الف) نقش برجستهي امام خميني در انقلاب اسلامي
در همهي انقلابها نقش رهبري در ايجاد و تكوين خط جديد و به دنبال آن نظام سياسي و اجتماعي جديد، انكارناپذير است؛ اما اين نقش در بعضي از انقلابها مانند انقلاب اسلامي بسيار برجسته و خاص يك شخصيت است و در پارهاي ديگر به يك جريان يا گروه تعلق مييابد.
در مكتب ارادهگرايي، كه خود امام خميني (ره) هم مؤيد آن بودند، به نقش رهبري در وقوع انقلاب تأكيد ميگردد. بههر روي، قيام 15 خرداد 1342 اين رهبري را محرز و زمينهي نقش تعيينكنندهي امام خميني را در وقوع انقلاب اسلامي فراهم ساخت. بسيج عمومي يكي از مهمترين عوامل در وقوع انقلاب است. هرچند اين بسيج موقوف به وضعيتي است كه از ارادهي افراد خارج و نقش رژيم پيشين در ايجاد نارضايتي عمومي بسيار زيادتر از نظريههاي انقلاب است؛ اما همسو كردن همهي نيروها و ايجاد زمينهي انقلاب هم نيازمند طراحي و مهندسي است كه تاكنون به نام بزرگان تاريخ ثبت شده است و از آن جمله است كار امام خميني. كار امام خميني را ميتوان در چهار نكته تشريح كرد: يكي احياي انديشهي ديني، دوم سازماندهي انقلابي روحانيت، سوم گردآوري ساير گروهها زير چتر روحانيت و بالاخره بسيج تودهها.
گفتار اول: احياي انديشهي ديني
لازم به ذكر اين نكته است كه آشنايي ايران با مغرب زمين با هجوم انديشههاي غربي به سرزمين ما همراه بود و در زمان رضاشاه نمادهاي تمدن غرب و تغيير روش زندگي مردم به سبك غرب نيز به گونهاي اقتدارگرايانه آغاز شد. اين الگو در تركيه نيز به كار گرفته شد و گمان ميرفت پس از يكي دو دهه، اعتقاد به دين در تركيه و ايران از بين برود؛ اما دست كم به دو دليل در ايران چنين نشد: يكي وجود روحانيت شيعه و ديگري باور قوي مردم همراه فرهنگ دولتستيزي ايرانيان كه فرامين حكومتها را معكوس عمل ميكردند. در عين حال اين خطر وجود داشت كه به مرور ايام، مردم از شعائر ديني غفلت كنند، اما وجود تقيّه از يك سو و وجود مراكز تشيع در عراق از سوي ديگر، از چنين كاري جلوگيري كرد. در زمان پهلوي دوم هم ترس و احترامي كه حكومت نسبت به آيتالله بروجردي داشت، دست آنرا در سركوب روحانيت و گسترش اعمال ضدمذهبي ميبست. پس از رحلت آيتالله بروجردي، چنين تصور ميشد كه مانع از بين رفته است. در چنين وضعيتي قيام 15 خرداد صورت پذيرفت كه نتيجهي آن عبارت بود از تثبيت رهبري امام خميني و تبديل مساجد به كانونهاي مقاومت و بالاخره شكاف ترميمناپذير روحانيت و حكومت.
محور اصلي بحث امام خميني در احياي انديشهي ديني، در مبارزات سياسي واقعهي عاشورا بود: «امام حسين ـ عليه السلام ـ نيروي چنداني نداشت و قيام كرد... دربار اموي خيلي خوشحال ميشد كه سيدالشهدا بنشيند و حرف نزند و آنها بر خر مراد سوار باشند».[1]
پس از اين ارجاع عام، بايد به تأثير كتاب «ولايت فقيه»[2] توجه كرد. در حقيقت اين كتاب بر آنچه محال تلقي ميشد، نقطهي پايان گذاشت و با صراحت تشكيل حكومت اسلامي را مطرح كرد. امام خميني در كتاب «البيع» نيز دلايل ضرورت حكومت اسلامي را بيان داشته، ميفرمايد:
«لزوم حكومت براي گسترش عدالت، تعليم و تربيت، حفظ نظم، رفع ظلم... از واضحترين احكام عقول است».[3]
اما آنچه شايد از همهي اين نكات مهمتر باشد، نطقهاي آتشين امام خميني و ترويج اين انديشه بود كه اسلام تنها راه رهايي مردم مستضعف و مسلمان از چنگال استعمار و استكبار است. اين نكته، در احياي انديشهي اسلام سياسي، در عصري مؤثر افتاد كه مبارزهي چپگرايانه با امپرياليسم و استعمار تنها راه رهايي به شمار رفته و بر جريانهاي فكري و روشنفكري مسلط شده بود؛ اما اين راه در جنگهاي چريكي و آموزههاي ماركسيستي خلاصه ميشد. زيرا راه دومي كه در عرصهي گيتيگرايي (سكولاريسمي) مطرح شده بود، يعني تكيه بر ناسيوناليسم، پيش از اين در جريان ملي شدن نفت در ايران يا ملي شدن كانال سوئز در مصر شكست خورده بود. اهميت طرح اسلام سياسي، نقش مذهب در بسيج تودههاي مردم بود وگرنه مبارزات در حصار ذهنيت روشنفكري و ايدئولوژيهاي گيتيگرا (سكولار) محبوس و عقيم ميماند. در اين ايام دانشمندان ديگري هم وجود داشتند كه پاره اي خلأهاي نظري را پر ميكردند. اما هيچ يك از آنها به لحاظ استقامت و حتي درايت سياسي به پايهي امام خميني نميرسيدند. بهويژه آنكه ايشان اسلام را به گونهاي مطرح ميكردند كه مسلمانان را از هر ايدئولوژي ديگر مستغني ميگرداند: «اسلام مكتبي است كه برخلاف مكتبهاي غيرتوحيدي، در تمام شوون فردي و اجتماعي و مادي و معنوي و فرهنگي و سياسي و نظامي و اقتصادي دخالت و نظارت دارد و از هيچ نكته ولو بسيار ناچيز كه در تربيت انسان و جامعه و پيشرفت مادي و معنوي نقش دارد فروگذار ننموده است».[4]
گفتار دوم: سازماندهي انقلابي روحانيت
روحانيت شيعه در طول تاريخ با حكومتهاي ديني و عمدتاً ظالم درگير بوده است؛ اما اين درگيري سازماندهي شده نبود و بيشتر، حركتهاي تودهواري بود كه چندين عالم ديني آنها را هدايت ميكرد. تقريباً تا درگذشت آيتالله بروجردي اين وضع ادامه داشت؛ اما پس از آن گروه جديدي از روحانيون به رهبري امام خميني (ره) شكل گرفته، قدم به ميدان مبارزه گذاشتند.
امام (ره) طي بيانيهاي سياسي در سال 1323، روحانيون را به قيام دعوت كرده، مينويسد:
«... هان اي روحانيين اسلامي! اي علماي رباني! اي دانشمندان ديندار! اي گويندگان آيين دوست! اي دينداران خداخواه! (...) امروز روزي است كه نسيم روحاني الهي وزيدن گرفته و براي قيام اصلاحي بهترين روز است (...)».[5]
امام پس از احراز مقام مرجعيت، در اوايل دههي 40 خورشيدي، امكان بيشتري براي مداخله در امور سياسي پيدا كرده، شبكهي گستردهاي از شاگردان خود را با مسايل سياسي و مبارزاتي آشنا نمود، ايشان در فرازهاي مختلف از رابطهي روحانيت و سياست ياد نموده است كه الگوي عمل بسياري از پيروان ايشان گرديد و روحانيت را بهطور گسترده با مسايل سياسي درگير نمود. در اينجا به نمونههايي از بيانات امام (ره) در اين باره اشاره ميكنيم:
«اين را كه «ديانت بايد از سياست جدا باشد و علماي اسلام در امور اجتماعي و سياسي دخالت نكنند» استعمارگران گفته و شايع كردهاند. اين را بيدينها ميگويند. مگر زمان پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سياست از ديانت جدا بود؟...»[6]
«مسألهي جدا بودن دين از سياست، مسألهاي كه با كمال تزوير و خدعه طرح كردند حتي ما را هم مشتبه كردند، حتي كلمهي آخوند سياسي يك كلمهي فحش است در محيط ما...»[7]
«لكن در عين حالي كه فقيه هستيد جناح سياست را رها نكنيد، تفكر كنيد در امور، وارد بشويد در امور، دخالت كنيد در امور «من فقيهم و ديگر كاري ندارم به چيزي» نميشود اين...»[8]
«علماي اسلام وظيفه دارند از احكام مسلّمه دفاع كنند، از استقلال ممالك اسلامي پشتيباني نمايند. از ستمكاريها و ظلمها اظهار تنفر كنند، از پيمان با دشمنان اسلام... اظهار انزجار كنند».[9]
«شما اي علماي بزرگ اسلام و سياسيون بزرگ كه از فشار شاه هراسي به دل راه نميدهيد، نشانهي اتحاد و قوت روحيهي ملت هستيد و در اين موقع حساس نه تنها بايد استقامت كنيد بلكه روحيهي عالي مقاومت جامعه را هرچه بيشتر تقويت كنيد».[10]
اينگونه سخنان امام تفكر تازهاي در ميان روحانيون بهوجود آورد بهطوريكه عليرغم هزينهي سنگين مخالفت با نظام سياسي بهطور وسيع درگير انقلاب گرديد.
گرچه اثبات حضور روحانيت در صحنهي مخالفت با رژيم پهلوي جاي ترديدي ندارد؛ دو شاخص مهم تعداد شهداي روحانيت و تعداد روحانيون ممنوعالمنبر، دلايل معتبري براي حضور فعال روحانيت در صحنهي بسيج انقلابي است.
و ميتوان نتيجه گرفت كه روحانيت از اوايل دههي چهل شمسي، بهطور جدي وارد معادلات سياسي، اجتماعي شده، عملاً در كشمكشهاي سياسي مخالفين و موافقين نظام سياسي نقش فعالانهاي ايفا نمود و در اين راه رنجهاي زيادي از جمله زندان، شكنجه و حتي شهادت را تحمل نموده است.
گفتار سوم: گردآوري ساير گروهها تحت رهبري روحانيت
گروهها و طيفهاي مختلفي در دههي 40 و 50 شمسي مدعي مبارزات سياسي بودند كه آب هيچكدام در يك جوي نميرفت. اما كار امام خميني اين بود كه به دو دليل همهي گروههاي سياسي را به پيروي از روحانيت تشويق كند: يكي حركت انقلابي و ايستادگي بيچون و چرا در برابر قدرت حاكم و ديگري نشان دادن توان بسيج گروهها و تودهها كه در توان هيچ گروه ديگري نبود. جان فوران وضعيت را به اين صورت توصيف ميكند: «در متن ساختار طبقاتي ايران، روحانيان، بازاريان، پيشهوران، روشنفكران، كارگران و طبقههاي حاشيهي شهري يك ائتلاف مردمي تشكيل دادند. زنان و اقليتهاي قومي نظير كردها، آذريها و تركمنها، خارج از مقولهي طبقاتي، به صورت يكدست در ائتلاف شركت كردند».[11]
گفتار چهارم: بسيج مردم
در حقيقت اين مسئله به امامت، ولايت و تقليد برميگردد.
[1] - صحيفهي نور، ج 1، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، 1370، ص 17.
[2] - امام خميني، ولايت فقيه: حكومت اسلامي، تهران اميركبير، 1370.
[3] - امام خميني، البيع، جلد 2، ص 471.
[4] - امام خميني، وصيتنامهي سياسي ـ الهي، انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، 1371، ص 8.
[5] - صحيفهي نور، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، 1370، ج اول، ص 25.
[6] - روحالله خميني، ولايت فقيه، همان، ص 16.
[7] - صحيفهي نور، جلد 5، ص 19، (سخنراني امام خميني براي روحانيون در 14 / 11 / 57).
[8] - صحيفهي نور، جلد 5، ص 169.
[9] - صحيفهي نور، جلد 1، ص 188.
[10] - صحيفهي نور، جلد 2، ص 196.
[11] - فوران، پيشين، ص 567.
@#@ مردم ايران بهويژه شيعيان، سخنان رهبران مذهبي خود را ميشنيدند و به جان ميخريدند. واقعهي رژي و دهها رويداد ديگر، حكايت از اين ميكند كه قدرت مرجع تقليد در بسيج تودههاي مردم از هر كس ديگر بيشتر است. در عين حال وجه مميز حركت امام خميني نسبت به ساير علما و مراجع تقليد، سيستمي بودن آن است. آنچه امام انجام داد، يك حركت شتابزده و احساسي نبود. مردم آرام آرام با پيامهاي امام خميني همراه و دلسپرده شدند و آمادگي روحي و رواني براي ورود به قيامي گسترده و پايدار را پيدا كردند. اين حركت شبيه حركت پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در دعوت مردم به اسلام بود كه ابتدا آرام و در خفا صورت گرفت و بعد به صورت موجي گسترده درآمد. از آنجا كه در بحث مربوط به نقش روحانيت در بسيج تودهها به موارد عيني و كم و كيف كار اشاره خواهيم كرد، در اينجا به همين اندازه بسنده ميكنيم.
ب) روحانيت شيعه در نقش ادامه دهندهي راه امام خميني
اين قسمت به آن گروه از روحانيوني كه در انقلاب اسلامي حضوري فعال، سازنده و انقلابي داشتند اختصاص داده خواهد شد. نيز نقش مثبت روحانيت در روند انقلاب اسلامي در فاصلهي زماني 1340 تا 1357 هجري شمسي از پنج زاويهي متفاوت بررسي خواهد شد.
منظور از نقش مثبت روحانيت، هرگونه اقدام عملي، سخنراني، اطلاعيه، كتاب، تبليغ، اعلاميه و رهبري در مخالفت با نظام سياسي پهلوي است.
در اغلب جنبشهاي تودهاي ايران، علما نقش كليدي در برانگيختن تودههاي مسلمان داشتهاند، علما معمولاً به صورت قهرمانان عدالت و مدافع فقرا بودهاند و مردم علما را به منزلهافرادي به شمار ميآوردند كه در موقع لزوم ميتوانستهاند هم در برابر قدرت داخلي و هم در برابر نيروهاي خارجي ايستادگي كنند.[1]
گوستاو لوبون در روانشناسي تودهها معتقد است تودهها هميشه از طريق يقين حاصل از دين حسّي، آمادگي پذيرش يك عقيده و در نتيجه، عمل براي آنرا پيدا ميكنند: «بررسي يقين توده در دورانهاي عقيدتي و چه در زمان قيامهاي بزرگ سياسي قرن گذشته، نشان ميدهد كه اين يقينها، هميشه شكل مشخصي دارند كه من نام بهتري از «دين حسّي» (احساسي كه از داشتن دين به انسان دست ميدهد ـ م» براي آن نميشناسم».[2]
بنابراين حس ناشي از اعتقاد ديني يكي از مهمترين عوامل محرك تودههاست و مسلماً آن گروه اجتماعي ميتواند در بسيج تودهها نقش مهمتري ايفا نمايد كه با اعتقادات و احساسات ديني مردم سر و كار داشته باشد كه در ايران اين گروه روحانيون بودند.
در اينجا براي بررسي دقيقتر موضوع از چارچوب نظري بسيج سياسي چارلز تيلي استفاده ميكنيم. وي معتقد است كه «انقلاب متضمن خشونت سياسي هدفمند، سازمانيافته و داوطلبانه از سوي گروههاي محروم و ناراضي عليه حكومت است».[3]
به عبارت بهتر از نظر تيلي، مهمترين عنصر هر انقلاب، بسيج سياسي تودهها بوده، ايدئولوژي، رهبري، تشكل و سازمان و تودهي مردم مهمترين اركان هر بسيج سياسي است.[4]
هر يك از اين موارد در انقلاب اسلامي و نقش روحانيت در هر يك از آنها در گفتارهاي پنجگانهي زير بررسي ميشود:
گفتار اول: نقش روحانيت در سازماندهي و بسيج نيروهاي مخالف.
گفتار دوم: نقش روحانيت در تبيين و ترويج ايدئولوژي انقلاب اسلامي.
گفتار سوم: روحانيت و شيوههاي مبارزه.
گفتار چهارم: نقش روحانيت در همبستگي ميان نيروهاي مخالف.
گفتار اول: نقش روحانيت در سازماندهي و بسيج تودهها
1ـ از طريق مساجد
امام (ره) در يكي از مصاحبههاي خويش با حامد الگار دربارهي نقش روحانيت و مسجد در بسيج انقلابي تودهها چنين ميگويند: «در تمام مراحل، روحانيت نقش اول (را) داشت... همهي اينها بودند لكن آنكه ملت را بسيج كرد، آن روحانيون بودند، يعني هر مرحلهاي يك مسجد يا چهار مسجدي كه دارد، چهار تا روحاني دارد مردم به آن اعتقاد دارند... اگر اين روحانيت را از اين نهضت از اول برميداشتيم، اصلاً نهضتي نميشد، مردم به كس ديگري گوش نميدادند...».[5]
به نقش مساجد و روحانيون در بسيج تودهها، حتي مخالفان هم اقرار ميكردند. داريوش همايون، وزير اطلاعات و جهانگردي كابينهي آموزگار، گفته بود: «من احتمالاً بايد بگويم اوايل حكومت آموزگار كه خودم در آن حكومت بودم، در جلسهاي اظهار نگراني كردم... . كه چه خبر است كه اين همه مسجد دارد در همهي ايران باز ميشود... به هر حال از ميانههاي سال 1356 پيدا بود كه نيروي مذهبي دارد قدرت ميگيرد». نيكي كدي هم به اين نكته توجه داشته ميگويد: «طبقهي وسيعي از تحصيلكردهها، دانشجويان طبقهي سياسي جديد و تهيدستان شهري تحت تأثير و سازماندهي مساجد ستون فقرات سياست نوين مردمي را فراهم ساختند».[6]
اين گونه جاذبهها در واقع تحت تأثير روحانيون برجستهاي صورت ميگرفت كه جوانان به آنها اعتقاد و اعتماد داشتند. براي مثال دكتر محمد مفتح، در مسجد اميرالمؤمنين اميرآباد، واقع بين دانشگاه تهران و خوابگاه دانشجويان نماز ميگذارد كه اين فرصت مناسبي براي دانشجويان كوي دانشگاه بود.
جان استمپل، از وابستگان سفارت امريكا در ايران، در كتاب خود دربارهي اين موضوع مينويسد: «يك جنبهي مهم رشد حركت انقلابي، مشاركت دايمي و فزايندهي سازمانهاي شيعي مذهب ايرانيان در جنبش توده است. در كشور 35 ميليوني ايران تقريباً 80 تا 90هزار مسجد و 180 تا 200هزار روحاني وجود دارند. سريعترين و مطمئنترين راه براي رساندن پيام از شهري به رهبران شهر ديگر، از طريق شبكهي مسجد انجام ميگرفت كه توسط روحانيون رده بالا، سازمان مييافت».[7]
مسجد در انقلاب اسلامي، عمدهترين مكان شروع تظاهرات و راهپيماييها بود. در واقع تجمع جمعيت كه عمدهترين عامل شكلگيري تودههاست، عنصر اصلي شكلگيري اعتراضات تودهاي عليه نظام حاكم بوده، تحركات و فعاليتهاي فردي مخالفتآميز بلافاصله و با كمترين هزينه از سوي نظام سياسي مستقر سركوب ميشود؛ اما هنگامي كه تعداد زيادي از جمعيت، بهطور سيلآسا در خيابانها به حركت درآيند، سركوب يا كنترل آنها براي نظام مستقر هزينهي بالايي دارد. بهطور معمول، در اكثر انقلابها، مكانهاي عمومي نظير باشگاهها در انقلاب فرانسه و يا شبكههاي مخفي حزبي عامل تجمع افراد هستند. اما نكتهي شايان توجه در انقلاب اسلامي آن است كه مساجد بهطور كاملاً آشكار همين كار ويژه را در انقلاب اسلامي ايران ايفا نمودند.
مساجد همچنين عامل مهمي در تكثير و ارسال پيام رهبران انقلاب به پيروان در اقصي نقاط كشور بودند. «نوار موعظهها و سخنرانيهاي (امام) خميني از محل اقامت ايشان در عراق توسط شبكهي مسجد به شهر مقدس قم، محل سكونت (امام) خميني قبل از تبعيد برده ميشد. نوارها از قم به شهرهاي ديگر ارسال ميگرديد... اين نوارها و جزوهها در مساجد دست به دست مردم ميگشت...».[8]
2ـ از طريق اطلاعرساني و آگاه كردن مردم
مقدمهي هر بسيج سياسي، شبكههاي اطلاعرساني براي سازماندهي نيروهاي انقلابي است. شبكهي اطلاعرساني نيز چند كار ويژهي مهم انجام ميدهد:
1ـ پيامها و رهنمودهاي رهبر انقلاب را به ساير رهبران در نقاط مختلف كشور منتقل ميكند.
2ـ رهبري را از ميزان منابع و حمايتهاي مردمي آگاه ميكند.
3ـ ميان افراد انقلابي، براي تجمع و يا اقدام مشترك، ارتباط برقرار ميكند.
4ـ پيامها و سخنرانيهاي هدايتكنندهي رهبران را به تودههاي پراكنده ميرساند.
بدون وجود سازمانها و افراد اطلاعرسان، بين نيروهاي مخالف و رهبران آنها هماهنگي براي اقدامات انقلابي به وجود نيامده، در نتيجه نيروهاي پراكنده به صورت انفرادي به دست رژيم حاكم سركوب ميشوند. در هر بسيج سياسي، نهادها و افراد خاصي اين كار ويژة مهم را انجام ميدهند؛ در انقلاب اسلامي روحانيون به واسطة جايگاه و ابزارهايي كه در اختيار داشتند از عوامل اصلي پيام رساني محسوب ميشدند و چون رهبري انقلاب اسلامي در خارج از مرزهاي سياسي كشور قرار داشته، بنابراين تنها راه برقراري رابطه ميان رهبري و انقلابيون از طريق شبكة اطلاع رساني بود.
اعلاميه، اطلاعيه و پيام كه غالباً به گونة نوشتار يا صوتي تهيه ميشدند، عمدهترين ابزارهاي اطلاعرساني در انقلاب اسلامي بودند. روحانيون عمدهترين گروه تهيه كننده و تكثير كنندة اعلاميهها و اطلاعيههاي انقلاب اسلامي بودند. روشهاي متعدد اطلاعرساني در جريان بسيج تودهاي عبارت بودند از:
1. اطلاعيه: در مواردي مانند دعوت به سخنراني يا دعوت به تجمع و يا برگزاري مراسم خاص، اطلاعيه مانند ابزار خبررساني استفاده ميشد. همچنين اگر روحانيون قصد ميكردند دربارة موضوعي خاص، نظر خود را به عموم مردم يا به دولت اعلام نمايند، به اين منظور از اطلاعيه استفاده مينمودند. اطلاعيههاي مراجع، علما و روحانيون مختلف دربارة مسايلي مانند مخالفت با تبعيد امام، مخالفت با حق رأي زنان و... از اين دسته بود. در واقع روحانيون با صدور اطلاعيه، نظر خود را به عموم مردم ابلاغ ميكردند و آنها را عليه يا له موضوعي بر ميانگيختند.
2. اعلاميهها: به طور معمول سخنرانيها و پيامهاي رهبري انقلاب و ساير رهبران دربارة مسايل انقلاب و مبارزه بود كه اغلب برخلاف اطلاعيهها، به صورت مخفي چاپ، تكثير و توزيع ميشد و گرچه عامل توزيع آن اغلب نوجوانان و جوانان بودند، گردانندة اصلي تهيه و توزيع، روحانيون مخالف بودند.
[1] - نيكي، آر. كدي. چرا ايران انقلابي بوده است؟ فصلنامهي گفتوگو، شمارهي 26، زمستان 1378، صص 126 ـ 125.
[2] - گوستاو لوبون، روانشناسي تودهها، ترجمهي كيومرث خواجويها، تهران، روشنگران، 1371، ص 93.
[3] - حميرا مشيرزاده، مروري بر نظريههاي انقلاب در علوم اجتماعي، فصلنامهي راهبرد، شمارهي 9، بهار 1375، ص 145.
[4] - شجاع احمدوند، فرآيند بسيج سياسي در انقلاب اسلامي ايران، مجموعهي مقالات انقلاب اسلامي و ريشههاي آن، جلد اول، تهران، معاونت امور اساتيد و معارف اسلامي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري، 1374، ص 60.
[5] - صحيفهي نور، جلد 11، ص 130.
[6] - نيكي كدي، بررسي تطبيقي انقلاب مشروطيت و انقلاب اسلامي، ترجمهي حسينعلي نوذري، روزنامهي ايران شمارهي 465، 18 شهريور1375، ص 6.
[7] - جان. دي. استمپل، درون انقلاب اسلامي، ترجمهي منوچهر شجاعي، تهران، رسا، 1377، ص 70.
[8] - استمپل، همان، ص 71.
@#@
3. تلگرافها: در مناسبتهاي مختلف مذهبي و غير مذهبي، برخي پيامهاي روحانيون به مردم از طريق تلگرافهايي كه بعداً متن آن براي عموم منتشر ميشد، منتقل ميگرديد. براي نمونه اگر يكي از علما قصد اعلام حمايت از امام را داشت، در تلگرافي به ايشان و طرح موضوعي خاص، نظير تبريك يا تسليت به مناسبت ايام به خصوص، اين مسئله را به اطلاع عموم ميرساند.
4. نوار: سخنرانيهاي امام و ساير فعالان انقلاب از طريق نوارهاي كاست، در عراق و يا در داخل تهيه و تكثير شده. در اختيار عموم قرار ميگرفت و حتي بسياري از اعلاميهها از روي نوارها نگاشته ميشد.
5. راديو: بخشي از اطلاعرساني انقلاب، از طريق شبكة راديويي كه در اختيار ايرانيان مخالف در عراق بود، انجام ميشد و بخشي نيز از طريق خبرگزاريهاي خارجي پخش ميشد.
3. روحانيت و پخش اعلاميهها
اگر چه در تهيه و صدور اعلاميه، روحانيون درجة اول و دوم بيشترين نقش را ايفا نمودهاند، در پخش و توزيع آنها طلبههاي جوان نقش مهمتري داشتند.
4. از طريق مراسم مذهبي و عزاداري
از جمله عوامل ديگري كه روحانيت براي بسيج سياسي در انقلاب اسلامي از آن به طور گسترده استفاده نمود، مراسم گوناگون مذهبي از قبيل دهة اول محرم و اعياد مذهبي بودند. استفاده از مراسم مذهبي داراي دو ويژگي خاص بود كه روحانيون ميتوانستند به منظور مبارزه، از آنها استفاده كنند:
اولاً: پوشش مراسم مذهبي براي فعاليتهاي سياسي از يك طرف عامل مخفيسازي فعاليت بود و از طرف ديگر برخورد مأموران رژيم را با آن تقريباً غير ممكن ميكرد؛ زيرا رژيم كمتر چنين جرئتي به خود ميداد كه با مراسم مذهبي مردم مخالفت كند و يا بخواهد جلوي آن را بگيرد.
ثانياً: در هر مراسم مذهبي، مردم بدون دعوت و براي اجراي مراسم، در مساجد و تكايا و يا اماكن مقدس ديگر حضور مييافتند و خود به خود جمعيت عظيمي بدون سازماندهي قبلي در يك جا تجمع ميكردند و اين فرصت خوبي براي برانگيختن تودهها و اقدامات انقلابي نظير پخش اعلاميه و... بود. در بسياري از شيوههاي انقلابي، تجمع مردمي كه مخالف اقدامات رژيم هستند، از مشكلترين كارهاي بسيج است؛ اما در انقلاب اسلامي مراسم مذهبي با كمترين هزينه، اين فرصت را در اختيار انقلابيون قرار ميداد.
ثالثاً: به دليل اعتقاد اكثريت مردم ايران به مذهب تشيع و ويژگي خاصي كه مراسم عاشورا و تاسوعا و دهة اول محرم در اين مذهب دارد، امكان بهتري براي مبارزه در ايران فراهم بود؛ زيرا مراسم اين ماه هم از لحاظ الگوي فرهنگي براي مبارزه و هم از نظر الگوي عملي مبارزه، بسيار اهميت دارد. خصوصاً مراسم عاشورا كه غالباً هيئتهاي مذهبي در شهرهاي بزرگ گرد هم ميآيند.
روحانيت علاوه بر استفاده از مراسم عزاداري و ايام الله، همچنين از مراسم مذهبي ديگري نظير مراسم چهلم و هفتم شهدا نيز حداكثر بهرهبرداري را مينمودند. بر طبق سنت عزاداري در ايران، پس از مرگ شخص اطرافيان وي مراسمي در روز سوم، هفتم و چهلم فرد فوت شده برگزار ميكنند. از جمله مواردي كه در طول انقلاب اسلامي فراوان از آن استفاده شد، مراسم چهلم شهدا بود.
جان فوران در تحليل خود از نقش مراسم مذهبي چهلم در به ثمر رساندن انقلاب اسلامي مينويسد:
«دولت آمادگي اعتراضهاي ادواري را كه به مناسبت چهلمها برگزار ميشد، نداشت. ايرانيان بر طبق سنت مذهبي خويش، چهلمين روز درگذشت شهيدان را گرامي ميداشتند. 18 فوريه (29 بهمن) به مناسبت برگزاري چهلم شهداي قم (9 ژانويه / 19 دي)، در تبريز، قم، مشهد و نُه شهر ديگر، مراسمي برپا شد. پليس در تبريز جواني را به ضرب گلوله از پاي درآورد و جماعت خشمناك... بيش از يك صد نفر در اين جريان جان باختند. با برگزاري چهلم شهيدان تبريز در بهار، روزهاي 28 ـ30 مارس (8 ـ 10 فروردين) در بيش از 55 شهر بار ديگر مردم با پليس درگير شدند...»[1]
اين مراسم چهلمها آن قدر ادامه يافت كه عملاً كنترل اوضاع از دست نيروهاي دولت خارج شد. در واقع در سال آخر مبارزه، چهلم شهداي هر حادثه، مقدمةمبارزه و مخالفت ديگري عليه رژيم پهلوي بود. حتي جرقة اولين مخالفتها نيز در مراسم ختم فرزند امام در سال 1356 زده شد.
در واقع آخرين ضربه به رژيم، در عاشوراي سال 1357 زده شد. چنان كه «دو تا سه ميليون نفر در تهران، 700 هزار نفر در مشهد و 500 هزار نفر در اصفهان راهپيمايي كردند.»[2]
چنان كه آمد،روحانيت تنها نهاد و گروهي بود كه ميتوانست از امكان بالقوة مراسم مذهبي در تجميع مردم و برانگيختن آنها عليه رژيم استفاده نمايد و البته به خوبي نيز از آن بهرهبرداري نمود.
5. روحانيت و فعاليت انقلابي در خارج از كشور
به طور سنتي،روحانيون شيعه در ايام خاصي نظير محرم و صفر و يا ماه مبارك رمضان از طرف مراجع قم يا نجف براي وعظ و تبليغ به كشورهاي هم جوار يا دورتر فرستاده ميشدند. با شروع مبارزات سياسي روحانيون قم، كار ويژة جديدي براي وعاظي كه عازم خارج از كشور بودند، ايجاد شد. حسن فعاليتهاي خارج از كشور روحانيون آن بود كه فشار و مراقبت دولتي در اين كشورها كمتر بود و بنابراين امكان بيشتري براي فعاليت وجود داشت كشورهاي عربي همسايه، نظير كويت، عراق و كشورهاي ضد اسراييلي منطقة خاورميانه، عمدهترين فعاليتهاي ضد رژيمي ايران را در خود جاي داده بودند. انقلاب اسلامي، علاوه بر بعد ضد استبدادي، بعدي ضد امپرياليستي و ضد صهيونيستي نيز داشت و اغلب مبارزان ايران با مبارزان عرب منطقه، عليه اسراييل داراي آرمان مشتركي بودند و اردوگاههاي فلسطيني در مصر، اردن و لبنان از مهمترين پايگاههاي آموزش چريكهاي ايراني بود.
روحانيت ايران با آگاهي از امكانات موجود در خارج از كشور و در پوشش تبليغ ديني، استفادة فراواني از اين موضوع نمود. خصوصاً كه عراق، مركز روحانيت تشيع و حوزة علمية نجف، پايگاه رهبري انقلاب نيز بود و اين امكان رابطه با رهبري را براي ساير روحانيون آسانتر ميكرد.
به اين ترتيب ملاحظه ميشود كه روحانيت، مبارزه را در چارچوب مرزهاي ملي خلاصه نميكرد و از هر فرصتي و در هر جايي كه امكاني براي مبارزه مييافت،تلاش مينمود.
گفتار دوم، نقش روحانيت در تبيين و ترويج ايدئولوژي انقلاب اسلامي
ايدئولوژيها، ابزار اصلي بسيج سياسي در انقلابها مطرح ميشوند. «ايدئولوژيها همراه با به دست دادن توضيحي از واقعيات اجتماعي، حاوي يك رشته عقايد سياسي نيز هستند كه بهترين شكل ممكن سازماندهي اجتماعي را به تفصيل شرح ميدهند و همراه نقشهاي از واقعيات، تصويري از جامعهاي مطلوب هم در برابر مينهند.»[3] بدين ترتيب براي انقلابيون برنامة عمل و آرمان شهر ترسيم ميكنند.
1. نقش عمومي روحانيت در ترويج ايدئولوژي اسلامي
انقلاب اسلامي نيز مانند هر انقلاب ديگري داراي ايدئولوژي فراگير در حكم الگوي مبارزه بود و اين ايدئولوژي بيش از هر عامل ديگري بر مذهب تشيع استوار بود. شيعيان هم قادر بودند به وسيلة دستورها و پيامهاي خود، وضعيت موجود را با عنوان دوران حكومت غصبي امام معصوم، وضعيت نامطلوب جلوه دهند و هم قادر بودند با الگوهايي نظير مبارزات امامان معصوم، خصوصاً امام حسين ـ عليه السّلام ـ، شيوة مبارزه را به پيروان بياموزند. در نهايت به وسيلة اين ايدئولوژي، وضعيتي آرماني از حكومت فقيه جامع الشرايط به نيابت از امام معصوم عرضه ميگرديد.
به هر حال، ايدئولوژي انقلاب اسلامي ايران از يك سو، در بردارندة طرد و نفي ارزشهاي حاكم بر جامعة گذشتة ايران، به ويژه از نظر فرهنگي و اخلاقي بود و از سوي ديگر، در بردارندة ايده و آرمان تأسيس سامان سياسي جديد مبتني بر ارزشها و اصول اسلامي بود[4] كه توسط رهبران و ايدئولوگهاي انقلاب اسلامي تدوين شد.
حميد عنايت دربارة امكان بالقوة تشيع براي عرضة ايدئولوژي مبارزه، بر طبق نيازهاي جامعة امروز و سر زندگي و تحرك شيعه در سالهاي اخير معتقد است كه «اين موضوع در درجة اول با توجه به بعضي امكانات كه براي انطباق با تحولات اجتماعي و سياسي دارد تبيين ميگردد. اساسيترين اين امكانات، اصل اجتهاد است، كه طرح و تدبيري براي تكميل منابع فقهي و بالقوه تعبيهاي انقلابي در برابر قدرتهاي دنيوي است. نظامي عقيدتي كه بدين سان عقيده و اجتهاد آزادانة فردي را، حتي در مسايل داراي اهميت درجة دوم هم تصويب ميكند، آشكارا توانايي بيشتري براي انطباق با مسايل پيش بيني نشده در منابع دارد...»[5]
آن بخش از علما و روحانيون كه از توانايي و سطح علمي و فقهي بالاتري برخوردار بودند، همراه امام، ايدئولوگهاي اصلي انقلاب بودند.
1. 1. امام (ره) ايدئولوگ اصلي انقلاب اسلامي
امام خميني (ره) به منزلة رهبر اصلي انقلاب، از عنصر آگاهي و انديشه و برنامة بدون مبارزه غافل نبوده، خود بيشترين تلاش را براي آگاهي بخشي به تودهها انجام داد و با تأكيد بر اين كه «آقايان موظفاند ملت را آگاه كنند، علما موظفاند ملت را آگاه كنند...»[6] خود با اولين سند سياسي كه در دهة بيست، خطاب به روحانيون اسلام، علماي رباني و ساير طبقات مردم نوشت، مبارزه را با آگاهي بخشي آغاز نمود.
عمدهترين فعاليت امام (ره) در اين زمينه، تدريس و تأليف كتاب «ولايت فقيه يا حكومت اسلامي» است كه در دوران تبعيد در نجف اشرف تهيه و منشور مبارزاتي ايشان گرديد.
[1] . فوران، منبع پيشين، صص 560 ـ 559.
[2] . همان، ص 564.
[3] . رابرت اكلشال و ديگران، مقدمهاي بر ايدئولوژي هاي سياسي، ترجمه ي م. قائد، تهران، نشر مركز، 1375، صص 12 ـ 11.
[4] . شجاع احمدوند، فرايند بسيج سياسي در انقلاب اسلامي ايران، مجموعة مقالات انقلاب اسلامي و ريشههاي آن، نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در امور اساتيد، 1374، ص 69.
[5] . حميد عنايت، انديشة سياسي در اسلام معاصر، ترجمة بهاء الدين خرمشاهي، تهران، خوارزمي، 1362،ص 375.
[6] . صحيفة نور، ج 1، ص 107.
@#@ در اين كتاب، همة كار ويژههاي مربوط به ايدئولوژي انقلابي مطرح شده، نيز از وضع موجود به وضعي نا به هنجار ياد شده، همچنين وضعيت آرماني از حكومتي ايدهآل ترسيم شده، راه مبارزه براي رسيدن به آن جامعة آرماني مطرح شده است. كتاب مشتمل است بر پنج قسمت:
ـ قسمت اول: دلايل لزوم تشكيل حكومت؛ كه در اين قسمت امام (ره) سه دليل عمده براي ضرورت تشكيل حكومت اسلامي مطرح ميكنند: 1. عمل پيامبر در تشكيل حكومت. 2. ضرورت استمرار اجراي احكام الهي كه فقط در زمان پيامبر ضرورت ندارد،بلكه براي هميشه است. 3. ماهيت و كيفيت قوانين اسلام كه بدون حكومت اجرا شدني نيست.[1]
ـ قسمت دوم: بررسي نمونههايي از احكام اسلامي نظير احكام مالي، دفاعي، احقاق حقوق و... كه نياز به حكومت دارند.
ـ قسمت سوم: طرز حكومت اسلامي، در اين قسمت ابتدا اختلاف طرز حكومت اسلامي با ساير حكومتها چنين مطرح ميشود.
«حكومت اسلامي هيچ يك از انواع طرز حكومتهاي موجود نيست. مثلاً استبدادي نيست... حكومت اسلامي نه استبدادي است و نه مطلقه، بلكه مشروطه است. البته نه مشروطه به معناي متعارف فعلي آن... مشروطه از اين جهت كه حكومت كنندگان در اجرا و اداره، مقيد به يك مجموعه شرط هستند كه در قرآن كريم و سنت رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ معين گشته است...»[2]
سپس امام وضعيت زمامداري ايده آل از نظر اسلام را بررسي كرده، علاوه بر شرطهاي عامي، نظير عقل و تدبير دو شرط علم به قانون و عدالت را از شرايط اساسي زمامدار اسلامي ذكر ميكند.[3]
ايشان دربارة شروط زمامدار در دورة غيبت امام معصوم از نظر تشيع معتقدند كه «اگر خدا شخص معيني را براي حكومت در دورة غيبت تعيين نكرده است، لكن آن خاصيت حكومتي را كه از صدر اسلام تا زمان حضرت صاحب الزمان (عج) موجود بود براي بعد از غيبت هم قرار داده است. اين خاصيت كه عبارت از علم به قانون و عدالت باشد، در عدة بيشماري از فقهاي عصر ما موجود است. اگر با هم اجتماع كنند ميتوانند حكومت عدل عمومي در عالم تشكيل دهند.»[4]
امام (ره) جامعة آينده و آرماني را كه بايد براي آن مبارزه كرد،با دقت تمام ترسيم ميكند و علاوه بر تعيين خصوصيات اين حكومت، مشخصاً نوع آن را تحت عنوان حكومت يا ولايت فقيه جامع الشرايط مطرح كرده، نحوة تشكيل و اختيارات آن را بيان ميكند:
«اگر فرد لايقي كه داراي اين دو خصلت باشد، به پا خاست و تشكيل حكومت داد، همان ولايتي را كه حضرت رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در امر ادارة جامعه داشت دارا ميباشد و بر همة مردم لازم است از او اطاعت كنند.»[5]
اين فرد با عنوان ولي فقيه «همان اختيارات و ولايتي كه حضرت رسول و ديگر ائمه، صلوات الله عليهم، در تدارك و بسيج سپاه، تعيين ولات و استانداران، گرفتن ماليات و صرف آن در مصالح مسلمانان داشتند، خداوند همان اختيارات را براي حكومت فعلي قرار داده است»[6] و ائمه و فقهاي عادل موظفاند كه از نظام و تشكيلات حكومتي براي اجراي احكام الهي و برقراري نظام عادلانه اسلام و خدمت به مردم استفاده كنند.»[7]
ـ قسمت چهارم: در اين قسمت حضرت امام، نظرية ولايت فقيه خود را به استناد اخبار و احاديث فقهي ثابت ميكند. از جمله مقبولة عمر بن حنظله، روايت تحف العقول از سيدالشهدا و... كه ايشان پيشتر نيز در كتاب كشف الاسرار به آن اشاره نموده بودند.[8]
ـ قسمت پنجم: برنامة مبارزه كه مهمترين بخش هر ايدئولوژي است منظور توجه خاص امام (ره) بوده، براي پيروان خود توصيهها و راهنماييهايي براي موفقيت مبارزه و تشكيل حكومت اسلامي مطرح ميكنند:
«اولين فعاليت ما در اين راه، تبليغات تشكيل ميدهد. تبليغات و تعليمات دو فعاليت مهم و اساسي ماست. وظيفة فقهاست كه عقايد و احكام و نظامات اسلام را تبليغ و به مردم تعليم دهند تا زمينه براي اجراي احكام و برقراري نظامات اسلامي در جامعه فراهم شود.»[9]
مقدمة آن اين است كه حوزههاي روحانيت اصلاح شود؛ «اما بايد در اصلاح فكري و اخلاقي افراد حوزه كوشش كنيم.»[10]
پس از آگاهي بخشي از فعاليت عمدة مبارزان، مبارزة منفي با رژيم حاكم خواهد بود، زيرا «برانداختن طاغوت، يعني قدرتهاي سياسي ناروايي كه در سراسر وطن اسلامي برقرار است وظيفة همة ماست.»[11] پس بايد «روابط خود را با مؤسسات دولتي آنها قطع كنيم با آنها همكاري نكنيم. از هرگونه كاري كه كمك به آنها محسوب ميشود پرهيز كنيم. مؤسسات قضايي و مالي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي جديدي به وجود آوريم.»[12]
به اين ترتيب امام (ره) علاوه بر سخنرانيهاي مختلف و پيامهاي متعدد كه در مجموع، ايدئولوژيهاي انقلاب اسلامي را به وجود آوردند، در مجموعهاي مدون منشور انقلاب اسلامي را مطرح و چارچوب فكري، ايدئولوژيكي انقلاب را بيان نمودند.
در اين جا لازم است به ابعاد ديگري از نقش امام، در بسيج نيروهاي انقلابي اشاره نمود كه وي را از ساير رهبران انقلابي متمايز ميكند. شخصيت قاطع امام (ره)، در مبارزه با رژيم از ايشان علاوه بر فردي ايدئولوگ و رهبري نمادين، رهبري آشتي ناپذير و آهنين ساخته بود كه رهبري عملي انقلاب را نيز در دست داشت و به قول حامد الگار:
«گرچه گاهي اوقات توصيههاي اشخاص داخل ايران را در زمينة جزئيات استراتژي ميپذيرفت؛ اما كليةتصميمات اساسي را خودش ميگرفت. با اصراري آمرانه بر انحلال رژيم سلطنتي و بنيانگذاري يك حكومت اسلامي، كلية مدافعان و طرفداران سازش با شاه را ساكت كرد. بدون پافشاري امام و بدون قابليت او در حفظ وفاداري و اطاعت تودههاي مردم ايران، آنچه به يك انقلاب پيروزمند ختم شده ميتوانست به عنوان مورد ديگري از تقابل ميان نيروهاي مخالف دولت، بدون اخذ نتيجه اي قطعي به بايگاني تاريخ ايران سپرده شود.»[13]
2 ـ 1. نقش روحانيون برجسته
الف) شهيد مطهري
استاد مطهري در جايگاهي ديگر، از جمله روحانيون مبارزي بود كه سنگرانديشه فلسفه و ايدئولوژي را براي مبارزه عليه نظام حاكم برگزيده بود. ايشان به دليل تدريس در محيطهاي دانشگاهي و حوزوي، نفوذ فكري گستردهاي در ميان مبارزان داشت. آيت الله خامنهاي دربارة شخصيت اجتماعي، سياسي آن شهيد ميفرمايند:
«به نظر من مرحوم مطهري با دو ابزار ميتوانست تفاهم و نزديكي بين دو قشر روحانيون و تحصيل كردههاي جديد را به وجود بياورد: يكي تلاش علمي و ديگري غناي شخصيت خود ايشان. از لحاظ تلاش علمي، ايشان در دانشگاه تدريس كردند و با دانشجويان انس پيدا كردند. در مجامع تحصيل كردهها، مهندسين، پزشكان شركت نمودند و يك قطب و ملجاء و پناهي براي تحصيل كردههاي جديد شدند و ايشان موفقترين چهرة روحاني در ميان محيطهاي فرهنگ جديد بودند.»[14]
عمدة فعاليت شهيد مطهري سخنرانيهاي علمي و سياسي در مجامع مختلف، تأليف مقالات و كتابهاي مختلف بود. براي نمونه، در سالهاي 1337 و 1338 كه انجمن اسلامي پزشكان تشكيل شد، استاد مطهري از سخنرانهاي اصلي اين انجمن بود. به طوري كه در طول سالهاي 1340 تا 1350 تقريباً سخنران منحصر به فرد انجمن بودند.[15]
نمونة ديگر نقش ايشان در تغذية فكري و ايدئولوژيكي گروههاي انقلابي بود. شهيد اسدالله لاجوردي، دربارة نقش ايشان در هدايت جمعيتهاي مؤتلفه ميگويند: «در حقيقت ميشود گفت كه تغذية فكري جميعتهاي مؤتلفه از ناحية ايشان بود. كتابهايي كه بعداً به چاپ رسيد، خيلي از آنها زمينهاش در همان هيأتهاي مؤتلفه بود كه ايشان مطالبي را ميفرمودند و به صورت پلي كپي منتشر ميشد و بعداً به صورت كتاب در ميآمد.»[16]
شهيد مطهري نه تنها دست اندركار ادامة ايدئولوژي اصيل اسلامي بود، بلكه از منتقدين اصلي ساير ايدئولوژيهاي انحرافي نيز به شمار ميآمد. در حقيقت ضرورت تدوين ايدئولوژي اسلامي از نظراستاد مطهري با توجه به احساس نيازي بود كه استاد در اين زمينه داشتند و خلاء آن كاملاً در جامعه محسوس بود، ايشان در كتب مختلف سعي نمودند چارچوب نظري چنين ايدئولوژي مبارزاتي را بر مبناي اصول اعتقادي اسلام تدوين نمايند، كه اين كتابها به دو دستة كلي تقسيم ميشود: دستة اول، كتابهايي هستند كه استاد براي پاسخگويي يا رفع شبهه و يا نقد ساير ايدئولوژيهاي غير اسلامي به رشتة تحرير در آورده است. نظير «خدمات متقابل اسلام و ايران» كه ديدگاه انتقادي در برابر ناسيوناليستهاي افراطي است. دستة دوم، كتابهايي هستند كه استاد در آنها ايدئولوژي اسلامي بر مبناي جهان بيني خاص را طراحي نموده است. مانند «مجموعة جهان بيني اسلامي» كه در ادامه، بخشهايي از آن را به منظور آگاهي از نوع ايدئولوژي منظور نظر ايشان مطرح ميكنيم.
از نظر شهيد مطهري، از آنجا كه اسلام دين كاملي بوده، بر فطرت انساني منطبق است و «به حكم اين كه در جهان بينياش قايل به فطرت يگانه است، هم طرفدار ايدئولوژي يگانه است و هم طرفدار فرهنگ يگانه.»[17] «اسلام كه بر چنين جهان بيني بنياد شده است، مكتبي است جامع و واقعگرا. در اسلام به همة جوانب نيازهاي انساني، اعم از دنيايي يا آخرتي، جسمي يا روحي، عقلي و فكري يا احساسي و عاطفي،فردي يا اجتماعي توجه شده است.»[18]
ب) شهيد بهشتي، متفكر و سازمان دهندة انقلاب اسلامي
شهيد بهشتي كه به اعتراف دشمنانش، نويسندهاي اسلامي با قدرت سازماندهي بالا بود، نقش مهمي در شكلدهي فكري و عملي در انقلاب اسلامي داشت.
[1] . ولايت فقيه، پيشين، مقدمه.
[2] . همان، ص 36 و 32.
[3] . همان، صص 38 و 37.
[4] . همان، ص 40.
[5] . همان، ص 40.
[6] . همان، ص 40.
[7] . همان، ص 46.
[8] . كشف الاسرار، پيشين، صص 188 و 187.
[9] . ولايت فقيه، پيشين، صص 116 و 115.
[10] . همان، صص 126 ـ 125.
[11] . همان، ص 138.
[12] . همان، ص 138.
[13] . حامد الگار، نيروهاي مذهبي در ايران قرن بيستم، مجموعة مقالات سلسله پهلوي و نيروهاي مذهبي به روايت تاريخ كمبريج، ترجمة عباس مخبر،تهران، طرح نو، 1372، ص 323.
[14] . آيت الله خامنهاي، مطهري احياگر تفكر ديني، مجلة كلمة دانشجو، شمارههاي 4 و 5 1374، صص 75 ـ 74.
[15] . علي باقي نصرآبادي، سيري در انديشههاي اجتماعي شهيد آيت الله مطهري، قم، دفتر تبليغات حوزة علميه، 1377، ص 88.
[16] . محمد حسين واثقي راد (گردآورنده)، مصلح بيدار،تهران، صدرا، 1378، ص 155.
[17] . همان، صص 232 ـ 223.
[18] . همان، ص 229.
@#@
دكتر بهشتي به نمايندگي از طرف مراجع وقت به مركز اسلامي هامبورگ در آلمان رفت، در آنجا هستة اتحادية انجمنهاي اسلامي دانشجويان گروه فارسي زبان را به وجود آورد.
نقش مهم ديگر ايشان در تأليف برخي از كتابهاي درسي ديني بود كه بدون ذكر نام خود براي مدارس چاپ ميشد و براي آشنايي نسل جديد با مفاهيم اسلامي بسيار با اهميت بودند.
عمدة فعاليتهاي شهيد بهشتي مربوط به طرح موضوعهاي اسلامي روز براي دانشجويان و طلبههاي جوان بود كه مقدمات ايدئولوژي را فراهم مينمود.
همچنين ايشان همكاريهايي براي نظم بخشيدن به علوم حوزوي و روزآمد كردن آنها كردند كه در نهايت به تأسيس مدرسة حقاني انجاميد.
ايشان در سال 1348 به خدمت امام رسيده، پس از سر و سامان دادن كارها در خارج از كشور، سال 1349 به ايران برگشته، كار برنامهريزي كتابها و فعاليتهاي علمي را به منظور ارتقاي آگاهي طلاب و دانشجويان دنبال ميكند. تا اين كه در سال 1355 هستههايي براي كارهاي تشكيلاتي به وجود آورده، در سال 1356 نيروها را در تشكيلات جامعة روحانيت مبارز، ساماندهي ميكنند و در سال 1357 به پاريس خدمت امام رفته، شوراي انقلاب را به دستور امام تشكيل ميدهند كه اين شورا تشكيل شده بود از آقاي مطهري، آقاي هاشمي رفسنجاني و آقاي موسوي اردبيلي و آقاي باهنر و شهيد بهشتي كه بعدها به آنها اضافه شدند.[1]
شهيد بهشتي در كنار مبارزات سياسي و سازماندهي نيروهاي مبارز، مسايل مربوط به ايدئولوژي اسلامي را تأليف و تدريس نمود از جمله از سال 1350 تا 1354 روزهاي شنبه با عنوان مكتب قرآن، كه مركزي براي تجمع 400 تا 500 جوان فعال بود، تفسير قرآن داشتند.[2]
چارچوبهاي ايدئولوژيك شهيد بهشتي، از خلال كتابهاي ايشان مشخص ميشود. برخي از كتابهاي مهمي كه ايشان تأليف نمودهاند بدين قرار است: 1. خدا از ديدگاه قرآن. 2. نماز چيست؟ 3. بانكداري و قوانين عالي اسلام در يك مجموعه. 4. يك قشر جديد در جامعه. 5. روحانيت در اسلام و در ميان مسلمين در يك مجموعه. 6. مبارز پيروز. 7. شناخت دين. 8. نقش ايمان در زندگي انسان. 9. كدام مسلك. 10. شناخت. 11. مالكيت. 12. ايدئولوژي اسلامي.
علاوه بر كتابهاي ذكر شده كه هر يك نقش به سزايي در آگاهي بخشي انقلاب داشتند، كتاب ديگري نيز پس از شهادت ايشان با عنوان «حكومت در اسلام» از وي به چاپ رسيد كه در آن به نوعي، منشور مبارزه و هدف مبارزه انقلابي را تدوين نموده بودند و ما به منظور بيان بخشي از فعاليتهاي ايدئولوژيك ايشان، به طور خلاصه آن را بررسي ميكنيم:
ـ حكومت در اسلام از ديدگاه شهيد بهشتي
از نظر شهيد بهشتي، اسلام مشوق و حامي زندگي اجتماعي است و تعاليم عالي اسلام بر اساس حفظ پيوندهاي اجتماعي و مستحكم كردن آنها و جلوگيري از سقوط جامعه است. «عاليترين صفات انساني از نظر اسلام وقتي ارزش واقعي خود را دارد كه با حفظ پيوندهاي اجتماعي توأم با انجام وظايف فرد نسبت به اجتماع كسب شده باشد.»[3]
بعد از اين مقدمه، دربارة زندگي جمعي انسانها، ايشان انواع حكومت را نام برده، در نهايت حكومت تئوكراسي را نوع آرماني حكومت منظور نظر خود دانسته، بيان ميدارد كه در حكومت تئوكراسي، علاوه بر نقش مردم، خداوند نيز نقش اساسي دارد.
«اين جا سخن از تأمين مصالح مردم به وسيلة خالق آنها و حكومت برگزيدة خداي متعال است... تئوكراسي از آن جهت كه ارادة مردم در انتخاب حكومت مؤثر نيست و يك نفر بي آن كه از جانب مردم برگزيده شده باشد بر آنها حكم ميراند، به ديكتاتوري يا استبدادي قابل تشبيه است. ولي اولاً منظور اصلي از دخالت ارادة مردم در تعيين حكومت در روش كار آن اين بود كه دستگاههاي حكومتي، ملزم به مراعات خواستههاي مردم باشند و تأمين مصالح عمومي به اين طريق ضامني داشته باشد و اين منظور را در تئوكراسي تأمين شده است. چون به راستي اگر كسي از جانب خدا به حكومت منصوب شود، ديگر جاي ترديد نميماند كه مصالح عمومي را به بهترين وجه ممكن تأمين ميكند. ثانياً اگر چه هنگام تعيين حكومت، ارادة مردم دخيل نبوده؛ ولي پس از آن كه به ارادة خدا تعيين شده، ارادة مردم نيز جز او نخواهد خواست...»[4]
دكتر بهشتي در فصل سوم كتاب خود به اهداف حكومتهاي مختلف اشاره كرده، معتقد است كه سه نوع هدف را براي هر حكومتي ميتوان تصور كرد: 1. حكومتي كه هدف آن تأمين نيازهاي هيئت حاكمه است. 2. حكومتي كه هدف اصلي آن، تأمين خواستههاي مردم است. 3. حكومتي كه هدف اصلي آن، تأمين مصالح مادي و معنوي، اخلاقي و ديني براي همة افراد، همة طبقات و همة ملتها و همة نژادها و نسلهاست؛ از اين روي فقط حكومت الهي چنين هدفي را دنبال ميكند:
«در حكومت عالي الهي، هدف حكومت، سازمانهاي دولتي، نظامها و مقررات اجتماعي، آن است كه عالم انسانيت را به طرف كمال سوق دهد... در حكومت عالي الهي، عنايت به تأمين خواستههاي مادي مردم در حدودي است كه فرد و جامعه نه در فشار و محروميتهاي مادي خرد و منحرف شود و نه همة نيروهايش در راه هوي و هوس و شهوت متمركز گردد و از كمالات عالي معنوي محروم بماند...»[5]
سرانجام، در فصل چهارم براي بيان نمونة ايدهآل، به حكومت پيغمبران و ويژگيهاي آنها اشاره ميكند. خلاصه اين كه شهيد بهشتي نيز كه هم متفكري داراي مدرك دكتراي دانشگاهي و هم طلبة حوزه بود و به علوم قديم و جديد آگاهي داشت، نقش مهمي در عرضة ايدئولوژي اسلامي فراگير براي اقدام عملي همة گروههاي مبارز، اعم از روحاني و غير روحاني فراهم نمود و خود نيز ساماندهي نيروها را انجام داد.
ج) شهيد مفتح عامل وحدت حوزه و دانشگاه
دكتر مفتح پس از امام، شهيد مطهري و شهيد بهشتي، از جمله روحانيون فعالي بود كه براي عرضه و گسترش يك ايدئولوژي انقلابي مبتني بر اسلام، تلاش فراواني در محيطهاي دانشگاهي و حوزوي نمود و از آنجا كه استاد دانشكدة الهيات دانشگاه تهران بود، توانست نقش وحدت بخش دو گروه عمدة مخالفين، يعني روحانيت و دانشگاه را ايفا نمايد.
ايشان در زمان تحصيل و تدريس مقالات متعددي در مجلات مختلف نوشته، سعي در نشر تشيع اصيل و انقلابي در سطح جامعه داشت و تأليفات و تحقيقات زيادي در اين زمان در موضوعات اجتماعي، سياسي انجام داد. از جمله فعاليتهاي مهم ايشان، تشكيل مجمع «جلسات علمي اسلام شناسي» بود كه براي شناساندن چهرة اسلام واقعي به مردم، اقدام به چاپ كتاب با اين عناوين نمود: 1. اسلام پيش رو نهضتها. 2. با ضعف مسلمين دنيا در خطر سقوط. 3. شيعه و زمامداران خودسر. 4. جهانبيني و جهان داري علي ـ عليه السّلام ـ. 5. دعا عامل پيشرفت يا ركود. 6. ره آوردهاي استعمار. 7. همسران رسول خدا. 8. زيارت ما، خرافه يا حقيقت.[6]
از جمله اقدامات ديگر ايشان، تشكيل كتابخانه و كلاسهاي مختلف عقيدتي، فلسفي، تفسير،تاريخ اديان و... به طور منظم و در سطحهاي مختلف براي برادران و خواهران براي بالا بردن سطح آگاهي ايدئولوژيك و شعور سياسي قشرهاي روشن فكر جامعه بود. البته روحانيون مختلفي در اين كلاسها شركت ميكردند كه محتواي غني و روشن فكرانة مسايل طرح شده در كلاسها و سخنرانيها و پخش اعلاميههاي مختلف در سطح وسيع و فعاليت شديد و وسيع ايشان در مسجد باعث تعطيلي آن شد.[7]
پس از بسته شدن مسجد جاويد، دكتر مفتح در مسجد قبا «در سطحي وسيعتر دست به تشكيل كلاسهاي ايدئولوژيكي و سخنرانيهاي روشنفكرانه زد و در كنار آن كتابخانه و صندوق ذخيرة قبا را بنياد نهاد و با استفاده از صحن كتابخانه در تابستان، اردوهايي جهت دانشآموزان تشكيل داد. اين برنامههاي مسجد قبا، سرآغاز فعاليتهايي بود كه سرانجام مسجد قبا را بزرگترين مركز انقلابي تهران در انقلاب اسلامي كرد...»[8]
شهيد مفتح علاوه بر فعاليتهايي كه ذكر شد، مقالات زيادي براي مجلات مذهبي آن زمان نوشته، در شكل دهي ايدئولوژي فعال اسلامي شيعي، نقش مهمي ايفا نمود. ايشان به منزلة پل ارتباطي روشنفكران دانشگاهي و روحانيون حوزوي بود.
گفتار سوم: روحانيت و شيوههاي مبارزه
در انقلاب اسلامي از لحاظ شيوة مبارزه، از چندين روش استفاده شد كه عمدهترين آنها استفاده از روشهاي تودهاي بر اساس سنت اعتراض مذهبي بود.[9]
حضور تودههاي مردم به نشانة اعتراض در خيابانها از جمله روشهاي جديد در پيروزي انقلاب بود كه البته به صورت مراسم خاص مذهبي آغاز شده، در نهايت شكل سياسي به خود ميگرفت و از اين نظر منحصر به فرد تلقي ميگرديد. استفاده از مراسم عاشورا، تاسوعا، چلة شهداي هر شهر و... از جمله اين شيوهها بودند. همچنين برگزاري نمازهاي جماعت در خيابانها، مانند نماز عيد فطر از جملة اين فرصتها براي تجمع اعتراضآميز مردم بود.
1. روحانيون و مبارزة مسلحانه
از جمله روحانيوني كه از روشهاي مسلحانه در كنار ساير روشها استفاده مينمودند ميتوان به شهيد سيد علي اندرزگو و شهيد محمد منتظري اشاره نمود كه به دليل مخفي بودن فعاليتهايشان اطلاعات زيادي نيز از نحوة عملكرد آنها وجود ندارد؛
اين نكته نيز بايد مدنظر قرار گيرد كه گرچه روحانيون به طور مستقيم كمتر در مبارزات مسلحانه شركت ميكردند؛الهام بخش فكري و ايدئولوژيكي و نيز مشوق و گاهي كمك كنندة مالي به آنها بودند.
[1] . همان، صص 47 و 46.
[2] . همان، ص 46.
[3] . سيد محمد بهشتي، حكومت در اسلام، تهران، سروش، 1367، ص 29.
[4] . همان، صص 50 ـ 49.
[5] . همان، صص 68 ـ 67.
[6] . محمد مفتح،آيات اصول اعتقادي قرآن، تهران، مؤسسه تحقيقاتي و انتشاراتي نور، 1360 ص 52.
[7] . همان، ص 57.
[8] . همان، ص 59.
[9] . جان فوران، پيشين، ص 525.
@#@
2. روحانيون و شيوههاي مسالمتآميز مبارزه
مخالفت مسالمتآميز به صورت مقاومت منفي،از عمدهترين روشهاي مبارزاتي روحانيون محسوب ميشد. روشهايي نظير اعتصاب، تعطيل نمودن نماز جماعت، تعطيل نمودن دروس حوزوي و تعطيلي بازارها از جمله مهمترين شيوهها بود.
ـ شهيد محلاتي در خاطرات خود به اعتصاب روحانيون در دانشگاه تهران اشاره ميكنند.[1]
ـ از عمدهترين روشهاي شهيد صدوقي در مبارزه، شيوة تعطيل كردن نماز جماعت و مجلس روضه، همراه درخواست تعطيلي بازار و اصناف و از خانه بيرون نيامدن و حتي گاه، تأكيد بر آن با مشخص كردن ساعات خاصي و استفاده از اين شيوه در بسياري از بزرگداشتها و چهلمها بود.[2]
ـ شهيد صدوقي،با تأكيد بر عدم درگيري مردم با مأموران و بيان روشهايي نظير عدم شعار دادن و عدم خروج از خانهها، اين نوع مبارزه را «جنگ سرد» مردم عليه رژيم ميخواند.[3]
ـ هنگامي كه رژيم، در سال 1344، قرآنهايي را به چاپ رسانيد و براي عوامفريبي، آنها را براي روحانيون شهرهاي ديگر فرستاد تا براي خود كسب مشروعيت كند، روحانيت براي مقاومت منفي و مخالفت با چاپ دولتي و درباري قرآن و عدم استقبال از مراسم اهداي آن، حتي الامكان از پذيرفتن آن سرباز زدند و يا اين كه آن را پس از تحويل بلافاصله به مجامع مذهبي هديه كردند و برخي از علما نيز به بهانههاي مختلف از شهرها خارج شدند تا مجبور به شركت در مراسم نشوند و برخي نيز به دعوت رژيم بيتوجهي نمودند.[4]
ـ امام (ره) در سخنرانيها و رهنمودهاي مختلف، بر روشهاي غير خشونتآميز تأكيدكردهاند.
امام (ره) در مصاحبه با خبرنگار فيگارو كه از ايشان سؤال نمود: «در مراحل اوليه، مبارزه عليه رژيم شاه اعتصابات و تظاهرات نسبتاً مسالمتآميز داشته است و عليه ارتش و پليس به هيچ وجه اسلحه و سنگ به كار نرفته است. آيا شما فكر نميكنيد كه اكنون زمان اين روش نيست؟ و به طور ديگري آيا نميشود عمل كرد، مثلاً به مبارزة مسلحانه متوسل شد؟» امام قاطعانه پاسخ ميدهند:
«حتي پس از روز جمعه در تهران كه آن همه هم كشتار به جا گذاشت، ما همان شكل مبارزه را حفظ كرديم. همان طور كه دنيا ميداند، قيام ما با وجود ضربههايي كه خورده است. هرگز درهم شكسته نشده است و آن قيام با همان روش ادامه دارد؛ ولي از من پرسيدهاند آيا وقت تغيير روش و رو آوردن به مبارزة مسلحانه به جهت پاسخ دادن به قدرت ارتش كه شاه آن را به كار گرفته است، نرسيده است؟ من گفتهام «نه». معذالك امروزه در اين مورد از خود ميپرسم كه نميتوان تا بينهايت سينههاي عريان را جلوي لولة تفنگ قرار داد. تاكنون من رهنمودهاي خود را مبني بر مسالمتآميز بودن عملمان بود تغيير ندادهام؛ ولي شايد مجبور شوم اين كار را بكنم.»[5]
گفتار چهارم: نقش روحانيت در هم بستگي ميان نيروهاي مخالف
ائتلاف مردمي نيروهاي مخالف، مهمترين عامل پيروزي انقلاب اسلامي محسوب ميشود. يرواند آبراهاميان، دربارة نقش گروههاي مخالف در انقلاب اسلامي معتقد است «در حالي كه طبقة متوسط سنتي با سازمان كشوري خود به مخالفان كمك ميكرد، طبقة متوسط جديد، جرقة انقلاب را زد، بر آتش آن دامن زد و آخرين ضربهها را فرود آورد. حقوقدانان، قضات و روشنفكران، نامههاي سرگشاده نوشتند و انجمن حقوق بشر پديد آوردند. دانشجويان، تظاهرات خياباني را شروع كردند. كارگران يقه سفيد، به ويژه كارمندان بانكها، كارمندان اردارات و مأموران اقتصاد را فلج كردند...»؛ اما «با اين حال ستون فقرات نهضت (آيت الله) خميني، طبقة متوسط سنتي،به خصوص بازاريان و روحانيت بود.» بنابراين از نظر آبراهاميان، روحانيت با بسيج و همكاري ساير گروههاي جامعه موفق به بسيج سياسي عليه رژيم شد.
چنان كه از چند نمونه پيامهاي امام (ره) مشخص است، ايشان در هر فرصت تأكيد ميكند كه «مخالفتها را كنار بگذاريد و با هم دوست باشيد. همه با هم، هم قدم باشيد... ما همه بايد دست به هم دهيم...»[6] و حتي الامكان تمامي نيروهاي انقلابي را دعوت به مبارزه و همكاري ميكند. نقش وحدت بخش و تمركز دهندة اين پيامها در بسيج تودهها بسيار تعيين كننده بود و امكان ائتلافي فراگير، ميان مخالفين متعدد رژيم را فراهم نمود.
نتيجه گيري
در اين پژوهش، نگارنده سعي نمود فقط به اين سؤال پاسخ دهد:
«روحانيت در مقام مهم اجتماعي كه نفوذ در خور توجهي در جامعه ايران از ديرباز داشته است، در فرايند بسيج سياسي مخالفين شاه، طي سالهاي 1342 تا 1357 چه نقشي ايفا نموده است؟»
با تجزيه و تحليل دادههاي اطلاعاتي به اين نتايج دست مييابيم:
ـ روحانيت در انقلاب اسلامي نقش قاطعي داشته است.
ـ روحانيون مبارز با يكديگر همبستگي محكمي داشتند و اين از عوامل مهم موفقيت روحانيون بود.
ـ روحانيون از قدرت سازماندهي و بسيج بالايي برخوردار بودند و در اين راه از مساجد، اعياد و مراسم مذهبي حداكثر استفاده را نمودند.
ـ روحانيون از مهمترين گروههاي ايدئولوژي پرداز براي انقلاب اسلامي بودند.
ـ روحانيون در حد امكان از شيوههاي مسالمتآميزي مانند اعتصاب، تظاهرات تودهاي و تحصن براي مبارزه بهره ميجستند؛ اما برخي از روحانيون از مبارزات مسلحانه حمايت كرده، برخي به طور مستقيم به آن اقدام مينمودند.
ـ روحانيون نقش تمركز بخش و اتحاد ميان گروههاي مبارز مختلف را با رهبري واحد امكان پذير نمودند و يك ائتلاف بزرگ سياسي از مخالفان را زير يك پرچم گرد آوردند و خود رهبري آن را به عهده گرفتند.
[1] . شهيد محلاتي،ص 109.
[2] . بختياري، پيشين، ص 85.
[3] . بختياري، پيشين، صص 86 ـ 85.
[4] . مهناز ميزباني، علماي اسلام و چاپ قرآن از طرف شاه، فصل نامة 15 خرداد، شمارة 25،بهار 1376، صص 168 ـ167.
[5] . صحيفة نور، ج 2، ص 36.
[6] . صحيفة نور، ج 1، ص 599.

دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.