شكل گيري حوزه علميه قم به دوره هاي آغاز غيبت كبري و پيش از آن بر مي گردد. شهر قم از آن جهت كه بعنوان يكي از پايگاه هاي مهم شيعه در طول تاريخ بوده است از نظر علمي نيز در گذشته مركزيت داشته، و محدثين و فقهاي بزرگي در اين شهر پرورش يافته و در فرهنگ ايران تأثير گذار بلكه سهم بسيار مهمي در فرهنگ سازي داشته اند كه در طول تاريخ اسلام اين روند فرهنگ سازي در تحولات تاريخ ايران موثر بوده است.
حوزة علميه قم مركز گسترش تشيع در ايران بوده است و روند شيعه شدن ايرانيان مهمترين عامل جهت دار بودن تحولات تاريخي در ايران است:
1. يكي از تحولات مهم تاريخ ايران گسترش گرايش به اهل بيت و روند شيعه شدن مردم ايران مي باشد، قم از اوايل قرون اوليه ي اسلام مورد توجه دوستداران اهل بيت واقع شد و شيعيان از نقاط مختلف به اين شهر مراجعت كردند، به گونه اي كه قم يكي از مراكز مهم شيعه در قلب ايران محسوب گرديد، حضور اعراب و علويان و سادات بني فاطمه در ايران بخاطر فشار و فضاي سياسي دوره هاي مختلف تاريخ اسلام انجام مي گرفت كه از دوره بني اميه آغاز شده و تا اوخر دوره هاي بني عباس استمرار داشت.[1] حضوري كه به اين علل (علل سياسي و امنيتي) صورت مي پذيرفت به نوعي تبليغ بر عليه اين حاكمان مستبد بود و به سود تشيع، كه در بين مهاجرين علما و فقهايي از سادات و علويان نيز به اين شهر روي آورده و به ترويج فقه اهل بيت و فرهنگ شيعه مي پرداختند. مركزيت يافتن اين شهر براي شيعيان كه در مركز ايران قرار داشت به گونه اي بود كه علاقه مندان به اهل بيت نيز از اين شهر اقتباس علم و فرهنگ اهل بيت مي نمودند. مسافرت دختر موسي بن جعفر به اين شهر و رحلت آن بانوي بزرگوار و با كرامت در قم نيز يكي از عوامل مهم رونق تشيع از قم گرديد به گونه اي كه اين شهر به مرور زمان بعنوان يكي از بزرگترين مراكز علمي مطرح شد و محدثان و فقيهان از شاگردان و اصحاب ائمه مثل ذكريا بن آدم و… در اين شهر حوزه هاي تدريس گشودند كه در نوع خود سهم بزرگي در شكل گيري فرهنگ شيعه و گسترش آن در ايران داشته است.[2]
نقش دفاع از آرمانها و انديشه هاي تشيع و پاسداري از آن:
2. مركزيت فرهنگي قم و مجمع فقها و محدثان در آن رو به فزوني داشت و در دوره هاي مختلف از اصحاب ائمه در اين شهر بودند، [3] تا دوره غيبت كبري قم همواره بعنوان پل ارتباطي با امامان شيعه مركز دريافت فرهنگ اهل بيت و ترويج آن گرديد و فقهاي دوره هاي بعدي مثل شيخ صدوق و پدرش خدمات فراواني به فرهنگ اهل بيت كردند، دفاع از تشيع و حريم انديشه هاي شيعي نيز ازجمله وظايف مهم فقهاي برخاسته از قم بوده است كه در نوع خود در تحولات فرهنگي ايران سهم بسزايي داشته است.[4]
3. مركزيت علمي آن سبب ترويج علم در ايران شده: در دوره هاي بعدي تاريخ ايران نيز نقش حوزه ديرپاي قم در تحولات تاريخ ايران به خوبي ديده مي شود كه از جمله آنها نقش علمي و فرهنگي است، چون اين شهرسالها مركز علمي ايران و علماي شيعه بوده كه به پرورش و تربيت شاگردان و محدثين در علوم مختلف مي پرداختند و هر يك از شاگردان تربيت شده در قم به نقاط مختلف ايران هجرت نموده و اين علوم و انديشه را ترويج مي داد.بدين ترتيب به تدريج علم اهل بيت از قم به سراسر ايران و كشورهاي مجاور گسترش پيدا مي كرد كه همين علم گرايي که از قم در ايران به ساير نقاط منتشر مي شد بهترين زمينه تحولات تاريخي و فرهنگي را در ايران و بنام ايران در ديگر كشورها بوجود مي آورد.
اين روند در تمام دوره هاي تاريخ ايران استمرار داشته است و حوزه قم همواره يكي از مكاتب بزرگ علمي ايران بوده است.[5]
4. نقش حوزه علميه قم در شكل گيري مبارزات عليه استبداد و استعمار زمينه ساز تحولات بزرگ در تاريخ ايران بوده است، پس از رحلت زعيم بزرگ حوزه علميه قم مرجع شيعيان جهان آيت الله بروجردي، با حمايت دولت استبدادي ايران دخالت استعمارگران در سرنوشت ايران و غارت ذخاير و منابع فرهنگي و مادي بيشتر گرديد كه با هوشياري مردي بزرگ كه از حوزه عليمه قم و از شاگردان اين حوزه بود مبارزات استقلال طلبانه مردم ايران از قم رهبري شد و از دهه 40 تا سال 1357 اين مبارزات استمرار داشته و سرانجام با تقديم هزاران شهيد در راه آرمان هاي اسلامي اين جريان موفق گرديد ريشه هاي استبداد را خشكانيده و دست استعمارگران را از ايران كوتاه نمايد. بدين ترتيب بزرگترين تحول اجتماعي تاريخ معاصر از حوزه قم الهام گرفت كه منجر به تشكيل حكومت اسلامي گرديد.[6]
5-نقش فرهنگي تأثير گذار حوزه مقدسه قم در تحولات ايران را (چنانكه گذشت) در طول تاريخ نبايد فراموش كرد چون انقلاب اسلامي يك انقلاب فرهنگي گسترده بود كه بر اساس آرمانهاي فرهنگي تشيع و مكتب اهل بيت بنا نهاده شده بود اينك فرهنگيان برخاسته از حوزه قم از شاگردان مرحوم شيخ عبدالكريم حائري مؤسس حوزه فعلي قم و شاگردان آيت الله بروجردي و علامه طباطبائي و امام خميني ـ رضوان الله عليه ـ سكان دار فرهنگ حيات بخش اهل بيت در جهان مي باشند.[7]
6. حوزة علميه قم از آن جهت كه مدافع ، حامي و حافظ ارزشهاي اسلامي و رهبري انقلاب اسلامي بوده پس از پيروزي انقلاب اسلامي كه مرزهاي اين كشور اسلامي ضد استعمار و استبداد توسط استعمارگران و نوكران آنها مورد تهاجم قرار گرفت نقش مهمتري را مي بايستي ايفا كند تا زمينه ساز تحولات ديگري باشد لذا در دوران دفاع مقدس نيز كه منجر به پيروزي رزمندگان اسلام گرديد حوزه علميه نقشهاي بزرگي را در راه اين جهاد مقدس توسط نيروهاي فرهنگي رزمي ايفا نمود و شهداي فراواني را نثار اين راه درخشان نمود. پيروزي در جنگ تحميلي خود زمينه ساز تحولات بعدي مي باشد، كه تكامل و پيشرفت و حفظ استقلال سياسي اقتصادي و نظامي و… را در پي داشته است و امروز ايران اسلامي كشوري سرفراز و الگو براي تمام كشورهاي اسلامي شمرده مي شود چون سالها اين جنگ را به تنهايي اداره و در برابر ابر قدرتها پايداري و به پيروزي و استقلال كامل نايل شد حوزه در اين جنگ نقش فرهنگي و ارزش دهي به جهاد و دفاع و سربازان و كارشان مي داد علاوه بر اين نيروهاي جوان برخواسته از حوزه و مراجع و مجتهدين[8] حوزوي با حضور در كنار سنگرهاي سربازان اسلام روحيه مبارزان و جهادگران را بالا مي بردند بطوريكه مدت طولاني دوره استقامت و پايداري سپري شد و تنها پيروز اين ميدان اسلام بود.[9]
-------------------------------------
[1]. رك. عباس فيض، اشجم فروزان، چاپ قم، 1322ص26-72.
[2]. سيد عليرضا، سيد كباري، حوزه هاي علميه در گستره تاريخ، چاپ اول، تهران، اميركبير1378، ص365-367.
[3]. محمد حكيمي، حضرت معصومه و شهر قم، چاپ دوم، سازمان تبليغات 1376ص35، «علامه كلباسي از علماي بزرگ اصفهان بود وقتي به زيارت حضرت معصومه مي آمد كفشهاي خود را در كنار مسجد امام حسن عسگري در مي آورد علتش رامي پرسيدند جواب مي داد حدود هفتصد تن از محدثان بزرگ و روايت شناسان اهل بيت در اين منطقه دفن شدند من دوست ندارم با كفش بر اين مكان مقدس بگذارم ».
[4].ميرزا محمد تنكابني، قصص العلماء، چاپ دوم، تهران، انتشارات علميه اسلاميه ،1366، ص 388.
[5]. سيد كباري، «پيشين»، ازص364 تا ص413.
[6]. سيد جلال الدين مدني، تاريخ سياسي معاصر، چاپ سوم، قم، جامعه مدرسين،1359، ج 1، ص 9، ص 605 الي ص645.
[7]. سيد عليرضا سيد كباري، پيشين، ص 411.
[8]. رك. كتاب خورشيد در جبهه، چاپ اول، قم، نمايندگي ولي فقيه 1378ص134 الي144.
مجتهديني نظير آيت الله بهاءالديني ، مجتبي تهراني، خاتمي يزدي و هاشمي همه در جبهه حضور داشتند و مشوق رزمندگان بودند.
[9]. حوزه و روحانيت در رهنمودهاي مقام معظم رهبري، چاپ اول، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1375، ج 1، ص 89 تا ص112.
نقش حوزه علميه قم در تحولات تاريخ ايران

شكل گيري حوزه علميه قم به دوره هاي آغاز غيبت كبري و پيش از آن بر مي گردد. شهر قم از آن جهت كه بعنوان يكي از پايگاه هاي مهم شيعه در طول تاريخ بوده است از نظر علمي نيز در گذشته مركزيت داشته، و محدثين و فقهاي بزرگي در اين شهر پرورش يافته و در فرهنگ ايران تأثير گذار بلكه سهم بسيار مهمي در فرهنگ سازي داشته اند كه در طول تاريخ اسلام اين روند فرهنگ سازي در تحولات تاريخ ايران موثر بوده است.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.