اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
9 اسفند 93
بازدید
۲٬۴۸۵
سياستنظام جمهوري اسلاميرسانه ها

وظايف حوزه هاي علميه نسبت به نظام اسلامي از ديدگاه امام خميني ره

  • نشان کردن

ساختار نظام با ويژگي (جمهوري اسلامي) حكومتي متكي بر ايدئولوژي اسلام است. نظامي بر پايه تفكر ايده و تئوري خاص ظهور يافته و مي خواهد با درونمايه معرفت ديني با مسائل اجتماعي و مديريت جامعه رو به رو شود.

وظايف حوزه هاي علميه نسبت به نظام اسلامي از ديدگاه امام خميني ره

وظايفي كه حوزه نسبت به نظام اسلامي دارد از نيازهاي حكومت به حوزه برخواسته كه به طور كلي آن امور و نيازها بر دو گونه اند:
1.  اموري كه بود و هست نظام به آنها بستگي دارد. به ديگر سخن نيازهايي كه از اسلامي بودن و هويت ديني نظام بر مي آيد.
2.  اموري كه نظام براي ماندگاري و پويايي خود به آنها نياز دارد. اين دو محور به ترتيب بررسي و شرح مي شود.
نيازهاي ساختاري و موجوديت نظام
ساختار نظام با ويژگي (جمهوري اسلامي) حكومتي متكي بر ايدئولوژي اسلام است. نظامي بر پايه تفكر ايده و تئوري خاص ظهور يافته و مي خواهد با درونمايه معرفت ديني با مسائل اجتماعي و مديريت جامعه رو به رو شود. چندين مورد در قانون اساسي به روشني آمده است: نظام بايد برابر آموزه ها و رهنمودهاي اسلامي اداره شود از جمله در اصل چهارم:
(كليه قوانين و مقررات مدني جزائي مالي اقتصادي اداري فرهنگي نظامي سياسي و غير اين ها بايد براساس موازين اسلامي باشد. اين اصل بر اطلاق يا عموم همه اصول قانون اساسي و قوانين و مقررات ديگر حاكم است.)
باور و انتظار جامعه آن است كه نظام بر مباني و اصول ديني حركت كند. عملكردها و سياستهاي خرد و كلان نظام در تمامي عرصه ها و زمينه ها بايد برگرفته از اسلام و آموزه هاي آن باشد. آرمان گرايي پاسخ گويان و دست اندركاران نظام نيز حكايت از همين امر دارد و چنين انتظاري را پديد آورده است. در واقع اين انديشه و باور را امام به مردمان الهام كرد. ايشان نمود يافتن قانونهاي زندگي ساز اسلام را در بخشهاي گوناگون جامعه نشان و معيار اسلامي بودن حكومت مي دانست:
(حكومت در نظر مجتهد واقعي فلسفه عملي تمامي فقه در تمامي زواياي زندگي بشريت است. حكومت نشان دهنده جنبه عملي فقه در برخورد با تمامي معضلات اجتماعي و سياسي و فرهنگي است.)[1]
در نگرش نظام سكولار انسان معناي (ابزار سود ده) دارد. از اين روي در چنين نظامي مديريت انساني به مديريت فني و اقتصادي تحويل برده مي شود. حكومتهايي كه بر پايه اين گونه انسان شناسي و جهان نگري به وجود آمده اند طبيعي است كه نشان دهنده حيوانيت انسان و ماديت جامعه باشند و فلسفه و مشي عملي آنها جز زياده خواهي قدرت طلبي و بهره كشي و غارت انسانها در جامعه هاي عقب نگهداشته شده و ضعيف چيز ديگري نباشد. هم از اين روست كه در اين گونه حكومتها دين و امور معنوي و ارزشهاي والايي كه به خاطر آنها انسان انسان شده است به حاشيه مي رود و حاكميت از مسائل ارزشي و ديني بريده مي شود. آن وقت نه تنها حكومت كه انسان نيز ابزار حيواني و نفساني خودش مي شود. آدمي اگر هم بخواهد بر مدار ارزشها و دين و آيينها و قانونهاي آن زندگي كند اراده و توان آن را ندارد و خود را در آن مقام و جايگاه نمي بيند كه به ارزشها گردن نهد; زيرا چيرگي مادي گرايي و نفس پرستي و زندگي حيواني به گونه نوين آن زندگاني غيرحيواني و زندگي بر مدار انسانيت را بر نمي تابد.
امام با حركت و جنبش اسلامي خود اين بيداري و بينش را به متفكران جهان داد كه تا حاكميت و مديريت جامعه ميان (معنويت) و (ماديت) موازنه بر قرار نكند مردمان هم چنان در آتش هوا پرستيها نفس پرستيها و شهوتها خواهند سوخت. اگر بخواهد اين نفس پرستيها و هواها و هوسهاي جمعي و اجتماعي به خردگرايي انساني و ارزش و مدنيت تكاملي و متعالي بدل شود راهي جز اين نيست كه حكومت با دين آشتي كند و در مقام اجرا و عمل نسبت به فضيلتها و ارزشهاي وحياني تعهد نشان دهد. حكومت وقتي مي تواند چنين تعهدي را پذيرا شود كه ساختار ايدئولوژيك داشته باشد. بر پايگاه تفكر ديني قرار يابد و فلسفه عملي آرمانهاي دين و نشان دهنده آيينها و قانونهاي وحي باشد.
پيدايي چنين حكومتي كه بتواند اين بينش و انديشه بلند را بر تابد به پيش انگاره هاي فكري و نظريه ها و طرحهاي تخصصي و كارشناسي شده دين نيازمند است. دامنه اين نياز تنها به دايره فكر و نظر محدود نمي شود بلكه در عمل حضور واقعي و ديداري آگاهان ديني را نيز در بدنه نظام مي طلبد. با ذكر چند عنوان به اين بخش از نيازهاي نظام اشاره مي شود.
1.  طراحي ايده هاي اجتماعي دين
ايده تمام انبياء الهي و فعاليت شان بر اصلاح اجتماعي متمركز بوده است، دين اسلام و پيامبر اكرم - صلي الله عليه و آله - و پيشوايان ديني - عليهم السلام - نيز همين هدف را دنبال كرده اند، در اسلام در زمينه بهزيستي انسان ، بهسازي زندگي او، سازمان جامعه، حقوق و آزاديهاي فردي و اجتماعي و... رهنمودهايي ارائه شده است. مدنيتي كه با ظهور و حاكميت آغازين اسلام در سرزمينهاي اسلامي پديد آمد گواهي روشن بر تمدن آفرين بودن فرهنگ اسلام است. به گفته امام آن روزي كه در غرب هيچ خبري نبود و ساكنان آن سرزمين در وحشي گري به سر مي بردند و آمريكا سرزمين سرخ پوستان نيمه وحشي بود و در دو سرزمين پهناور ايران و روم اثري از حكومت مردم و قانون نبود خداوند بر پيامبر اسلام - صلي الله عليه و آله - قانونها و آيينهاي والاي انساني  الهي فرد و جامعه را فرو فرستاد كه با آن تكامل و ترقي بشر آغاز گرديد. اسلام بود كه زمينه علم جويي و مدنيت انسان را فراهم آورد.
امام مدنيت اسلامي را مدنيتي همه سويه و جامع مي داند « اسلام اين جور نيست كه به طبيعت كار نداشته باشد تمدن را به درجه اعلايش اسلام قبول دارد و كوشش مي كند براي تحققش ولهذا حكومتهايي كه در اسلام بوده اند يك حكومتهايي بوده اند كه همه جور تمدني در آنها بوده است... چيزهايي كه در ممالك متمدن باشد اسلام هم آنها را قبول دارد و كوشش هم برايش مي كند .»
2. تدوين قانونهاي ديني:
پاي بندي و تعهد حكومت به قانونها و دستورها و آيينهاي اسلام در دو بخش: سياستگذاري و اجرا حكومت را به سوي حوزه هاي علميه مي كشاند; زيرا حركت نظام در چارچوب اين تعهد وقتي ممكن مي شود كه از دستاورد علمي  فقهي حوزه بهره برد.
خواسته و اميد امام اسلامي شدن نظام به تمام معناي كلمه بود; يعني حركتها و عملكردهاي نظام برابر مباني و اصول و آيينهاي اسلام جلو برود و تمامي برنامه ها و كارهاي گوناگون جامعه با درونمايه اسلامي اجرا و اداره شود. سياست، فرهنگ، اقتصاد، تربيت، آموزش، قضاوت، پيوندها، پيوستگيها، داد و ستدها و پيمانها با ديگر كشورها چنان باشد كه اسلامي بودن نظام در آنها جلوه گري كند و به چشم آيد. به حقيقت پيوستن اين خواسته و به بارنشستن اين اميد به دست دو گروه است:
1. دست اندركاران نظام:
كساني كه سياستگذاري و مديريت هر بخش از امور را بر عهده دارند تفكر و عمل آنان اين باشد كه مسائل و امور كشور بر پايه ترازها و معيارهاي اسلامي شكل بگيرد و جريان يابد. از ساحت قانون و ترازهايي كه كارشناسانه سامان يافته و تدوين شده اند پا را فراتر نگذارند.
2. متفكران اسلامي:
اسلامي شدن نظام نيازي بنيادي تر دارد. پيش از آن كه كارگزاران نظام بر اجراي اسلام و حركت و پويش در چارچوب قانونها و اصول اسلام تعهد نشان دهند متفكران حوزوي بايد متعهد شوند مباني تئوريك سياستها ، قانونها و طرحهاي تخصصي را در تمامي زمينه هاي مورد نياز نطام تبيين و تدوين كنند. امام خطاب به حوزويان مي گويد:
(اسلام امروز آمده است در اينجا و مي خواهد پياده شود و فرياد مي زند كه نصرت كنيد.)[2]
يگانه منبع و مرجع برآورنده اين نياز عالمان و روحانيان آگاه و بيدار و زمان شناس هستند.
بايستگي اين نياز را كساني بيش تر و بهتر درك و احساس مي كنند كه به جز درس و مطالعه حوزوي با اداره فكري نظام درگيرند. اينان نيازها و تُهي گاه هاي انديشه و قانوني نظام را در مديريتها و سياست گذاريها به خوبي درمي يابند و در ژرفاي وجود خود احساس مي كنند. براي نمونه وقتي سخنان مقام معظم رهبري را در جمع حوزويان مي نگريم از يك سو شادمان مي شويم كه گستره و ژرفاي نيازها براي حوزويان و روحانيان روشن شد; ولي از ديگر سو شرمنده كه چرا حوزويان و عالمان و دست اندركاران اداره اين نهاد مقدس به اين درياي بي كران استعدادها ذوقها شوقها باورها و تواناييها ذخيره هاي معنوي رخشان و چشم نواز و درهاي گرانبها توجه ندارند يا كم توجه دارند و چرا استفاده درست از اين نيروهاي بالنده و شكوفا و تمام نشدني نمي شود.
آرزوي امام آن بود كه حوزه ها تمام تلاش خود را در جهت استقرار و حاكميت بخشيدن به قانونها و آيينهاي اسلام قرار دهند و ازرهگذر پاسخ گويي به نيازهاي فكري و نظري نظام آن را پشتيباني و ياري رسانند; زيرا شب پرستان دين ستيز تمام توان خويش را در ناتوان جلوه دادن اسلام از اداره جامعه و ناكام گذاشتن حكومت ديني به كار گرفته اند:
(همه توطئه هاي جهانخواران عليه ما از جنگ تحميلي گرفته تا حصر اقتصادي و غيره براي اين بوده است كه ما نگوييم اسلام جواب گوي جامعه است.)[3]
توانمندي حوزه
در بينش امام حوزويان فرضيه پردازان حكومت و نظام اسلامي هستند. در تمام آيينها و ساختارهاي اجتماعي كه بر پايه فرضيه پديدار شده اند فرضيه پردازان به نگاره و تدوين ساختار و آيين اداره جامعه مي پردازند. آيا حوزه ها چنين نقشي را داشته و در اين باب به فرضيه پردازي پرداخته اند؟
پيش تر ياد شد كه شريعت تمام رهنمودهاي لازم و كافي را براي اداره جامعه داراست. در نظر امام وظيفه حوزه هاست كه توانايي خود را در بيرون كشيدن و فرانمايي آن رهنمودها و رژيمها و آيينها نشان دهند.
بي گمان حوزه ها در درازاي تاريخ خود توانسته اند از عهده نيازهاي ديني مردمان برآيند. تمام مسائل مربوط به رفتارهاي ديني مومنان را از دل منابع بيرون بكشند و دريافت كنند و به گونه روشن در اختيار ايشان بگذارند. اما از آن جا كه در اداره حكومت و جامعه دستي نداشتند توان پاسخ گويي به اين مسائل در اين نهاد پوشيده و نهان مانده است. اينك كه حوزه خاستگاه حكومتي يافته وظيفه دارد توانمنديهاي خود را در اين ساحت از دين نيز نشان دهد. پاسخ به نيازمنديهاي ديني نظام را يك رسالت اصلي بداند و به گونه حاشيه اي با آن برخورد نكند. عالمان بزرگ استادان و فاضلان حوزه در عمل مسائل اجتماعي و حكومتي را به قلمرو درس كند وكاو و پژوهش و گفت وگوي علمي و تخصصي درآورند و زمينه تدوين نظامنامه هاي فكري نظام را فراهم كنند تا آهسته آهسته تواناييهاي حوزه از حالت استعداد و نهفتگي خارج شود و تماميت رهنمودهاي حكومتي اسلام از قوه به فعل دربيايند.
امام براي اين مهم گاه گاه به حوزه ها سفارش مي داد و دست اندركاران و پيشاهنگان حوزه را به انجام اين وظيفه فرا مي خواند. تاكنون پاره اي اجتهادها و تلاشهاي حوزوي توانسته بخشي از توانمندي اجتهادي و فقاهتي حوزه را بنماياند ولي اين اندك درخور همه نيازمنديهاي نظام نيست. اين حركتهاي خودجوش و فردي و محدود به چند عالم فرزانه و فاضل پرتلاش و ناب انديش اگرچه پرارج است ولي تمام نيرو و توان حوزه به شمار نمي آيد و حوزه در جايگاه درخور خود نمي نماياند.
دست اندركاران حوزه هوشيارانه بكوشند تا اين حركتها از غربت و انزواي نگاه و تلاش و جست وجوي فردي بيرون آيد و فراگير شود:
(در حكومت اسلامي هميشه بايد باب اجتهاد باز باشد و طبيعت انقلاب و نظام همواره اقتضا مي كند كه نظرات اجتهاد  فقهي در زمينه هاي مختلف ولو مخالف با يكديگر آزادانه عرضه شود و كسي توان و حق جلوگيري از آن را ندارد ولي مهم شناخت درست حكومت و جامعه است كه بر اساس آن نظام اسلامي بتواند به نفع مسلمانان برنامه ريزي كند.)[4]
بنابراين نبود فرضيه هاي ديني و خالي بودن فضاي انديشه از اين فرضيه هاي راهگشا و نابرابري دستاوردهاي حوزه در برابر نيازهاي نظام نه برخاسته از شريعت است و نه ناتواني حوزه بلكه زاييده و برخاسته از پاره اي نابسامانيهاي درونمايه اي و صوري حوزه است که خود مقوله اي است جدا.
3. روشنگري پرسمان هاي فقهي
نظام اسلامي گاه در پياده كردن قانونهاي ديني با دشواري و تنگنا روبه رو مي شود. يا گزاره ها و پرسمان هايي نوپيدا كه حكم پيراسته شده فقهي درباره آنها وجود ندارد فرا روي نظام قرار مي گيرد و يا پاره اي گزاره ها به خاطر دگرگونيها و دگرديسيها نياز به نگرش و اجتهاد نو دارند. اين امور سبب مي شود حوزه بخشي از تلاش فقهي خود را به حكم شناسي اين پرسمان ها و گزاره هاي دشوار فقهي ويژه كند; چرا كه پويش و حركت بر مدار شرع نيازمند اين تلاش است.
امام در حيات خود براي گذر از اين تنگناهاي فقهي نظام و گشودن گره هاي اجتماعي بسيار تلاش ورزيد و آرا و فتاواي آن حضرت در باب گزاره هاي گوناگون مانند: حضور زنان در اجتماع ، مصلحت نظام ، احكام حكومتي ، اصالت حقوق اجتماعي مسائل فرهنگي موسيقي شطرنج و... براي حل مسائل فقهي جامعه و نظام بود.
امام از حوزه ها نيز مي خواست كه براي حل اين گونه مسائل تلاش ورزند و نظام را ياري كنند. ايشان گزاره ها و پرسمان هايي را كه جامعه و نظام به پاسخ و روشنگري آنها نياز دارد و در قلمرو كار فقيهانه و اجتهادي حوزه است چنين بر شمرده است: مالكيت و محدوده آن، زمين، انفال، پول، ارز، بانكداري، ماليات، تجارت داخلي و خارجي، مزارعه، مضاربه، اجاره، رهن، حدود، ديات، قوانين مدني، هنر و مسائل آن، محيط زيست، تعيين فواصل در مواليد، پيوند اعضا، معادن، قبض و بسط احكام در زمانها و مكانهاي مختلف، مسائل حقوقي، حدود آزادي فردي و اجتماعي، برخورد با كفر و شرك و التقاط، انجام فرائض در سير هوايي و فضايي، ترسيم و تعيين حاكميت ولايت فقيه.
امام پس از بر شمردن اين مقوله هاي نيازمند پژوهش و اجتهاد، مي نويسد:
(همه اين ها گوشه اي از هزاران مساله مورد ابتلاي مردم و حكومت است كه... فقهاي امروز بايد براي آن فكري بنمايند.)[5]
به راستي فقيهان حوزه تاكنون درباره مقوله هاي پيشنهادي امام انديشيده و دست به كار شده اند؟ از سخنان مقام معظم رهبري در اين باب در اين جا و آن جا مي فهميم حوزه در اين مقوله ها و عرصه ها وارد نشده و تاكنون نتوانسته به اين خواست امام كه نياز فوري نظام بوده پاسخ درخور بدهد و به ياري نظام برخيزد:
(ما امروز در اداره كشور به مسائلي برخورد مي كنيم كه جزء تشكيلات و معضلات ديني و فقهي است. پاسخ اين ها را مي خواهيم ولي كسي جواب گو نيست لذا مي رويم يا خود و يا يك آقاي ديگري پيدا مي كنيم و از او مي خواهيم كه در كتابها و مدارك بگردد و جواب اين مساله را پيدا كند.)[6]
امام نه تنها شناخت و پاسخ گويي به پرسمان هاي موجود كه هم اينك نظام با آنها درگير است و حوزه ناپاسخ گو ، از حوزه ها خواسته بلكه شناسايي و تفكر درباره مسائل آينده نظام را نيز بر دوش آنان نهاده است:
(حوزه ها و روحانيت بايد نبض تفكر و نياز آينده جامعه را هميشه در دست خود داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث مهياي عكس العمل مناسب باشند. چه بسا شيوه هاي رايج اداره امور مردم در سالهاي آينده تغيير كند و جوامع بشري براي حل مشكلات خود به مسائل جديد اسلام نياز پيدا كند. علماي بزرگوار اسلام از هم اكنون بايد براي اين موضوع فكري بكنند.)[7]
4. تامين كادر حوزوي نظام:
براي طالبان علم ماندن در حوزه و كار علمي با هيچ كار ديگري برابر نيست. طالبان علم هيچ چيز را از بودن در فضاي معنوي و مبارك حوزه شيرين تر و دل پذيرتر نمي دانند. در مباحث علمي و گفت وشنودهاي درسي حضور مي يابند و لحظات عمر خود را با درس و بحث و پژوهش سپري مي كنند. حوزه را وطن قدس خود مي شناسند.
درس و بحث زندگي آنان است . با كند وكاو علمي و پژوهش تنفس مي كنند. به هر جا بروند و هر كاري بپذيرند در دل آرزوي بازگشت به حوزه و اصل خود را دارند; اما نيازها ، بايستگيها ، بايدها و تنگناها و خواسته هاي انقلاب و نظام سرنوشت ديگري براي آنان رقم زده است. امروز طلبه با همه علقه اي كه دارد بايد هجران حوزه را تحمل كند. در هر كجا كه به وجود او نياز باشد حضور يابد. پستهاي اجتماعي و مديريتي درون نظام را بپذيرد. اين ها شغل نيست وظيفه است اداي دين به انقلاب و امام و اسلام. امام فراخوان روحانيت به حضور در نظام بود. احساس حوزويان را مي دانست از اين كه روحانيان و طالبان علم حوزه و كارهاي علمي را خوش دارند با خبر بود ، خود سرمست اين باده ناب بود اما نياز امروز جامعه را در آن سوي مي ديد; از اين روي از همان احساس و تعهد ديني كه آنان را در حوزه ماندگار و به تلاش وادار كرده بود براي حاضر شدن در عرصه نظام كمك مي گرفت:
(روحانيون و علما و طلاب بايد كارهاي قضايي و اجرايي را براي خود يك امر مقدس و يك ارزش الهي بدانند و براي خود شخصيت و امتيازي قابل بشوند كه در حوزه ننشسته اند بلكه براي اجراي حكم خدا راحتي حوزه را رها كرده اند و مشغول به كارهاي حكومت اسلامي شده اند.
اگر طلبه اي منصب امامت جمعه و ارشاد مردم يا قضاوت در امور مسلمين را خالي ببيند و قدرت اداره هم در او باشد و فقط به بهانه درس و بحث مسووليت نپذيرد و يا دلش را فقط به هواي اجتهاد و درس خوش كند در پيشگاه خداوند بزرگ يقينا مواخذه مي شود و هرگز عذر او موجه نيست.)[8]
روحانيت بايد تن به كارهاي نظام بدهد. با خوش و ناخوش مسائل اجرايي و اداره جامعه همدم شود. با حضور عالمانه دقيق و همه سونگرانه پايگاه ديني و ايدئولوژيك حكومت را نگهباني كند. اين حضور به دو گونه صورت مي گيرد.
گاه عالمان دين و روحانيان آگاه و مدير و مدبر از آن جا كه قانون اساسي براي آنان جايگاه ويژه اي در هرم نظام در نظر گرفته به اين هرم وارد مي شوند:
رهبري نظام، شوراي نگهبان ،خبرگان رهبري، رييس قوه قضائيه ،رئيس ديوان عالي كشور ،دادستان كل ،وزير دادگستري و وزير اطلاعات كه در تمامي اين پستها فقاهت و اجتهاد و درايت ديني و سياسي شرط شده است.
گاه نيز بايستگي ها و نيازهاي اجتماعي و خواست مردم، عالمان ديني و روحانيان آگاه و بيدار را به حضور در نظام وا مي دارد مانند:رياست جمهوري ،نمايندگي مجلس و ....
امام رويكرد مردمان به روحانيت را براي حضور در نظام مجالي گرانبها و ارزش مند براي خدمت به جامعه مي دانست:
(ما اگر امروز به نظام خدمت نكنيم و استقبال بي سابقه مردم از روحانيت را ناديده بگيريم هرگز فرصت و شرايط بهتر از اين را نخواهيم داشت).[9]
گذشته از ضرورت قانون و خواست مردم حضور روحانيان آگاه و زمان شناس در نظام دو دستاورد بسيار مهم نيز دارد:
1. اين حضور سبب مي شود نظام سالم بماند و بر مدار اسلام هميشه و همه گاه بچرخدو حفظ شود. هدفها و آرمانهايي كه براي نظام اسلامي در نظر گرفته شده فراموش نگردد و در گيرودارها و كشمكشها و گفت و گو و برخوردها و روابط درهم تنيده سياسي ذبح نشود و آن سرنوشت تلخي كه سياست بازان براي انقلاب مشروطه پيش آوردند امروز براي اين انقلاب و نظام پيش نيايد.
2. روحانيت با حضور خود در درون نظام با چگونگي به كار بستن فرضيه هاي ديني و دستورها و قانونها و آيينهاي اسلامي از نزديك آشنا مي شود. در پاره اي از ناكارآمدي ها طرحها را مي بيند و گره گاه هاي عملي و ضعفهاي نظري را در مي يابد. اين دريافتها مي تواند به حوزه و فرضيه پردازان منتقل شود و در بازسازي و تكامل و پويايي فرضيه ها كارگر افتد. اگر اين حضور نباشد بي گمان بايستگي بازنگري فرضيه ها و اجتهادهاي ديني احساس نخواهد شد:
(روحانيت تا در همه مسائل و مشكلات حضور فعال نداشته باشد نمي تواند درك كند كه اجتهاد مصطلح براي اداره جامعه كافي نيست.)[10]
در اين بخش از نياز نظام ، پرورش نيروهاي خبره ، دين شناس و مسووليت پذير بر عهده حوزه است. اين نياز هميشه نظام است.
حوزه براي گماردن نيرو در اين سنگرهاي مهم و حساس در درون نظام از هم اكنون بايد برنامه ريزي و آينده نگري كند.
نيروهاي مفيد و كارا بپرورد تا نياز جامعه و نظام به چنان نيروهايي برآورده شود. نظام آموزشي خود را به گونه اي سامان دهد كه تخصصهاي ديني مورد نياز نظام به وجود آيد و پستهاي تخصصي نظام خالي نماند و يا با نيروهاي ضعيف و ناكارآمد اداره نشود.
نيازهاي بيرون نظام
نظام اسلامي به خاطر ويژگي مكتبي كه دارد يك نظام سياسي صرف نيست. تنها روابط رويين و صوري و شكلي جامعه را سامان نمي دهد. افزون بر پديد آوري نظم و قانون و پيوندها و پيوستگي هاي سياسي تربيت و رشد و تعالي افراد و جامعه را نيز بر عهده دارد ،به زندگي مردمان مي انديشد، برنامه مي ريزد و براي رفاه و آسايش و امنيت جامعه مي كوشد اما به همين بسنده نمي كند براي فكر و دل و روح مردمان نيز نگراني دارد و راههاي شكوفايي ، ژرفايي و گسترش ارزشهاي معنوي و انساني را در جامعه جست وجو مي كند.
جامعه اسلامي (امت قائم به قسط) است. نظام مسووليت دارد تمام توان خود را به كار گيرد تا چنين جامعه اي شكل بگيرد. تا وقتي اين ويژگي و برجستگي قرآني بر پيشاني جامعه بدرخشد نظام اسلامي از پشتوانه محكم معنوي و مردمي برخوردار خواهد بود.
پايندگي و تواناسازي نظام و رشد و بالندگي و شادابي آن در سايه استعداد تعهد ايثار بيداري وحدت و مجاهدتها و كوششهاي بي دريغ امت تضمين خواهد داشت.
نمادهاي بارز و شاخص چنين جامعه اي را در سه عنوان مي توان بيان كرد:
1. تعهد ديني
2. بيداري سياسي
3. وحدت ملي.
به هر ميزان كه اين نمادهاي سه گانه در جامعه آشكارتر باشند نظام اسلامي استواري و اقتدار بيش تري مي يابد.
در آشكاركردن و نماياندن به اين نمادها حوزه بيش از دستگاههاي ديگر مسوول و متعهد است. پيوند پيوسته حوزويان با مردم و جامعه و نيز اعتماد و اعتبار اجتماعي و مردمي ايشان اين امكان را در اختيار روحانيت مي نهد كه در اين زمينه نقش اساسي داشته باشد و پشتوانه معنوي نظام را توانا و زمينه گسترش و پويايي آن را با چاره سازيها و تدبيرها آماده سازد.
1. تعهد ديني
حيات ديني و تعهد ايماني مردمان پاسداشت حكومت ديني را درخود نهفته دارد. شكفتن اين تعهد در جامعه بستگي با عملكرد حوزه و روحانيت دارد. رسالت حوزه در ارائه و بيان درست دين و تفسير روشنگري مفاهيم ديني اگر به شايستگي انجام شود و روحانيت وظيفه تبليغي و رسانه اي خود را به نيكويي به سامان برساند احساس ديني همواره به صورت زنده و پويا جلوه و تبلور فردي و اجتماعي خواهد داشت. انسانها كه در نظام اسلامي قاعده حكومت را تشكيل مي دهند نسل به نسل با احساس ديني پرورش خواهند يافت ،ديندار و دين خواه خواهند بود آن گاه جامعه براي نظام پايگاهي پذيرا و استوار و نظام به كام جامعه ميوه اي شرين خواهد بود.
حوزه براي جاودانگي دين و جايگاه قوي و استوار يافتن مفاهيم دين نبايد به گسيل مبلغ در دهه هاي تبليغي بسنده كند و در پاسداشت دين و ايمان جامعه بر همين امر خشنود باشد. انجام اين رسالت بزرگ برنامه ريزي اجراي روشها و شيوه ها و به كارگيري ابزارهاي رسانه اي كارآمد تري را مي طلبد. به ويژه استوار كردن روح ايمان در جوانان امروز و برانگيختن احساس ديني و پاي بندي آنان به رهنمودهاي سازنده دين چندان ساده و آسان نيست; زيرا انگيزه هاي گوناگون و راههاي پرزرق و برق و جولان انديشه ها و فكرهاي آن سويي و ويژگيهاي فكري و فرهنگي دنياي معاصر همواره فكر و دل جوانان را به جاهايي مي كشاند كه براي ايمان و دين خواهي آنان خطرساز است.
خطر بي توجهي به جايگاه تبليغ و احساس تعهد ديني
بي توجهي به اين جايگاه و رسالت بزرگ ممكن است ضررهاي فراوان و جبران ناپذيري را متوجه حوزه و نظام كند. تلاش حوزه و روحانيت براي پاسداشت و مرزباني فرهنگ ديني نبايد آن گاه شكل و چهره جدي به خود بگيرد كه جريانهاي ناسالم فكري و فرهنگي موج آفريده و جوانان را در كمند خود گرفته باشند; بلكه پيش از طوفان و پيش از آن كه اين موجهاي ويرانگر بتوانند آسيب بزنند طرفدار بيابند و انسانهايي را در باتلاق گمراهي بيفكنند بايد خطر فكري و فرهنگي آنها دورنگري شود و تمهيدات و اقدامهاي شايسته و لازم براي نقد و واپس زني آنها انجام گيرد. به اصطلاح (علاج واقعه قبل وقوع) صورت گيرد. از همين روي امام همواره تاكيد داشت فرهنگ و تفكر اصيل اسلامي در جامعه نشر يابد مردمان اسلام را به درستي بشناسند و جايگاه حكومت اسلامي را در مجموعه آموزه هاي دين بفهمند تا از سر احساس و تعهد و تفكر ديني پشتيبان نظام و پاسدار آن گردند.
(شما موظفيد آن چه را تفقه كرده ايد بين مردم منتشر كنيد و مردم را با مسائلي كه ياد گرفته ايد آشنا سازيد آن همه تعريف و تمجيدي كه در اخبار از اهل علم و فقيه آمده براي همين است كه احكام و عقايد و نظامات اسلام را معرفي مي كند و سنت رسول اكرم - صلي الله عليه و آله - را به مردم مي آموزد. شما بايد به تبليغات و تعليمات در جهت معرفي و بسط اسلام همت بگماريد.)[11]
در نگاه امام اساسي ترين روش براي حفظ حكومت اسلامي آن است كه فرهنگ جامعه اسلامي و ايماني بماند. فرهنگ عنصري مهم و نقش آفرين است. انسانها با پذيرش و پرورش فرهنگي مي توانند بر ساختار حكومت اثر بگذارند و آن را با انديشه و فرهنگ خود هماهنگ كنند و از اين راه دگرگوني در حاكميت پديد آورند يا حاكميت مورد نظر خود را ماندگار سازنند
(تربيت يك ملت به اين است كه فرهنگ آن ملت فرهنگ صحيح باشد.شما كوشش كنيد كه فرهنگ را فرهنگ مستقل اسلامي درست كنيد.
2. بيداري سياسي
نظام اسلامي برخواسته از متن مردم است. اين مردمند كه قوام بخش اقتدار حكومت هستند. نظام به حضور آگاهانه مردم در ساحت سياسي و صحنه هاي گونه گون همچون انتخابات و رويدادهاي اجتماعي نياز جدي و هميشگي دارد. شايسته ترين نهادي كه مي تواند اين مهم را به شايستگي انجام دهد نهاد حوزه است. حوزه به خاطر نفوذ اجتماعي و شايستگي هاي آگاهي بخش و نيز روشها و تواناييهاي آموزش مردمي كه دارد به نيكي مي تواند بينش و بيداري سياسي به جامعه بدهد و مردم را به حضور در صحنه فرا خواند.
امام كوشيد تا جامعه و مردم را به بلوغ و كمال سياسي و اجتماعي برساند و از نيروي وصف ناپذير امت در جهت اقتدار و حاكميت سياسي دين و ثابت و پايدار كردن نظام بهترين بهره را ببرد. اما سياست و اجتماع مقوله اي سيال و در حال گذار است. پيش مي رود و چهره عوض مي كند. مسائل ، روشها و مباني تازه و نو مي يابد. همواره نياز به تبيين و تفسير و تحليل دارد. تا مردمان به درستي سياستها را نشناسند و از بينش سياسي پويا و تكامل يافته و پيش رونده بهره مند نشوند نخواهند توانست در رويارويي با بحرانهاي سياسي از خود اراده و ابتكار عمل نشان دهند و موازنه قدرت سياسي را به سود حاكميت ديني و ارزشي نظام بر هم زنند.
پياده كردن اصل (نه شرقي و نه غربي) در عرصه سياسي كه امام مبتكر آن بود جغرافياي انديشه و سياست جهان را دگرگون كرد و سياست ديني را در برخورد با همه ناراستي ها و نادرستي هاي سياسي نشان داد. پايندگي اين اصل از اصول نظام هوشياري و درك و حضور سياسي مردم را مي طلبد. روحانيت بايد توده مردم را از سياستهاي جاري ترفندها و تزويرهاي استكبار و شيوه هاي برخورد با آنها را آگاه كند و در بيداري سياسي جامعه نقش بيافريند:
(بايد مسائل روز گفته بشود. بايد شماها كه دعوت كرديد تاكنون مردم را به اسلام اسلاميت و به فضائل اخلاقي امروز هم همت بگماريد كه بيش تر دعوت كنيد. هم مسائل روز را براي مردم بگوييد و هم مفاسدي كه مترتب فعل اين گروهكها هست كه مي خواهند اين جمهوري را به هم بزنند به نفع آمريكا يا به نفع ديگر كشور هاي استعمارگر اين ها را تنبه بدهيد به مردم.)[12]
امام همواره از روحانيت و علماي شهرها مي خواست تا مردمان را به وظيفه حضور در صحنه اجتماع و سياست آشنا سازند و از اين راه زمينه مشاركت سياسي مردم را فراهم آورند:
(علماي اعلام و ائمه جماعات و خطباي محترم بر حجم ارشاد و رهنمودهاي خود بيفزايند و قشرهاي ميليوني مردم را متوجه طرق نگهباني از اسلام و احكام مقدسه آن و حراست از جمهوري اسلامي نمايند و به توده هاي متعهد ميليوني اسلامي لزوم تشريك مساعي در تمام امور كشوري و لشكري و اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي را گوشزد نمايند.)[13]
حاكميت اسلامي به دو ركن اساسي نياز دارد:
1. خدا باوري: امور جامعه بر محور خدا و قوانين الهي سامان يابد و در اجتماع خدا و دين حضور داشته باشد.
2. مردم باوري: مردمان خدا باور و دين مدار در كارها به مشاركت خوانده شوند و به پيروي از رهبر در صحنه حاضر باشند.
در نظام اسلامي نه تكيه به خدا مي تواند همتا و جانشين حضور مردم باشد و نه حضور مردم حاكميت را از تكيه به خدا و حضور دين در همه عرصه ها بي نياز مي كند. روحانيت بايد احساس وظيفه حضور را به مردم انتقال دهد و آنان را نسبت به  اين رسالت مهم ديني آگاهي دهد. مردم به حدي از درك و شعور سياسي برسند كه اگر جريان كينه آلودي را در صحنه جامعه يا بدنه نظام احساس كردند به صحنه بيايند و بلوغ فكري و سياسي خود را در دفاع از انقلاب و نظام به نمايش بگذارند:
(اين حضوري كه الان تمام قشرهاي ملت دارند اين حضور هيچ وقت نبوده است. همه افراد ملت الان در مسائل سياسي و مسائل اجتماعي حاضرند و خودشان را موظف مي دانند. اگر يك مطلبي واقع بشود كه بر خلاف موازين باشد اين طور نيست كه بي تفاوت باشند.)[14]
هوشياري و بيداري سياسي مردمان براي نظام امري سرنوشت ساز و تعيين كننده است. اگر درجريان سياستهاي روز ، فراز و نشيب مسائل نظام و امور جاري در عرصه فرهنگ و سياست نباشند ،از شناختن دسيسه هاي دشمنان ناتوان خواهند بود. در اين صورت چه بسا ناخواسته در دام دشمن فرو افتند و نتوانند ميان دوست و دشمن و سود و زيان نظام تمييز دهند. اينك نيز روحانيت وظيفه دارد با آگاهي بخشيدن هميشگي به مردمان فضاي سياسي جامعه را سالم نگهدارد:
(شما بايد به حال اين ملت رسيدگي بكنيد و از توطئه ها خبر بشويد و جلوگيري كنيد و مردم را بيدار بكنيد.)[15]
3. وحدت ملي
وحدت ملي ثمره شيريني است كه از آميزه و پيوند دو عنصر تعهد ديني و بيداري سياسي بر مي آيد. وقتي در جامعه آن دو عنصر به كمال شکوفا شود به طور طبيعي وحدت ملي و اجتماعي بر جامعه حاكم مي شود و دلها و فكرها به يكديگر گره مي خورند.
صلح و ستيز ، خشم و مهر، غيبت و حضور، قيام و قعود و فرياد و سكوت مردمان همه وهمه در يك مسير قرار مي گيرند و نگاهها به يك سو ، به يك هدف و به دنبال يك رهبر دوخته مي شود.
اين وحدت در هر نظام و اجتماعي اتفاق نمي افتد همان گونه كه در هر شكلي از حكومت هم ممكن نيست. وحدت آن گاه نمود مي يابد كه مردمان با صلابت و سلامت ايماني و اعتقادي به دين بياويزند و هوشيارانه پيوند مكتبي خود را در جامعه بگسترند.
وحدتي نظام اسلامي را سود مي بخشد كه بر محور حقيقت و حقانيت مكتب باشد. در نظر امام (وحدت) يك تاكتيك براي پيشبرد مقاصد سياسي نيست. جوهره درك امام و تعبد معرفت شناسانه ايشان از اصول و آموزه هاي قرآن به مساله (وحدت) مفهوم تازه اي مي بخشد و چشم انداز جديدي را از آن نشان مي دهد.
امام به (وحدت) از زاويه اي نگاه مي كرد كه (حكومت) را از همان زاويه مي نگريست. هر دو را بر محور اسلام و قانون خدا مي خواست. صرف با هم بودن مردم را خوشايند نمي دانست بلكه به با هم بودني مي انديشيد كه جهت دار باشد:
(شما آقايان كه ان شاء الله تشريف مي بريد و موفق مي شويد و مردم را هدايت مي كنيد اولا دعوت كنيد همه را به وحدت كلمه خداي تبارك و تعالي امر فرموده است:
(واعتصموا بحبل الله)[16] اجتماع لكن اجتماع با تشبث به حبل الله. هر اجتماعي مطلوب نيست (واعتصموا بحبل الله) مطلوب است.)[17]
جلوه گر ساختن و ظهور وبروز دادن اين برداشت و تفسير از وحدت به عهده مديران معنوي و فكري و مربيان ديني جامعه; يعني روحانيت است.
(روحانيون مكلفند خودشان هم مي دانند مكلفند حفظ اسلام را بكنند. حفظ اسلام به حفظ وحدت است و بايد بكنند و اين واجب است بر همه كه حفظ كنند وحدت را مردم را نگه دارند.)[18]
امام وحدت و وفاق اجتماعي را به همبستگي ميان روحانيت و وحدت آفريني اين گروه مي دانست و ماندگاري و پايداري نظام و انقلاب را نيز بر اين مهم استوار مي ديد.[19]  حوزه بايد راههاي وحدت در درون خود و جامعه را جست و جو كند و باشيوه هاي درست و كارا يگانگي و يكدلي و مهرورزي امت را پاس بدارد; چرا كه نظام اسلامي در پايندگي خود به آن نيازمند است.
در اين شرايط كه سرنوشت نظام به عملكرد و كارآيي فكري و اجتماعي حوزه و روحانيت پيوند خورده است وظيفه و مسووليت اين نهاد حساس و سنگين است چه بخواهد و چه نخواهد انقلاب و نظام اين بار را بر دوش او نهاده است. بايد به اين بينديشد كه چگونه و با چه كار كردي شايسته و نيكوتر مي تواند اين بار را به فرجام رساند.
------------------------------------------------
[1]. (صحيفه نور) ج21/98.
[2] . همان ج15/206.
[3]. (صحيفه نور) ج21/99.
[4] . همان/47.
[5] . همان.
[6] . مجله (حوزه) شماره 46/33.
[7] . (صحيفه نور) ج21/100.
[8] . همان.
[9] . همان.
[10] . همان.
[11] . (ولايت فقيه)/118.
[12] . همان ج153/204 ـ 205.
[13] . همان/232.
[14] . (صحيفه نور) ج12/236.
[15] . همان ج13/222.
[16] . سوره (آل عمران) آيه 103.
[17] . (صحيفه نور) ج7/229.
[18] . همان ج20/6.
[19] . (امـام و روحـانـيـت)/268 دفتر سياسي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي.

]]>عباس مخلصي- مجله حوزه، مهر 1378 ، با اندکي تغييرات
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.