشتند.
و پس از اين ماجرا، وحشي ميگفت: «من بهترين انسانها (حمزه) و بدترين انسانها (مُسيلَمَه) را كشتم.»
و در بعضي از احاديث آمده است: «حمزه و قاتلش (وحشي) اهل بهشت هستند.»[5]
به اين ترتيب، ميبينيم پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در فتح مكّه، حتي اين گونه افراد را كه قبول اسلام كرده بودند براساس دستور قرآن، مورد عفو قرار داد.
[1]. مجمع البيان، ج 9 (ذيل آية 12 سورة ممتحنه)، ص 276؛ و تفسير القمي، ص 364.
[2]. منظور اين است كه از سنّت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ پيروي كنند، محرّمات او را حرام بدانند و انجام ندهند؛ و مكروهات او را ناپسند بشمرند؛ و واجبات را انجام دهند؛ و در مورد مستحبّات، بهتر آن است كه انجام داده شود، و هنگام بروز مصائب، مواد ششگانه فوق را كه بعضي حرام و بعضي مكروه است انجام ندهند؛ و مادة 5 و 7 از مكروهات است، بخصوص در مورد زنها كه غالباً احساساتي هستند، اگر در بعضي از اين امور افراط شود موجب گناه خواهد شد.
[3]. تفسير القمي، ص 364؛ بحار، ج 21، ص 113.
[4]. كامل ابن اثير، ج 20، ص 104؛ سيرة حلبيه، ج 2، ص 257؛ بحار ط قديم، ج 6، ص 496.
[5]. سفينة البحار، ج 2، ص 638؛ كامل ابن اثير، ص 250؛ حبيب السّير، ج 1، ص 389.

دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.