روحانيت شيعه در طول تاريخ همواره پيشگام مبارزات علمي ، فرهنگي ، سياسي و اجتماعي بوده است به ويژه با درنظر گرفتن اينکه روحانيت ريشه در مکتب ائمه اطهار داشته و اين مکتب بزرگترين منادي ظلم ستيزي و گسترش اسلام ناب محمدي بوده است مي توان به نقش روحانيت در مبارزات بي امان بر عليه جهالت و ناداني ، ظلم و ستم و دفاع از مظلومان و مستضعفان پي برد . به عبارتي علماي اسلام از زمان ائمه اطهار عليهم السلام تا کنون هر يک با تاسي به پيشوايان ديني و با اتخاذ استراتژي ها و تاکتيک هاي مختلف در مسيري گام بر مي داشتند که ائمه اطهار عليهم السلام در آن گام برداشته و جان بر سر آن نهادند . روحانيت به طور کلي در دو عرصه به طور مستمر در حال مبارزه بودند:
1. مبارزات علمي و فرهنگي در جهت دفاع از حريم اسلام ناب محمدي و مکتب تشيع که وجه برجسته مبارزات روحانيون را تشکيل مي دهد .
2. مبارزات سياسي و اجتماعي با دشمنان و ظالمان که در راستاي تحقق اهداف فرهنگي جامعه بوده و در طول تاريخ شواهد مختلفي از اين مبارزات را مي توان مشاهده کرد . به عنوان مثال در قيام سربداران که يکي از قيامهاي مهم شيعيان بر عليه ظالمان و ستمگران مي باشد شاهد حضور رهبران روحاني در رهبري قيام مي باشيم و تا زماني که اين حرکت با رهبري روحانيون پشتيباني مي شد اين قيام زنده و بالنده بود و طبق نقلهاي تاريخي در اثر همين هدايتهاي روحانيت بود که د ر آن مقطع تاريخي لشکر 12 هزار نفره سربداران توانست لشکر هفتاد هزار نفره تاتارها را شکست دهد اما آنگاه که با دسيسه هاي حاکمان نظامي سربداران رهبري ديني حذف شد اين جنبش نيز به شکست نهايي خود رسيد . البته شواهد فراواني از حضور رهبران روحاني در مبارزات سياسي و اجتماعي مي توان ارائه نمود که در اين مختصر مجال ذکر همه آنها نيست اما در تاريخ معاصر چه در مقطع سرزميني ايران و چه خارج از آن از اين نمونه ها فراوان مي توان يافت از جمله در عراق رهبري روحانيون در مبارزات استقلال طلبانه بر عليه انگليسيها با مجاهدتهاي علمايي همچون آيت الله ميرزا محمد تقي شيرازي به استقلال اين کشور و تشکيل کشور جديد عراق انجاميد و يا در تاريخ معاصر کشورمان جنبش موسوم به تحريم تنباکو که با رهبري روحانيت باعث خلع يد استعمار در مقطعي ازتاريخ کشورمان از بخشي از سرمايه هاي کشورمان گرديد و يا نهضت عدالتخواهي ايرانيان (جنبش خواستار تاسيس عدالتخانه )که بعدها به جنبش مشروطيت تغيير نام داد با رهبري روحانيون آغاز و به انجام رسيد اما در ادامه مسير با دسيسه هاي مدعيان روشنفکري همچون نهضت سربداران فرايند حذف رهبران روحاني آغاز شد و سرانجام آن با انحرافي کامل به استبداد رضاخاني منجر شد . مثال ديگر از نقش روحانيون شيعه در مبارزات سياسي اجتماعي تاريخ معاصر قيامهاي موسوم به قيام جنگل و نيز قيام شيخ محمد خياباني مي باشد که در هر دو ، دو طلبه درس خوانده در حوزه هاي علميه به سازماندهي اين قيامهاي ظلم ستيزانه پرداختند .به ويژه در نهضت جنگل که مركز ثقل و مغز متفكر آن را «هيأت اتحاد اسلام» تشكيل ميداد كه افرادش به استثناي چند نفر، همه از علما بودند. [1] در جنبش ملي شدن صنعت نفت نيز نقش آيت الله کاشاني که خود مجتهد بوده و وابسته به خانداني بود که در مبارزات سياسي و اجتماعي همواره نقش داشته اند بسيار بارز مي باشد و اگر باز هم دسيسه هاي دشمنان خارجي و بدخواهان داخلي براي جداکردن روحانيت از صحنه نبود اين نهضت مي توانست ثمرات بهتري داشته باشد اما متاسفانه پديده شوم حذف روحانيت بار ديگر تکرار شد و باز در پرتو حذف روحانيت از صحنه ، استبداد جديدي در قالب استبداد محمد رضاخاني تولد يافت . به طور کلي مي توان گفت در طول تاريخ به ويژه در تاريخ معاصر در هر نقطه اي از کشورمان قيام و مبارزه اي به وجود آمده است نقش روحانيت را در آن به وضوح مي توانيم مشاهده نماييم .
قيام امام خميني نيز در راستاي همان طرح کلي مبارزات پيگير روحانيت با ظلم و ستم و رهبري قيامهاي مردمي و ظلم ستيزانه انجام شد و به درستي نهضت روحانيت نام گرفته است . اين قيام، از روزهاي آغازين تا ايام پيروزي، با سخت كوشي و پاكبازي روحانيت همراه بود و با تلاشهاي پيگير و مجاهدتهاي خستگي ناپذير ايشان به فرجام نشست.
اين انقلاب، متأثر از روحانيت است. اگر روحانيون و علما نبودند، اگر تبليغها و اين حزبِ بي سازماندهي نبودـ اگر تعبيرحزب، براي روحانيت درست باشد ـ اگر اين مجموعهي عظيمي كه در سرتاسر كشور، با هم مرتبط بوده و با زبان يكديگر آشنايند و جهتگيريهاي مشترك داشته و از منبع واحد الهام ميگيرند و با انگيره و هدف واحد كار ميكنند، نبود؛ نه مبارزه شروع ميشد، نه اوج ميگرفت و نه در نهايت، به پيروزي ميرسيد. قدرت و تأثير گذاري روحانيت در نهضت، از مبادي گوناگون نشأت ميگرفت:
اولاً، اعتماد تاريخي مردم به روحانيت شيعي ـ كه سابقاً نيز از آن ياد شد ـ به اين قشر از جامعه مجال آن را ميداد كه مردم را بسان ذخيرهي لايزال نيروي انساني خود بداند؛ انرژي و توان پنهان ايشان را ملاحظه کرده و در نظر گيرد و در روزهاي سختي و ضرورت، آنها را به ميدان آورد.
ثانياً، شبكهي روحانيت در سراسر كشور، چندان متصل و به هم پيوسته بود كه در شرايط لازم، در هم بياويزد؛ نقل و انتقال پيام به سرعت صورت پذيرد؛ امكانات را مبادله كند؛ هماهنگيها را ميسر سازد و در يك كلام، بسيج سازمان يافتهي تودهها را تحقق بخشد.
ثالثاً، در كشورما، تنها راه براندازي رژيم پهلوي، قيام فراگير و همگاني بود. و اين بسيج عام، تنها و تنها در توان روحانيت بود و بس. روشنفكران، احزاب، شخصيتهاي سياسي و...، از چنان پايگاهي برخوردار نبودند كه بتوانند حضور گسترده و ميليوني را سامان بخشند. از اين رو قيام موفق، تنها با سازماندهي روحانيت ميسر مينمود
به قول مقام معظم رهبري : هيچ مبارزهيي، جز مبارزه اي كه پيشاهنگ آن، روحانيت باشد، نميتوانست اين پيروزي را به دست بياورد و همين طور در همهي رژيمهايي كه شبيه رژيم شاه هستند، مبارزهي چريكي معنا نداشته و به جايي نميرسد. مبارزهي بخشي از مردم فقط ممكن بود دستگاه را متوحش بكند، اعصابش را خرد نمايد و به منافعش ضربه بزند، اما آن را نميتوانست براندازدچون براندازي را يك حركت عمومي و عظيم مردمي ميتواند انجام دهد، و حركت عظيم مردمي در جامعهي ما، اينگونه بود كه جز با رهبري روحاني، امكانپذير نبود.
روحانيت در پرتو امتيازات ياد شده، توانست نهضت پانزدهي خرداد را شكل دهد و نهايتاً به پيروزي برساند. ويژگي عمدهي انقلاب اسلامي، آن بود كه روحانيت در تمامي مراحل آن، ظهوري عيني و انكار ناپذير داشت. روحانيت در نهضتهاي پيشين، در ابتداي راه، فعال بود و سپس از سطح رهبري و هدايت، فرود مي آمد و نيز چنان نبود كه مجموعهي يكپارچهي نهضت، از سوي روحانيت هدايت شود و در ايدئولوژي مبارزه، تشكيلات و سازماندهي، تاكتيكها و روشها و ... روحانيت، نقش اصلي هدايتگري را بر عهده داشته باشد.
در اين زمينه مقام معظم رهبري فرموده اند :
اگر بخواهيم به تاريخ برگرديم، همه جا پاي بينش ديني و سر رشته داران امور دينيِ مردم را ميبينيم. قيام ميرزاي شيرازي، مسألهي مشروطيت، قيام مدرّس، قيام ميرزاكوچكخان و مسايل گوناگون ديگر، چه قبل از دوران پهلوي، چه در دوران پهلوي، ... همه جا، پاي انگيزهي دين به طور مشخصتر، پاي علماي اسلامي در ميان و مشهود است. اما آن مبارزهيي كه به صورت كامل، از طرف روحانيون طراحي بشود؛ از روحانيون، مردم به آن مبارزه دعوت بشوند؛ از روحانيون، سازماندهي بشوند؛ از طرف روحانيون، ايدئولژي آن مبارزه، همه جا منتشر بشود از طرف روحانيون، فشارهاي سنگيني كه بر مبارزهگران وارد ميآيد، تحمل بشود؛ و بالاخره تا آخرين قدمها، به وسيلهي روحانيون، از آن دفاع گردد و براي آن سرباز تربيت و جذب بشود ـ مبارزه با اين ابعاد و دايرهي وسيع و با اين همه كار و تلاش ... تا قبل از سال1341 نبود.
بررسي و مطالعهي نهضت روحانيت، نگرشهاي عميقتري را بر مي تابد. از جمله، ميتوان به نكات گونهگون زير اشارت داشت:
1) حضور روحانيت در قيام ، قرين مشقت و عسرت بود. روحانيت مبارز، زندانها، تبعيدها، شكنجهها، طعنها ، تهمتها و ... را چشيدند و با تمامي توان، در برابر آن ايستادگي نشان دادند. از تسليم و انقياد، سرپيچيدند و مقاوم و سربلند ماندند و به تمامي فشارهاي جسمي و روحي لبخند زدند و روزگار استقلال و عزّت را، در آيينهي حقنماي ملت ديدند.
مقام معظم رهبري در بياناتي در اين زمينه آورده اند :
تاريخ اين مبارزه، تاريخ عجيبي است. آن كساني كه از اولين سالها، اين مبارزه را از بن دندان باور كردند و پاي اين نهال نشستند، ميدانند كه چه ضربتها و چه سيلي ها و چه رنجها و چه نگرانيهايي، وجود داشته است.
2) حضور روحانيت مبارز در قيام، هماهنگ با موج عام نبود . در فرهنگ عمومي حتي در ميان روحانيت توصيه آن بود كه سکوت و قعود کرده ، ايمان فردي را پاس دارند و در گناهان شخصي فرو نغلتند؛ دامن خويش را ترآلوده نسازند و در برابر موج مسلط اسلام زدايي و ايمان ستيزي، ره تسليم و رضا پيشه گيرند.
مقام معظم رهبري در اين زمينه مي فرمايند :
پانزدهي خرداد كه گذشت، يك مرحلهيي كه خيلي ها راحت، خط را گم ميكردند و از مبارزه منصرف ميشدند. ... مردمي وجود داشتند كه براي تحمل بار سنگين يك انقلاب، محتاج آن بودند كه زنگار انديشههاي تحميل شدهي تحريضي غلط، از ذهنهاي آنان پاك بشود. مردمي وجود داشتند كه ساليان درازـ شايد در طول قرنها ـ به آنها تلقين شده بود كه با قدرتها نبايد جنگيد و نميشود جنگيد. مردمي بودند كه فكر نميكردند غير از نماز و نماز مستحبي و انفاق مال جزيي به فقرا، عبادتي وجودداشته باشد كه لازم باشد انسان برايش سرمايه گذاري كند. مردمي بودند كه جهاد و امر و به معروف و نهي از منكر را قبول نداشتند. نسل اين روزگار ما، بايد اين مطلب را بداند كه در اين مملكت، روزگاري بر اين مردم گذشت كه امربه معروف و نهي از منكر، جزو امور به حساب نميآمد. قبول نداشتند كه بايد نهي از منكر بشود و در مقابل فسادو ظلم و طغيان، مقاومت كرد!
فعاليت پيگير روحانيت مبارز، آن بود كه اين فرهنگ حاكم را دگرگون سازد؛ روح مبارزه و جهاد در مردمان بدمد؛ با تبليغ و تعليم اسلام ناب، از چهرهي دين تحريف زدايي كند؛ ظلم ستيزي را باور عمومي گرداند و اميد به تغيير و دگرگوني بيافريند. مقام معظم رهبري، پس از نكاتي كه به آن اشاره شد، افزودهاند: لازم بود كه اين مردم، با اين تفكري كه دارند، آن چنان ساخته بشوند كه بتوانند بار سنگين يك انقلابِ همه جانبهي اجتماعي را بردوش بكشند. اين كار را روحانيون شروع كردند.
3) نقش فضلا و طلاب درنهضت روحانيت، نقش سترگ و به يادماندني است و اين قيام، بر اين قاعده استوار بود. گرچه در رأس مخروط، مرجع مقاوم و هوشمندي چونان امام بود كه بار سنگين هدايت نهضت را بر دوش داشت، اما اين فضلا و طلاب بودندكه دست به دست، پيام امام را تا دوردست ميبردند و درراه آن، جان و خانمان نميشناختند؛ از حبس و زجر نميگريختند و براي تبليغ و تفهيم پيام ظلم ستيزي دين فرصت و فراغت نمييافتند و از لحظهها بهره ميجستند مقام معظم رهبري در اين زمينه مي فرمايند :
: اگر ما به اين نتيجه رسيديم كه اكثريت روحانيون ـ يعني طلاب كه هميشه در اكثريت بودند ـ نقش اول را در مبارزه داشتند، ... وقتي كه همين طور ... اقشار روحاني را ميخواهيم مشخص بكنيم، ميبينيم آن قشري كه از اول در سال 41 و42، در مبارزه شركت داشت و بعد ازمنكوبيتِ سال42، پس نزد و ادامه داد و جلو آمد، غالباً اين طلاب و فضلاي حوزه بودند.
4) در نهضت پانزده خرداد، بخش عظيمي از روحانيت، همراه بودند؛ اما با سركوب قيام و تبعيد امام، اوضاع دگرگون شد و بخشي قابل توجهي از جامعهي روحانيت را به نااميدي از ادامهي نهضت سوق داد. اين تغيير، به ويژه با رشد سطوت و قدرت ظاهري شاه دردههي 50، تشديد شد و بسياري از ايشان را به اين نتيجه رساند كه تغيير و حتّي اصلاح سيستم، غير ممكن است و بايستي با چرخهي زمانه كنار آمد و از ستيز با آن فاصله گرفت. اين جمع بندي، با معادلات ظاهربينانه، همراهي داشت. پيشتيباني قدرتهاي بزرگ از شاه (حتّي رژيمهاي كمونيستي، مانند شوروي و چين)، افزايش درآمدهاي دولت از طريق افزايش سريع قيمت نفت، سركوب گروههاي مقاومت و برخورد قساوت آميز با مبارزان و...، ديدهاي مادّي انگارانه را به آن وا ميداشت كه وضعيت موجود آن روزگار را، فضاي لايتغّير بدانند و تلاش در راه تغيير و براندازي آن را گونه اي سفاهت بپندارند و با نگاه عاقل اندر سفيه، حركت روحانيت مبارز را بنگرند و با طنز و نقد ـ و يا حداقل توصيه و نصيحت ـ آنان را از ادامهي مبارزه و جهاد، دلسرد و مأيوس سازند. مقام معظم رهبري در اين زمينه مي فرمودند : پدرم، با مرحوم علامهي طباطبايي خيلي دوست بودند. ساعتها در منزل پدرم مينشستند و با يكديگر صحبت ميكردند. ... من به عنوان يك طلبهي جوان، دربارهي مسايل مبارزه، با ايشان بحث ميكردم و ميگفتم: شما چرا دراين فضاي مبارزات، وارد نميشويد؟ ... ايشان ميگفتند: ... ما علما، در برههيي از زمان ميتوانستيم تأثير بگذاريم ـ مرادشان، زمان مشروطه و بدو ورود تمدن جديد بود ـ ولي گناه بزرگي واقع شد كه آن وقت، اين كار تعقيب نشد؛ اما ديگر حالا وقت گذشته است و فايده اي ندارد. ... اين مبارزات، به نتيجه اي نخواهد رسيد و اين نظامي كه ما ميبينيم بر سر كار است، با اين حرفها و با اين يك ذره و دو ذرهها، از بين نخواهد رفت. شما ببينيد، عالم روشن بيني مثل علامهي طباطبايي ـ كه ديگر در مورد روشن بيني و آگاهي ايشان، هيچ كس شك ندارد... تعبيرش از واقعيات جامعه، اين طوري بود كه ميگفت فايده اي ندارد. ... من شك ندارم، علماي بزرگي كه ما آنها را ميشناختيم و در مبارزه داخل نبودند ـ در همهي بلاد ايران، اين طور علما بودند ـ نه از باب اين بود كه از جانشان دريغ ميكردند، ... نه از باب اين بود كه نسبت به آنهايي كه در مبارزه بودند، تقوا و دين كمتري داشند؛ بلكه موضوع اين بود كه اگر اينها احتمال ميدادند، نظام اسلامي ميتواند بر سر كار بيايد و نظام قبلي از بين برود، يقيناًًً آنها هم، همان روش را پي ميگرفتند؛ منتها اميد نداشتند كه چنين چيزي انجام بگيرد. همچنين مقام معظم رهبري، درتوصيف و تبيين آن اوضاع و احوال نكات زير را ترسيم كردهاند:
البته بايد مطلبي را اعتراف كنيم. اگر اعتراف نكنيم، ديگران از حقايق تلخي كه وجود داشته، سوء استفاده خواهند كرد. همهي علما و روحانيون نبودند كه به مبارزه معتقد باشند. همه فكر نميكردند كه براي آماده كردن مردم، به يك جهاد فكري و اخلاقيِ درازمدت و عميق، احتياج است. همه قبول نداشتند كه ما غير از دشمني ها و خصومتهاي كوچك و حقيري كه در ميان خودمان هست، ... دشمن بزرگي به نام دستگاه حاكم جبار وجود دارد كه به خاطر مبارزهي با او، بايد از مبارزههاي كوچك دست برداشت. همه قبول نداشتند كه طلبهي جوان حق دارد در كنار درس و مطالعه و مباحثه، گاهي هم مظالم و فجايعي را كه در جامعهي ما ميگذرد، بر زبان جاري كند. و خلاصه، همه قبول نداشتند كه يك انسان موظف است، در اين دوران اختناق، با دستگاه حكام جبار طاغوتي ـ كه فسادشان بر همه واضح بود ـ مبارزه كند. در اين دوران، بي مهريها به روحانيت مبارز، اندك نبود. نگاههاي يخ زده و سرد فراوان بود نه تنها دستها به عطوفت بر زخم و آلام رنج ديدگان كشيده نميشد، چه بسا دستي هم به سيلي بر ميخاست و گونههاي زخم ديده را مينواخت!... و اين، از دستِ رژيم جلاد، سنگينتر و دلگيرتر بود:
يك عده فضلا و طلاب جوان، خيلي زحمت كشيدند؛ خيلي محروميتها را تحمل كردند؛ خيليها به خاطر اينكه توسط ساواك به زندان رفته بودند، اسمشان از ليست حقوق قطع شد. آنهايي كه سينه را سپر ميكردند و در خط مقدم ميايستادند، غالباً تنها گذاشته ميشدند. و كساني كه بايد به اينها كمك ميكردند و به درد اينها ميخوردند و به داد اينها ميرسيدند، نميرسيدند.
در پايان اين گفتار، از تذكر اين نكته نميتوان دريغ داشت كه روحانيت مبارز، در بقا و حيات روحانيت سهيم هستند. اگر جهاد و سختكوشيهاي ايشان نبود، حوزههاي شيعي در ايران، آينده اي تيره و تار داشتند و روحانيت، از آنچه كه بود، روزگاري كم رمق تر و بي هويتتر را درپيش داشت. تجربهي حوزهي نجف، در پيش ديد همگان است. آن حوزهي هزار ساله، روزگاري چنين ضعيف و نزار را مي گذراند. آيا به راستي با استمرار رژيم پهلوي، حوزههايي چون حوزهي قم، مشهد، اصفهان، و ...، اوضاعي مساعدتر در پيش داشتند؟ اگر فهم و درك عده اي از روحانيون نبود كه در آن روز، نياز زمان را درك كردند و به آن پاسخ گفتند و براي آن سرمايه گذاري نمودند ... نهضت انقلاب پيش نميآمد؛ مبارزه به جايي نميرسيد؛ مملك و ملت ما، ساليان متمادي ديگر، در زير ستم و استكبار ميماند، ... و اصلاً از خود روحانيت، به عنوان گروه و صنفي كه متكفل تبيين معارف اسلامي است، مطلقاً عين و اثري باقي نميماند. اين گروه كه در آن روز مبارزه را انجام دادند، روحانيت را نجات دادند.
------------------------------------------------------------
[1] علي دواني ، مقاله نهضت جنگل و تاريخ نگاري غرضآلود
مبارزات روحانيان پيش از انقلاب

روحانيت شيعه در طول تاريخ همواره پيشگام مبارزات علمي ، فرهنگي ، سياسي و اجتماعي بوده است به ويژه با درنظر گرفتن اينکه روحانيت ريشه در مکتب ائمه اطهار داشته و اين مکتب بزرگترين منادي ظلم ستيزي و گسترش اسلام ناب محمدي بوده است
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.