نفس داراي قواي سه گانه شهويه، غضبيه و عاقله است که هر يک تأمين بخشي از نيازهاي انسان را بر عهده دارند. همه ي قواي بشري براي حکمت و غرض و هدفي آفريده شده اند و هر کدام سهم بسزايي براي رساندن انسان به کمال مطلوبش دارند؛ آن چه مهم است جهت دادن و تربيت کردن و شکوفا نمودن اين قواست، به گونه اي که هر کدام نقش خود را به شکل بايسته و شايسته در ترقي و تعالي انسان ايفا کنند. در زير به تعريف و نيز بيان حالت اعتدال و افراط و تفريط هر يک از اين قوا مي پردازيم.
قوه ي شهويه
در حقيقت، اين قوه، عهده دار جلب منافع براي انسان است که به آن نفس بهيمي نيز گفته مي شود و مبدأ امور شهواني است و اشتياق لذت بردن از خوردني ها و آشاميدني ها و امور جنسي را دارد.
فايده ي اين قوه، حفظ و ادامه حيات بدن است که وسيله ي تحصيل کمال براي نفس است و در صورتي که به درستي از اين قوه استفاده شود و افراط و تفريط در آن صورت نگيرد، فضيلتي به نام عفّت از آن به وجود مي آيد که به تعبير فيلسوفان و عالمان اخلاقي، يکي از چهار جنس فضيلت شمرده مي شود.[1]
قوه ي غضبيه
وظيفه و مسئوليت اين قوه، دفع ضرر از انسان است و به اعتباري، به آن نفس سَبُعي نيز مي گويند که مبدأ غضب و دليري و اقدام بر اعمال و شوق تسلّط و تصرّف، برتري و رسيدن به جاه بيش تر است. فايده ي اين قوه اين است که زياده روي، تندي قواي شهوي و شيطاني را در هم مي شکند و در صورتي که در جاي خود از آن استفاده گردد و افراط و تفريطي در آن صورت نپذيرد، فضيلت شجاعت از آن پديد مي آيد و اگر به شکل افراط و زياده روي مورد بهره برداري قرار گيرد رذيلت تهوّر و درنده خويي از آن به وجود مي آيد و اگر هيچ کارکردي نداشته باشد و در آن تفريط شود، رذيلت «جبن» از آن پديد مي آيد.[2]
قواي عاقله
همان قوه ي تفکر و ادراک است که به آن نفس ملکي و فرشته اي نيز مي گويند که مبدأ ادراک حقايق و جدايي بين نيکي ها و بدي هاست، و نيز انسان را به نيکي فرمان مي دهد و از زشتي بر حذر مي دارد و در صورتي انسان به سمت ترقي و تعالي پيش مي رود که به امر و نهي عقل عمل نمايد. فايده ي اين قوه اين است که حقايق را ادراک مي کند و آدمي را به کارهاي نيک فرمان مي دهد و از صفات زشت باز مي دارد.[3]
در صورتي که از اين قوه به صورت صحيح و معتدل بهره برداري شود فضيلت حکمت از آن به وجود مي آيد؛ اما هنگامي که افراط و زياده روي در آن صورت گيرد، رذيلت جربزه و سفسطه را به دنبال خواهد داشت. چنين شخصي در اين حالت در تمام امور، حتي يقينيات و امور ضروري نيز شک و ترديد مي کند و در شک خود باقي مي ماند؛ چنان که در تفريط و کوتاهي نسبت به آن قوه، رذيلت ديگري به نام «غباوت» و جهل مرکب پديد خواهد آمد که اساس و پايه ي بسياري از زشتي ها، نزاع ها و اختلافات مي گردد.[4]
در برابر آن قوه ي عامله وجود دارد که از عقل عملي به دست مي آيد به هر حال از قوه ي عامله نيز، مانند عاقله، در صورتي که به اعتدال از آن بهره گرفته شود، فضيلت عدالت، و افراط و تفريط در آن، دو رذيلت ظلم و انظلام (ظلم پذيري) را به وجود مي آورد.[5]
راه ايجاد اعتدال در قوا
براي اعتدال اين قوا بايد همه ي آن ها را تحت تدبير و کنترل عقل و شرع در آورد. در روايات معتبري که از امامان معصوم ـ عليه السلام ـ رسيده است، مطالب ارزنده اي در اين خصوص وجود دارد.
شيوه هاي عملي ايجاد اعتدال
مراعات اموري که در ذيل آورده مي شود، براي کمک به عقل و ايجاد بستر مناسب براي تعديل قوا مفيد است:
1. هم نشيني با نيکان و معاشرت با کساني که از فضايل اخلاقي برخوردارند و نيز اجتناب و پرهيز از هم نشيني با بدکاران و کساني که داراي اخلاق زشت و ناپسند هستند؛ زيرا معاشرت با هر کس قوي ترين انگيزه براي خوگرفتن به صفات و اخلاق اوست.
2. به کار بردن قوا در راه کسب صفات شريف و مواظبت و مداومت بر اعمال و افعالي که آثار و نتايج آن، تحصيل فضايل است؛ هم چنان که اگر کسي بخواهد ملکه ي جود و سخاوت را در خود حفظ کند، بايد انفاق مال و بذل و بخشش را همواره ادامه دهد و بر نفس خويش، در زماني که به طرف بخل و امساک مي رود، تسلط داشته باشد.
3. بايد هنگام اقدام بر هر عملي، تفکّر و تأمل نمايد و مواظب باشد که هيچ کاري را بدون توجّه به آثار آن انجام ندهد و در صورت روي آوردن به رذايل، خود را تنبيه و تأديب نمايد.
4. از ديدن و شنيدن و تخيل آن چه شهوت و غضب را بر مي انگيزد به شدت پرهيز نمايد و زماني که بالطبع آن دو قوه به جنبش در آمدند، در بهره گيري از آن به اندازه اي که طبيعت بشري اقتضا مي کند اکتفا نمايد و از آن چه به سلامت تن و روان او صدمه وارد مي کند پرهيز نمايد؛ البته ملاک و معيار بهره گيري معتدل از اين قوا، عقل و شرع است.
5. بايد عيب هاي پنهاني خود را با جست و جو و بررسي و محاسبه به دست آورد و پس از آگاهي، در ريشه کن ساختن آن کوشش فراوان نمايد.
در مجموع، بايد با تمرين و تکرار عمل اخلاقي، از اين قوا براي تحقق فضيلت بهره گيرد و زمينه ي رذيلت را فراهم نسازد.[6] عظيمي 1024
[1] . ملا مهدي نراقي، گزيده ي کتاب جامع السعادات، ترجمه ي سيد جلال الدين مجتبوي، ص 174 ـ 244.
[2] . همان، ص 103ـ 173.
[3] . همان، ص 71ـ 101.
[4] . همان، ص 71ـ 101.
[5] . ملا مهدي نراقي، هان، ص 52ـ 63.
[6] . براي مطالعه بيشتر ر.ک: همان، ص 67 به بعد؛ جمعي از نويسندگان، روش خودسازي؛ ومهدوي کني، اخلاق عملي، ج1، و محمد شجاعي، مقالات، ج2و3.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.