الف) تفاوت در بينش ها
با وجود ايمان به معاد، زندگي هدف دار مي شود و همه اعمال و رفتار انسان مومن به معاد به سوي تامين معاد، جهت مي يابد. در حالي که انسان غير مومن به معاد، هدفي را براي مجموعه زندگي خود نمي يابد و زندگي براي او هدف دار، جهت دار و معني دار نيست. او براي رفتار خود چارچوبي نمي شناسد، هر گونه خواست و اراده کرد و دوست داشت عمل مي کند يا حتي رفتار خود را مطابق دلخواه بدون احساس محدوديت، تغيير مي دهد. قرآن در اين باره مي فرمايد: «بَلْ يُرِيدُ الْإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ».[1]
بلکه انسان مي خواهد در پيش روي خود، راه را باز کند (مانعي براي آن چه مي خواهد انجام دهد نبيند) از اين رو نسبت به قيامت اظهار ترديد کرده و مي پرسد قيامت کي خواهد بود؟!
هم چنين ايمان به معاد نگاه به زندگي دنيا را نگاه به مرحله اي مقدماتي، گذرا و ناپايدار مي سازد و مومن به معاد خود را در حال فراهم کردن توشه و لوازم زندگي ابدي و جاوداني براي پس از مرگ مي شمارد و حال آن که منکر معاد زندگي را منحصر به دنيا و دنيا را همه دوره حيات خود مي پندارد. زندگي براي او همين مدت محدود، همراه با همه رنج ها، سختي ها و مشکلات گوناگون است. از اين رو، افسردگي، نا اميدي، اضطراب رواني، بلا تکليفي، احساس پوچي و بي هدفي بر اين گونه زندگي سايه مي افکند و اگر رو به لذت هاي ناپايدار آن مي آورد، به دليل اين است که در ميان اين همه ناکامي هاي زندگي دنيا، دمي لذت غنيمت است و در واقع روي آوردن به قمار، شراب و شهوات جنسي يک نوع خود فريب دادن و سرگرم شدن است تا اين عمر محدود به پايان پذير بي هدف، به هر جهت بگذرد.
در صورتي که ايمان به معاد، زندگي دنيا را مقدمه اي بر آخرت قرار مي دهد که فرد بايد در اين مزرعه بذري بيفشاند و تا کي بنشاند تا از ثمره کار خود در زندگي بي پايان آخرت، بهره مند شود. در اين ديدگاه همه چيز، ابزار رشد، کمال و ترقي انسان مي شود و زندگي پر نشاط و اميد آفرين خواهد بود.
ب) در بعد اقتصادي
اعتقاد به معاد در زندگي، آثار و نتايج فراواني را پديد مي آورد. از جمله، شکل گرفتن فعاليت هاي اقتصادي انسان در چارچوب احکام شريعت است. مومن به معاد مي داند از هر درآمدي از او پرسيده مي شود که از چه راهي بدست آمده و در چه راهي مصرف گرديده است. پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه وآله و سلم ـ فرمود: «لا يزول قدم عبد يوم القيامة حتّي يسأل عن اربع ... و عن ماله مما اکتسبه و فيما أنفقه».[2]
بنده در روز قيامت، قدم از قدم بر نمي دارد تا از چهار چيز مورد سوال واقع شود ... و از مالش که آن را از چه راهي بدست آورده و در چه راهي خرج نموده است.
و تجاوز و تصرف در مال ديگران پايان مي پذيرد؛ زيرا کيفر الهي را به دنبال دارد. بويژه دست درازي به مال يتيمان موقوف مي گردد چون هر که مال يتيمي را بخورد آتشي فرو خورده است و به دوزخ افکنده خواهد شد، چنان که امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اگر کسي به اندازه دو درهم (که بسيار ناچيز است) از مال يتيم را غصب کند، مجازات او آتش است».[3]
تاثير ديگر اعتقاد به معاد، جلوگيري از کم فروشي و فريب دادن مشتريان در بازار تجارت است. قرآن در اين زمينه مي فرمايد: «وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ (1) الَّذِينَ إِذَا اکتَالُواْ عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (2) وَإِذَا کالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ (3) أَلَا يَظُنُّ أُولَئِک أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ (4) لِيَوْمٍ عَظِيمٍ؛[4] واي بر کم فروشان! آنان که وقتي براي خود پيمانه مي کنند، حق خود را به طور کامل مي گيرند؛ اما هنگامي که مي خواهند براي ديگران پيمانه يا وزن کنند، کم مي گذارند! آيا آن ها گمان نمي کنند که در روزي بزرگ برانگيخته مي شوند».
به طور کلي، جامعه اي که معتقد به روز جزا و پاداش است، گرفتار آرزوهاي دور و دراز، اعمال زشت و ناپسند نخواهد شد؛ روابط اقتصادي سالمي خواهد داشت و به ارحام و مستضعفان کمک خواهد نمود.
در مقابل، کساني هستند که تنها زندگي دنيا را هدف نهايي خويش مي دانند مال و ثروت را اصيل دانسته و داشتن آن را سعادت بزرگ و واقعي مي پندارند. تعدادي از اينان، گروهي از قوم حضرت موسي ـ عليه السلام ـ بودند و همين عقيده خود را هنگامي که قارون به ميان مردم آمد ابراز داشتند و گفتند: «يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ؛[5] اي کاش، مانند آن چه به قارون داده شده براي ما هم بود؛ همانا او بهره بزرگي از ثروت را داراست».
ليکن مومنان بني اسرائيل که معتقد به مبدأ و معاد بودند و بينشي صحيح نسبت به مسائل داشته و مال و ثروت را امري فرعي مي شمردند، خطاب به آنان گفتند: «وَيْلَکمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ؛[6] واي بر شما! پاداش خدا بهتر است براي کسي که ايمان آورده و عمل شايسته انجام دهد و جز صابران، بدين ثواب کسي نائل نمي شود».
قرآن مجيد با صراحت، انکار مبدأ و معاد را مايه کشته شدن عواطف انساني مي شمرد تا آن جا که منکران معاد در برابر افراد يتيم، سنگدل مي شوند و از آنان دستگيري نمي کنند: «أَرَأَيْتَ الَّذِي يُکذِّبُ بِالدِّينِ (1) فَذَلِک الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ (2) وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْکينِ؛[7] آيا کسي که روز جزا را پيوسته انکار مي کند ديدي؟ او همان کسي است که يتيم را با خشونت مي راند و (ديگران را) به اطعام مسکين تشويق نمي کند!».
بنابر اين عامل اصلي که بتواند تلاش هاي انسان ها را در جهت صحيح سوق دهد، ايمان به معاد و ترس از انتقام الهي و جهنّم است و طبق آيه قرآن تنها افراد متجاوز و گنهکار روز قيامت را انکار مي کنند: «وَمَا يُکذِّبُ بِهِ إِلَّا کلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ؛[8] روز جزا را تکذيب نکند، مگر هر تجاوزگر گناهکار».
ج) در مسائل نظامي
انسان هاي با ايمان معتقدند که اگر در راه خدا کشته شوند، نابود نمي شوند و هر کوششي که با جان و مال خود مي کنند به هدر نمي رود و اگر دشمن را بکشند حياتي جديد پيدا کرده، از زير بار جور و ستم خارج مي شوند و اگر کشته شوند به زندگي حقيقي رسيده اند، پس در هر صورت موفق و پيروزند.[9] بلکه مومنان معتقدند در بهشت درجه اي است که جز با شهادت به آن نمي توان دست يافت؛ هم چنين، انتقال از دوره اي همراه مصيبت و گرفتاري، از دست رفتن نعمت ها و تحمل کمبود ها و بيماري ها است، به دوره ديگر که پر نعمت و بي بلا و مصيبت و در عين حال جاوداني است. براي مومن انتقال از چنان دوره اي به چنين دوره اي نه تنها ناخرسند کننده نيست؛ بلکه بسيار عاشقانه و مشتاقانه است.[10] اثر چنين تفکري در صحنه جهاد و مبارزه با دشمنان، اين است که عرصه جنگ (هم چون ياران حسين ـ عليه السلام ـ ) بر ايشان چون حجله عروسي، محبوب مي گردد. تاريخ اسلام پر است از صحنه هاي جان فدايي رزمندگان جبهه حقّ؛ حرکت هاي عاشقانه آنان در صحنه هاي نبرد نسبت به شهادت، بگونه اي بوده که ترس از مرگ در نظر آنان مطرح نبوده و با همين روحيه شکست را به دشمن تحميل مي کرده اند و عده کمي بر عده بسيار، پيروز شده اند.
قرآن مي گويد: «قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو اللّهِ کم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ؛[11] آنها که يقين داشتند به پيشگاه پروردگار خويش مي روند گفتند: چه بسيار شده که گروهي اندک به خواسته خدا بر گروهي بسيار، غلبه کرده اند و خداوند با صابران است».
دسته ديگر از لشکر طالوت که اين اعتقاد را نداشتند، گفتند: «لاَ طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنودِهِ؛[12] ما امروز، طاقت و توان (مقابله) با جالوت و سپاهيانش را نداريم».
د) در مسائل اجتماعي ـ سياسي
انسان با زندگي اجتماعي مي تواند به خواسته هاي خويش دست يابد و بناچار، براي ايجاد روابط اجتماعي صحيح، نياز به قانون دارد و اگر چنين اضطراري نباشد، روابط اجتماعي درستي بين انسان ها برقرار نخواهد شد و هر کس و گروهي سعي مي کند منافع جامعه را، به خود اختصاص دهد؛ ليکن مهم اينجاست که اگر ايمان به مبدأ و معاد نباشد خود همين قوانين ضمانت اجرايي نخواهد داشت و سياستي انساني، اتخاذ نخواهد شد و اگر باشد، بسيار کم رنگ است. خداوند به نحو اکيد و لزوم، خواستار عدالت فردي و اجتماعي، حفظ وحدت و عدم ظلم و تعدّي بر يکديگر است و در قرآن مي فرمايد:
«إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُکمْ لَعَلَّکمْ تَذَکرُونَ؛[13] خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزديکان فرمان مي دهد و از فحشا و منکر و ستم نهي مي کند؛ خداوند به شما اندرز مي دهد، شايد متذکّر شويد».
بر اين اساس، بايد افراد جامعه، جز خوبي به هم روا ندارند و از ارتکاب جرم کناره جويي نمايند؛ با هر يک از افراد به گونه اي رفتار شود که مستحق آن است و در جايي نهاده شود که سزاوار آن است و در نتيجه جامعه اي مستقل، يک پارچه و منسجم ايجاد مي شود و وضع افراد بيچاره و درمانده اصلاح مي گردد و اين نتيجه ايمان به مبدأ و معاد است.
صحت اين ادّعا در غالب جوامع بشري مشهود است و همواره براي منکر معاد، دست يافتن به قدرت هدف است. از اين رو، براي رسيدن به آن فساد و خونريزي مي کند و خواسته هاي خود را بر ضعيفان تحميل مي نمايد.
قرآن در اين زمينه مي فرمايد: «تِلْک الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا؛[14] آن سراي آخرت را (تنها) براي کساني قرار مي دهيم که اراده برتري جويي و فساد در زمين را ندارند».
براي مومن به قيامت و رستاخيز، دست يافتن به قدرت هدف نيست، بلکه اگر به آن دست يابد، آن را وسيله تأمين آخرت خود و ديگران خواهد نمود.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اجعل نفسک ميزاناً فيما بينک و بين غيرک ... و لا تظلم کما لا تحبّ أن تظلم ... و ارض من النّاس بما ترضاه لهم من نفسک؛[15] در آن چه بين تو وديگري است خود را ميزان قرار ده ... و ستم نکن چنان چه نمي خواهي به تو ستم شود .... و از مردم راضي باش به آن چه که تو خشنود مي شوي براي آن ها از جانب خود».
بنابر اين، اداي حقّ، ايجاد عدالت در جامعه، ثبات حکومت، ياري نمودن مظلومان، مبارزه با ستمگران و به طور کلّي، اطاعت از قوانين ديني و الهي، نتيجه ايمان حقيقتي است و هر اندازه اعتقاد انسان ها کامل تر باشد، عمل به دستورات اسلام بيشتر است و ثمره آن، اجتماعي سالم و مترقّي خواهد بود و انواع ستم ها و جنايت ها، نتيجه نداشتن ايمان به خدا و معاد است و در همين راستا، نقش مهم و اساسي اعتقاد به رستاخيز، نمايان مي شود.
[1] . قيامت / 5.
[2] . بحار الانوار، ج 27، ص 134، چاپ ايران.
[3] . تفسير برهان، ذيل آيه دهم از سوره نساء، اقتباس.
[4] . مطففين / 1ـ 5.
[5] . قصص / 79.
[6] . همان / 80.
[7] . ماعون / 1 ـ 3.
[8] . مطففين / 12.
[9] . مفاد آيه 52 از سوره توبه.
[10] . «به خدا قسم فرزند ابي طالب ـ عليه السلام ـ به مرگ مأنوس تر است از طفل به پستان مادرش». نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبه 5، ص57، انتشارات فيض
مرگ اگر مرد است گو پيش من آي تا در آغوشش بگيرم تنگ تنگ
من ز او عمري ستانم جاودان او ز من دلقي ستاند رنگ رنگ
[11] . بقره / 249.
[12] . همان.
[13] . نحل / 90.
[14] . قصص / 83.
[15] . نهج البلاغه، فيض الاسلام، نامه 31، ص 921.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.