مقدمه
«تبليغات» و «روان شناسي تبليغات» هر کدام معاني و کاربردهاي گوناگوني دارند که توضيح آنها، جهت گيري اين نوشتار را مشخص تر مي کند. اين موضوع از مباحث روان شناسي اجتماعي است. تعاريفي که محققان از تبليغات ارائه کرده اند چندان بر هم منطبق نيستند.[1]
از سوي ديگر واژة «تبليغات» در زبان فارسي، در برابر واژه هاي متعددي در زبان انگليسي مثل «پروپگيشن[2]»، «پروپگاندا[3]»، «اَدوِرتايزمنت[4]» و «ميشن[5]» به کار رفته است. معاني اين واژه ها نيز متفاوت است. «پروپگيشن» به معناي اشاعه و ترويج و تکثير و رساندن صحيح يک مطلب است و بار ارزشي مثبت دارد. «پروپگاندا» به معناي تو خالي و هياهوي بي محتوا است و بار ارزشي منفي دارد. «آدوِرتايزمنت» به معناي آگهي و پيام هاي بازرگاني است که به خودي خود، از نظر ارزشي، خنثي است، ولي در عمل، چون به طور معمول محتواهاي غير واقعي در اين قالب ارايه مي شود، از اين رو در اذهان مردم بار منفي پيدا کرده است. «ميشين» به معناي تبليغات ديني مسيحيت است.[6]
در متون فارسي نيز اصطلاحات متعددي به کار مي رود که به نوعي با بحث ما مرتبط مي شوند. بعضي از اين واژه ها عبارت اند از: جنگ سرد، جنگ افکار، جنگ اعصاب، جنگ رواني، جنگ ايدئولوژيک، فعاليت هاي اطلاعاتي، مبارزة اطلاعاتي، جنگ کلامي، تحريک، خصومت غير مستقيم، افکار عمومي، استراق، جنگ سياسي، الاعلام، الدعوة و الدعايه، شايعه.
در اين نوشتار، «تبليغات» معنايي گسترده دارد، و تبليغات سياسي، تجاري، فرهنگي، ديني و .... را در بر مي گيرد؛ اما از نظر ارزشي، معادل «پروپاگيشن[7]» و داراي بار ارزشي مثبت فرض شده، و براي اشاره به بار ارزشي منفي ـ در صورت لزوم ـ واژه هاي ديگر به کار رفته است. بنابر اين تبليغ يعني اشاعه، ترويج، تکثير و رساندن صحيح يک مطلب به ديگران. اگر تبليغات، با قيد اسلامي به کار برده شود، معنا و تعريف دقيق تر پيدا مي کند. تبليغات اسلامي (بر اساس آنچه از متون ديني به دست مي آيد، نه تلقي عرف عام)، عبارت است از هر گونه فعاليت نظام مندي که به طور مستقيم به قصد گسترش علمي، عاطفي، و رفتاري اسلام، در سطح يا عمق صورت مي پذيرد.[8]
از «روان شناسان تبليغات» نيز معاني متفاوتي به ذهن مي آيد. منظور ما در اينجا بررسي قوانين روان شناختي اي است که در تبليغات کاربرد دارد. بنابر اين در اين مقاله، ما کاري به تحليل روان شناختي، آسيب شناسي تبليغات، تبليغات عيني جاري، کاري نداريم؛ بلکه فقط به مباحث نظري مي پردازيم و به قوانيني اشاره مي کنيم که از شاخه هاي مختلف روان شناسي گرفته شده و در تبليغات به کار مي رود.
ارکان تبليغات
تبليغات نوعي پيام رساني است. در هر پيام رساني، چند رکن وجود دارد که عبارتند از: الف) پيام دهنده؛ ب) پيام؛ ج) پيام گيرنده؛ د) ابراز پيام رساني. اين، تقسيم بندي بسيار ساده و رايجي است که در کتاب هاي ارتباطات آمده است، و در مطالعه روان شناسي تبليغات نيز به کار مي آيد، با اين تفاوت که در روان شناسي تبليغات، «زمينه هاي رواني و اجتماعي ارسال و دريافت پيام» نيز بسيار مهم است و همانند يکي از ارکان، به تفصيل، جاي مطالعه دارد. بدين روي، قوانين روان شناختي قابل استفاده در تبليغ را در پنج فصل مي توان ارائه کرد. ما در اينجا به اختصار، و فهرست وار به بعضي از اين قوانين اشاره خواهيم کرد.
درباره هر کدام از اين ارکان، مباحث فراواني هست؛ به طور مثال در بحث از مبلّغ (پيام دهنده) سه نوع بحث مطرح است:
الف)ويژگي هايي که براي مبلغ دروني شده است، بخشي از وجود او است، و در به کارگيري آن نيازي به دقت و توجه نيست؛ بلکه اين ويژگي ها به صورت ناهشيار در کيفيت پيام دهي او اثر مي گذارند. اين ويژگي ها محصول زندگي گذشتة شخص پيام دهنده است و در تمام زندگي او جاري است، و اختصاص به جريان پيام رساني و تبليغ ندارد. موضوعاتي مثل انگيزه، اعتماد به نفس، انتقاد پذيري، خلاقيت، اجتماعي بودن، کمرو نبودن و آرامش رواني داشتن از اين دست است.
ب) نوع ديگري از مباحث مربوط به مبلّغ (پيام دهنده)، عبارت اند از: رويکردهاي ذهني و شناختي او. اين رويکردها ملکه نشده اند، بلکه با آموزش و مطالعه مي شود آنها را به دست آورد، يا تغيير داد. اين رويکردها کلي هستند و به امور جزئي نمي پردازند، بلکه در تمام تصميم گيري ها حضور دارند، و رنگ و بوي آنها در تمام پيام دهي هاي فرد به چشم مي آيد. موضوعاتي مثل: «نگرش به تربيت الگويي»، «توجه به جايگاه عواطف»، «کليت بيني»، «مهارت هاي اجتماعي»، «کيفيت اسناد»، «کيفيت برداشت از موقعيت»، «توجه به نظرية انتظارـ ارزش» در اينجا قابل بحث هستند.
ج) قانون هايي که به صورت جزئي و در موقعيت هاي مشخص اجرا مي شوند. لازم نيست اين قانون ها بخشي از ساختار شناختي مبلّغ باشند، حتي اگر مبلغ از زيربناهاي نظري آن نيز بي اطلاع باشد، مي تواند آنها را به کار گيرد. اين قوانين، به شيوة دستور العملي هستند و مي توان آنها را «تکنيک هاي روان شناختي تبليغات» ناميد. بعضي از اين امور عبارت اند از: «تکرار»، «تدريج»، «تعلق پذيري»، «مواجهه»، «غفلت جمعي»، «پخش مسئوليت»، «غرقه سازي».
درباره رکن دوم، يعني پيام نيز مباحث بسياري هست. مبلغ براي بهبود پيام خود مي تواند از روان شناسي، دو نوع بهره بري انتظار داشته باشد:
الف) بهره بري محتوايي: روان شناسي، به تناسب موقعيت هاي مختلف، مانند «موقعيت سوگ»، «عزاداري»، «شادي»، «بحران»، مطالب مفيدي در اختيار مبلغ مي نهد. اين دانش هر کدام از اين پديده ها و موقعيت ها را به ديدة فرايند نگاه مي کند که ابتدا، ميانه و انتهايي دارند، و به بررسي موضوعاتي مثل عوامل ايجاد کننده، پيامدها، نحوة کنترل و تدبير آن مي پردازد.
ب) استفادة شکلي: در چگونگي ظاهر پيام نيز استفادة زيادي از روان شناسي مي شود؛ به طور مثال؛ «تدريجي يا دفعي بودن ارسال پيام», «مثبت يا منفي بودن عبارات ظاهري پيام»، «کوتاه يا بلند بودن»، «صوتي يا تصويري بودن»، «ملايم يا خشن بودن» و.... از اين نوع مباحث است.
درباره رکن سوم، يعني پيام گيرنده (مخاطب) نيز مباحث بسيار زيادي هست. هر گروه، بلکه هر فردي از مخاطبان به تناسب تفاوت هاي سني، جنسيتي، تحصيلات، انگيزه ها، تفاوت هاي فردي و.... ، اقتضائات خاص خود را دارند. دوران کودکي، دوران شکل گيري شخصيت است. ريشه و اساس تبليغات ديني و فرهنگي در اين دوران شکل مي گيرد. تقريباً تمام روان شناسان در خصوص اين دوران، پژوهيده و سخن گفته اند. کودک چونان ظرف خالي و امکانات بالقوه است که بايد به تدريج پر شود و به فعليت برسد. رشد شناختي، عاطفي، بلوغ زيستي و فيزيولوژيک و تعامل همة اينها با محيط اجتماعي کودک (يعني خانواده)، بسيار تعيين کننده است. هر کدام از اينها اقتضائات خاص خود را دارند. چگونه مي توان از رشد دلبستگي در کودک، در جهت تبليغي سود جست؟ چگونه مي توان به تناسب آمادگي هاي ابتدايي کودک در دورة حسي ـ حرکتي، پايه و اساس دينداري را در او ايجاد و تقويت کرد؟ چگونه مي توان کودکي را که از نظر رشد اخلاقي، در مرحلة اخلاق پيش قرار دادي است، براي اخلاق متعالي الهي آماده ساخت؟ چگونه مي توان از بازي گوشي کودک استفاده کرد و در قالب بازي هاي طراحي شده، انسانيت و نوعدوستي و خدا باوري را در وجود او پرورش داد؟ و.... پاسخ پرسش هايي از اين دست را بايد در روان شناسي تبليغات جست.
در دوران نوجواني، ديگر نمي توان از شيوه هاي دوران کودکي سود برد؛ چرا که نوجوان، از جهات رشد شناختي، رشد اخلاقي، عاطفي و اجتماعي، موضوع يا موضوعات مورد دلبستگي، نياز هاي رواني اجتماعي و.... با دوران کودکي اش متفاوت است. در دوران نوجواني و جواني، فرد با بحران بلوغ و بحران هويت روبه رو است. او آرام آرام خود را براي ورود به جامعه به صورت يک فرد مستقل آماده مي سازد. الگوهاي اخلاق، دينداري، رفاقت و.... را که قبلاً بي چون و چرا و به صورت تقليدي از خانواده گرفته بود، اکنون مورد ترديد قرار مي دهد و به دنبال هويت مستقل خويش است. با مسائلي چون انتخاب شغل، رشتة تحصيلي، ازدواج، ورود به جامعه، به صورت عيني مواجه است. چگونه مي توان از اين دوران و اين بحران ها در جهت تبليغ ديني و فرهنگ صحيح، سود جست؟ چگونه مي توان نوجواني را که به رشد شناختي انتزاعي، و رشد اخلاقي فرا قراردادي رسيده، و دلبستگي عاطفي اش از مادر فراتر رفته و به موضوعات متعدد ديگري تعلق گرفته است، در جهت دينداري، هدايت کرد؟ چگونه مي توان از اين موقعيت ها بيشترين استفادة تبليغي را برد، و چالش هاي رواني فرد را به فرصت هاي مغتنم تبديل کرد؟ چه موضوعاتي براي تبليغ در اين دوران سني تناسب دارند؟
در دوران بزرگسالي و پيري چگونه بايد تبليغ کرد؟ بر چه موضوعاتي بايد تأکيد کرد؟ ويژگي هاي روان شناختي اين دوران چيست؟ آيا بزرگسالان و پيران، تبليغ پذيرند؟ بر کدام ويژگي آنان بايد تأکيد کرد؟ از کدام آمادگي آنان بايد سود جست؟ اينها همه، مباحثي است که فقط به تناسب تفاوت هاي سني مخاطب مطرح مي شود؛ حال آنکه مخاطبان، انواع تفاوت هاي ديگري نيز دارند. روان شناسي تبليغات عهده دار پاسخ گويي به اين پرسش ها است.
چهارمين رکن از ارکان تبليغات، ابراز تبليغات است که شامل رسانه ها و کانال ها مي شود. هربرت مارشال مک لوهان، از تمام رسانه هاي طبيعي و مصنوعي، ساده و پيچيده بحث کرده است؛ به عنوان مثال نشريه، عکس، تلويزيون، راديو، تلگراف، تلفن، ماشين تحرير، سينما، پول، کارت اعتباري و ساعت، همه مي توانند به صورت رسانه مورد استفاده قرار گيرند در فرهنگ ديني ما، ابزاري مثل مسجد و منبر نيز چنين کاربردي دارند. اموري مثل شعر، طنز، داستان، بازي، ورزش، مسابقه، سخنراني و تعزيه نيز از کانال هاي بسيار رايج براي پيام رساني و تبليغات هستند، هر کدام از اين موضوعات، جاي بحث هاي روان شناختيِ بسياري دارند که روان شناسي تبليغات عهده دار بحث تفصيلي از آنها است.[9]
علاوه بر ارکان ذکر شده، زمينه هاي رواني، اجتماعي، فرهنگي، زيستي، و طبيعي ارسال و دريافت پيام نيز اهميت بسياري در تبليغات دارند. بعضي از اين زمينه هاي فرهنگي و اجتماعي عبارت اند از: افکار عمومي، آداب و رسوم، هويت هاي قومي موجود، وضعيت ارتباطات و دهکدة جهاني. بعضي از زمينه هاي روان شناختي انسان ها نيز عبارت اند از: ناهشياري جمعي، روان شناسي رنگ ها، نوع شبکة ارتباطي که فرد در آن قرار دارد، پيوستگي هاي مطلوب، اثر تقدم و اثر تأخر، و... .
بعضي از زمينه هاي طبيعي نيز عبارتند از: سردسير يا گرم سير بودن، کوير يا سرسبز بودن، کوهستاني يا دشت بودن و.... بعضي از زمينه هاي زيستي ـ رواني نيز عبارت اند از: قانون تعادل حياتي، قانون آستانة اختلافي، قانون آستانة تحريک و..... روان شناسي تبليغات به تفصيل در اين موضوعات و چگونگي استفادة صحيح از آنها در جهت موفقيت، بحث مي کند.
در يک مقاله، نمي شود به همه اين موضوعات به طور تفصيلي پرداخت.[10] در اينجا فقط به طور مختصر، به رويکردهاي ذهني و شناختي مبلغ اشاره مي کنيم.
نگرشي به تربيت الگويي
يکي از شيوه هاي يادگيري مشاهده اي[11]؛ يادگيري اجتماعي[12] است. آلبرت باندورا،[13] روان شناس معروف کاندايي، اين شيوه را به تفصيل مورد مطالعه و تحقيق قرار داده است. اين روش، در واقع مهم ترين نوع يادگيري انسان است. يادگري اجتماعي مترادف با تقليد نيست؛ بلکه روشي است که در آن، تفکر دروني و نگرش هاي فرد، مشاهدات او را تفسير مي کند؛ به طور مثال اگر فردي ببيند کسي که جلوتر از او حرکت مي کند، پايش در گودالي رفت و به زمين خورد، او از رفتن به آن مسير، خودداري مي کند.
يادگيري مشاهده اي چهار فرايند دارد: 1)توجه؛ 2)ياد داري؛ 3)باز آفريني حرکتي؛ 4)انگيزش. انسان فقط زماني از طريق مشاهده، مطلبي را ياد مي گيرد که به خصوصيات معني دار الگوي مورد مشاهده، توجه کرده، به درستي آن را بفهمد. دومين فرايند يادگيري مشاهده اي، اين است که آنچه را که توجه کرده و فهميده است، به ياد داشته باشد تا در غياب الگو هم از آن بهره مند باشد، براي ياد داري، از فرايندهايي مثل رمزگذاري نمادين، سازمان دهي شناختي، و.... استفاده مي شود. سومين مرحله، اين است که فرد آنچه را که به ياد سپرده، در مواقع لزوم، به حرکت ها و فعاليت هاي مناسب تبديل کند. اين مرحله هم تحت تأثير توان مندي هاي جسماني، دسترسي پذيري و.... است. پس از اين سه مرحله، اگر فرد، انگيزش کافي هم داشته باشد، آنگاه آن را به رفتار در مي آورد. اين انگيزش از فرايندهايي مثل تقويت بيروني، خود تقويتي و.... تأثير مي پذيرد.[14]
اين چهار فرايند به صورت خودکار عمل مي کنند و منتظر نمي مانند تا الگو، اعلام آمادگي کند. مبلغ از جمله کساني است که نه تنها خود در معرض الگو بودن است و بايد پيام خودش را از طريق رفتار هم منتقل کند، بلکه در جهت انجام مأموريت تبليغي خود نيز بايد تربيت الگويي را خوب بشناسد؛ نيز بايد ويژگي ها، مزايا، روش هاي فرعي تر، و آسيب هاي آن را بشناسد و آن را به صورت يک رويکرد ذهني، به تناسب هر موقعيتي به کار بگيرد.
بعضي از شيوه هاي فرعي تربيت الگويي عبارتند از: الگودهي، الگوپردازي، الگوزدايي،[15] مقصود از الگودهي، ارائه الگوي مثبت و حقيقي است که خود بر دو نوع است: گاهي شخص تلاش مي کند خودش براي مخاطبان، الگو باشد؛ چنان که امام صادق ـ عليه السلام ـ به پيروان خود مي فرمايند:
با غير کلام و زبان خود، مردم را به دين الهي دعوت کنيد، لازم است مردم، تقوي و تلاش و نماز و کارهاي خير را در رفتار شما ببينند؛ اين، باعث دعوت آنان مي شود.[16]
و گاهي، افراد ديگري را که جنبة الگويي دارند، معرفي مي کند؛ چه از ميان هم روزگاران او چه از کساني که در گذشته زندگي مي کرده اند؛ مثلاً قرآن به مسلمانان مي گويد:
پيامبر خدا، براي شما الگوي شايسته اي است.[17]
الگوپردازي، شيوه فرعي ديگري است که در آن از قوة خيال و الگوي فرضي بهره مي گيرند؛ به طور مثال قرآن براي مؤمنان الگوپردازي مي کند؛ مي گويد:
مؤمنان رستگارند؛ آنان که در نمازشان خشوع دارند، از لغو و بيهوده روي گردان اند، زکات مي پردازند، دامان خود را از بي عفتي حفظ مي کنند و.... .[18]
الگوزدايي نيز شيوه فرعي ديگري از تربيت الگويي است که در آن، شخصيت هاي منفي را به گونه اي ترسيم مي کنند که در مخاطب، نوعي دل زدگي و نگرش منفي نسبت به آن شخصيت ها ايجاد بشود؛ به طور مثال پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد:
ظالم چهار نشانه دارد: 1) با نافرماني، به بالا دست خود ستم مي کند. 2)با غلبه و زور به زير دست خود حکم مي راند. 3) نسبت به حق دشمني مي ورزد. 4) به ظلم کمک مي کند.[19]
روش الگويي، به ويژه در تبليغ و تربيت ديني، نسبت به روش هاي ديگر مزايايي دارد:
الف) وجود اسوة حسنه به صورت عيني و بيروني، چه در گذشته و چه حال، نشان از حقانيت مکتب است؛ همان گونه که ارزشمند بودن درخت، از ثمرة آن شناخته مي شود، ارزش هر مکتب نيز از نتايج و تربيت شده هاي آن معلوم مي شود.
ب) وجود اسوه در يک مکتب، دليلي است بر اينکه آن مکتب، قابل عمل است، امکان پاي بندي به آن وجود دارد، به صورت انتزاعي سخن نمي گويد و در فضاي ذهني سير نمي کند.
ج) اسوه هاي ديني، از جنس بشرند، ساختار جسماني و رواني و نيازمندي هاي آنان با ديگر انسان ها يکسان است؛ پس بهانه اي براي انسان ها باقي نمي ماند. خداوند به پيامبر مي فرمايد:
بگو من هم انساني همچون شما هستم که وحي بر من نازل مي شود.[20]
پيامبران ديگر نيز اين سخنان را گفته اند.[21]
د) اسوه هاي ديني حقيقي، در جامعه حضور دارند و در دسترس مردم هستند؛ مردم مي توانند هنگام پيش آمدن ترديدها، سؤال ها، و مشکلات به آنان مراجعه کنند، و رودررو با آنان سخن بگويند. نمونة کامل اسوة اسلامي، حضرت علي ـ عليه السلام ـ است که در ميدان نبرد با روي گشاده به پرسش عقيدتي يکي از رزمندگان پاسخ مي دهد و نشان مي دهد که حتي صحنة کارزار نمي تواند مانع علم آموزي و هدايت بشود.
ه) وجود اسوه حسنه در ديدگاه مردم و مخاطبان، به خودي خود باعث ايجاد حرکت و نشاط مي شود. انسان ها با ديدن خوبي ها، ميل به خوبي پيدا مي کنند؛ در فضاي مسابقات قرآني شنوندگان، به حفظ قرآن تشويق مي شوند؛ در رقابت هاي علمي، افراد به علم آموزي انگيخته مي شوند و.... .
و) وجود اسوة حسنه به خودي خود، در بازداري ديگران از خطا، اثر دارد. کساني که هر روز و هر ساعت با انسان هاي خوب ارتباط دارند، کمتر به سوي بدي ها ميل پيدا مي کنند. کساني که با کارهاي بد، ارتباط قوي دارند، با ديدن انسان هاي پاک و عفيف، از خودشان شرمنده مي شوند.[22]
توجه به جايگاه عواطف
يکي از ويژگي هاي مهم انسان، عاطفي بودن است. اين ويژگي به زمان و مقطع سني خاصي اختصاص ندارد. مبلغ بايد به جايگاه واقعي عواطف توجه کند. عواطف در ساختار وجودي انسان، جايگاه و نقشي بسيار اساسي دارند. اين نکته از متون ديني نيز، به خوبي بر مي آيد. در اين موضوع، آيات و احاديث[23] بسياري در دست هست. تأکيدهاي بسياري که بر عزاداري شده است. اين موضوع در کنار آثار و فلسفة بسيار مهم زنده نگهداشتن قيام امام حسين ـ عليه السلام ـ نشان از توجه به جنبه هاي عاطفي انسان نيز دارد. همه ما در زندگي روزمره نيز نقش عواطف را مشاهده کرده ايم. براي مثال اگر عواطف جاري بين دو طرف مثبت باشد، براي متقاعد کردن طرف مقابل، چندان نيازي به استدلال نيست؛ اما اگر اين عواطف، منفي باشد، گاهي با قوي ترين استدلال ها نيز نمي شود طرف مقابل را متقاعد کرد. دعاهايي که از پيشوايان معصوم به دست ما رسيده است، نيز بيشتر جنبه هاي عاطفي دارد و حاوي اظهار عشق و محبت به خدا و تنفر از شيطان است، و در آنها استدلال کمتر ديده مي شود. شناخت، ابزاري براي تشخيص خوبي ها و بدي ها است، اگر عواطف به صورت صحيح شکل نگيرد، شناخت، هر چه هم زياد باشد، هيچ ارزشي ندارد. اگر شناخت به صورت صحيح شکل بگيرد، ديگر براي عواطف به صورت مناسب با آن، حد و مرزي وجود ندارد. خوبي را تا هر جايي که خوبي صدق مي کند، بايد دوست داشت، از بدي تا جايي که بدي صدق مي کند بايد متنفر بود، هر قدر اين عواطف قوي تر باشد، انسان رشد يافته تر است. جايگاه عواطف، از ديدگاه علمي نيز بسيار والا است. رابرت کوپر، بر خلاف بسياري که IQ را باعث پيشرفت و تکامل و ارتقا دانسته اند, ثابت کرده است که قلب انسان است که او را متحول مي کندو باعث ارتقا و پيشرفت او مي شود. به تازگي در گزينش مشاغل گوناگون در کشورهاي پيشرفته، از آزمون هاي متعدد و صافي هاي علمي و تخصصي و.... کمتر استفاده مي کنند و به جاي آن از مصاحبه هاي احساسي و پرسشنامه هاي EQ بهره مي گيرند و احساس افراد را نسبت به موضوعات گوناگوني مي سنجند. پژوهشگران به اين نتيجه رسيده اند که حتي افرادي که ضريب هوش منطقي آنان بالا است، اگر ضريب هوش عاطفي آنان پايين باشد، در زندگي و شغلشان موفق نمي شوند[24] بنابراين، بر مبلغ نيز لازم است که بناي روابط خود را با مخاطبان بر پايه هاي مؤثر، حرکت آفرين، و جهت دهندة عواطف بنا کند. اگر عواطف به طور صحيح شکل نگيرد، مصداق اين شعر خواهيم بود که:
خشت اول گر نهد معمار کج تا ثريا مي رود ديوار کج
مخاطب شناس
گسترة وجودي مخاطب براي مبلغ شبيه به منطقة عملياتي براي فرماندهان نظامي است. همان گونه که فرمانده نظامي اگر بدون شناخت از منطقه، دست به عمليات بزند، خطا کرده است و امکان دارد با خطرات بزرگي مواجه شود، مبلغ نيز دقيقاً همين گونه است. در وجود مخاطبان نيز پستي و بلندي هاي رواني، موانع بزرگ و کوچک، موقعيت هاي راهبردي و.... وجود دارد. اگر مي خواهيم او را تسخير کنيم، بايد به شناسايي او بپردازيم. هر قدر شناخت عميق تر و دقيق تري از مخاطب خود داشته باشيم، در تبليغ موفق تر خواهيم بود. اگر به ويژگي هاي رواني طبقات مختلف سني توجه کنيم، با افراد هر طبقه به نحوي مناسب برخورد خواهيم کرد. به طور مثال اگر در برخورد با سالمندان، از حقوق فوت شدة آنان سخن گفته شود، کمتر اتفاق مي افتد که عکس العمل هاي خشن از آنان ديده شود؛ ولي اگر از حقوق استيفا نشدة جوانان سخن گفته شود, به راحتي مي توان آنها را به حرکت واداشت و به آنها جهت داد. طرفداري از زنان و دفاع از حقوق آنان ـ که نيمي از جمعيت جامعه هستند ـ در انتخابات گوناگون، سبب جلب آراي آنان مي شود. مخاطب شناسي ابعاد مختلفي دارد. نخست اينکه چه کساني را بايد مخاطب خود برگزينيم. بعد ديگر، شناخت ويژگي هاي آنان است. از ديد قرآن تمام مردم، مخاطب تبليغات ديني اند. قرآن گاهي تمام مردم،[25] گاهي قوم و نژادي خاص،[26] گاهي مؤمنان،[27] و گاهي شخص خاصي،[28] را مخاطب قرار مي دهد. خطاب هاي ديگري، مثل يا اهل الکتاب، يا بني آدم، يا معشر الجن و الانس، يا ايها الذين کفروا نيز در قرآن آمده است. در باب ويژگي هاي مخاطبان نيز مسائل بسياري مطرح است؛ به عنوان مثال لازم است بدانيم که مخاطبان ما در چه مرحله اي از مراحل پذيرش پيام قرار دارند: آگاهي؟ جلب توجه و علاقه مندي؟ ارزيابي پيام؟ آزمايش و تجربه؟ يا پذيرش و پي گيري؟ [29] فرض کنيد مي خواهيد بعضي از قوانين اقتصادي اسلام، همانند خمس، زکات و قرض الحسنه را بيان کنيد. ممکن است مخاطب شما تاکنون هيچ آگاهي نداشته و اکنون در مرحله آگاهي گرفتن قرار گرفته باشد. ممکن است آگاهي داشته اما توجه و علاقه اي به آن نشان نداده است و اکنون لازم است که شما توجه و علاقه او را برانگيزيد. ممکن است علاقه داشته و توجه کرده است؛ اما منتظر موقعيتي مناسب براي ارزيابي آن و دريافت صحت و بطلان آن پيام باشد، و ممکن است در ارزيابي هم آن را پذيرفته باشد و اکنون نيازمند اين باشد که آن را در عمل تجربه کند و اطمينان نهايي يابد، يا شايد تجربه کرده و مطمئن هم شده باشد و اکنون آمادة پي گيري آن پيام در زندگي خود باشد. نحوة پيام دهي به هر کدام از اين گروه ها بايد متناسب با مرحله پذيرش و نياز آنان باشد. بدين روي مبلغي که نداند مخاطبانش در چه مرحله اي هستند، توفيق کمتري مي يابد. بعد ديگر مخاطب شناسي اين است که بدانيم، مخاطب ما از جايگاه برون ديني به دين نگاه مي کند يا درون ديني. آن که نگاه برون ديني دارد، تحت تأثير آيات و روايات و سيرة معصومين و..... قرار نمي گيرد و نسبت به آنها تعبد ندارد؛ بلکه از راه هاي ديگري مثل استدلال و تعقل و توجه به کارکردهاي دين بايد با او هم سخن شد. بعد ديگر، آشنايي با سوابق و تاريخچه فردي و گروهي مخاطب، از جهات فرهنگي، سياسي، نظامي، و.... است اگر مبلغ از سوابق مخاطب با اطلاع باشد، مي داند چگونه از ظرفيت هاي عاطفي او به طور مناسب بهره بگيرد، و با او همدلي کند، و چه سخني را در چه موقعيتي بيان کند. مخاطب شناسي ابعاد ديگري نيز دارد که در جاي خود بسيار اساسي و قابل بحث است، لکن در اينجا به خاطر اختصار به آنها نمي پردازيم.
کليت بيني
نظريه گشتالت،[30] در ابتدا، يک نظرية ادراک،[31] و سپس يک نظريه يادگيري،[32] است.
اين نظريه توسط چهار دانشمند آلماني، مطالعه و معرفي شد، اما بيشتر به نام ماکس ورتايمر[33] شناخته مي شود. کلمة گشتالت به معناي کل، هيئت و شکل است. نظريه گشتالت معناي خاصي از آن اراده مي شودکه عبارت است از اينکه «کل، چيزي بيش از حاصل جمع اجزاء آن است». به طور مثال، اگر سه نقطه به اين صورت ... داشته باشيم، آن را يک مثلث، ادراک مي کنيم، در حالي که واقعاً مثلث نداريم. يا قطرات آب که در يک گرداب هستند، به تنهايي معرف گرداب نيستند؛ بلکه نوع حرکت آب در گرداب معرف آن است.
اين نظريه مي گويد ما بايد به اين کليت بيني توجه داشته باشيم. اين کليت بيني، نه تنها منحصر در بعد ديداري انسان نيست؛ بلکه اصولاً به دريافت هاي حسي انسان هم محدود نمي شود. اگر ذهن شما را با مفاهيمي مثل «ماه»، «ستاره» و «خورشيد»، درگير سازند و از شما بخواهند آن مفاهيم را ادامه دهيد، شما به مفاهيمي مثل «سياره»، «ستاره هاي دنباله دار»، «شهاب سنگ»، «شن و ماسه»، «گچ»، «مصالح ساختماني» و.... اشاره مي کنيد. مفاهيمي مثل «خاله»، «خواهر زاده»، «عمو»، «برادر زاده»، «خواهر»، «برادر» را نيز با مفاهيمي مثل «عمه»، «دايي»، «پدر»، «مادر»، و «بستگان نزديک» کامل مي کنيد. در زمان طاغوت که نام بردن از امام خميني ـ قدس سره ـ ممنوع بود، کافي بود يک سخنران زيرک، در سخنراني خود، طي چند جمله، مفاهيمي مثل «شهر خمين»، «حوزه علميه» يا مبارزه را مطرح کند تا مخاطبان او به طور کامل به «آيت الله خميني» منتقل شوند.
اين نمونه ها که در زندگي روزمره، فضاي شغلي، روابط کوچه و بازار، محل درس و مباحثه و.... فراوان اند، تابع سازمان ادراکي بشرند. اين سازمان ادراکي به مناسبت هايي عناصر ادراک شونده را گروه بندي مي کند و آنها را با هم پيوند مي دهد. هر کسي به تناسب اشتغالات ذهني خود مي تواند مصاديق خاصي از اين گروه هاي ادراک شده را بشناسد. حوزة تبليغ بيشتر از ديگر حوزه ها با اين سازمان ادراکي بشر مرتبط است.
اين سازمان ادراکي، داراي قوانيني است.
«روان شناسي گشتالت، به ادراک و قوانين ادراک توجه کرد. ورتايمر در مقالة مشهور خود که در سال 1923. م براي اولين بار دراين موضوع منتشر مي شد، به قوانين ادراک، به ويژه قوانين بصري آن پرداخت. به عنوان مثال مي توان به 1)قانون مجاورت[34]؛ 2)قانون مشابهت[35]؛ 3)قانون جهت مشترک[36]؛ و 4)قانون سادگي[37]؛ اشاره کرد».[38]
قوانين «مشابهت»، «مجاورت»، «سادگي» يا «جهت مشترک» يا «ترميم» و «امتداد خوب»، در مسائل فرهنگي، سياسي و اجتماعي نيز حاکم اند. بسياري از جو سازي هاي رواني که در جامعه صورت مي پذيرد، مبتني بر همين قوانين است. بسياري از داوري هاي افراد نسبت به افراد و گروه هاي ديگر نيز اين گونه است. ممکن است به شما برچسب وابسته بودن به گروه و يا حزب خاصي بزنند به اين دليل که در يک يا چند جلسه، شما را با آنان ديده اند (مجاورت)؛ در حالي که اين دليل، کافي و کامل نيست. چه بسا شما براي مخالفت و مباحثه با آنان به جمع آنها رفته باشيد. نيز ممکن است دليل اين داوري اين باشد که افکار شما را شبيه افکار آنان مي يابد «مشابهت»؛ در حالي که امکان دارد شما به طور مستقل، آن افکار را داشته باشيد و هيچ گاه آن گروه را نديده و ارتباطي با آنها نداشته ايد. همچنين ممکن است به خاطر اينکه شما راجع به بعضي از افکار آنان سخن گفته و آنها را تأييد کرده ايد درباره شما چنين قضاوتي بکنند «ترميم»؛ در حالي که ممکن است شما افکار ديگر آنان را قبول نداشته باشيد. نيز ممکن است منشأ اين ديدگاه اين باشد که مثلاً شما در مردم سالاري يا آمريکا ستيزي، يا مواضع ديگر، با آنان جهت گيري مشترک داشته باشيد «جهت مشترک»؛ در حالي که بسياري از مواضع ديگر شما، نا مکشوف يا مخالف آنان باشد.
اگر مبلغ به اين قوانين سازمان ادراکي توجه داشته باشد، مي داند که هم ديگران او را، و هم او ديگران را در همين چارچوب ها مي بيند و نتيجة حاصل از اين چارچوب ها، نه هميشه درست است و نه هميشه غلط؛ بلکه بايد آنها را شناخت و به مناسب ترين و صحيح ترين وجه از آن ها استفاده کرد. در بسياري از موارد، در مسائل فرهنگي و اجتماعي و سياسي، ضرورت دارد که عناصر منفرد را در کنار هم گذاشته، نگاهي کلي به موضوعات داشته باشيم؛ چرا که ديدن عناصر منفرد، ما را به نتيجه گيري لازم نمي رساند. اين مطلب در ارتباط با تک تک افراد يا گروه هاي کوچک يا بزرگ، مصداق پيدا مي کند. اگر يکي از مخاطبان دائمي شما، يا يکي از رجال شناخته شدة سياسي، فرهنگي يا ديني، موضوع ارزيابي شما باشد، بديهي است که نبايد در ارزيابي او فقط به بعضي از عناصر وجودي او توجه کنيد؛ بلکه بايد همة ابعاد او را ملاحظه کرده، از «ترميم ها» و «امتداد خوب ها» و.... استفاده کنيد. اين گشتالتي نگري و کليت بيني، مي تواند رويکرد نظري مبلغ در همة فعاليت هاي فردي و اجتماعي او باشد.
مهارت هاي اجتماعي
در روان شناسي، تلاش بسياري براي تعريف «مهارت اجتماعي» صورت گرفته است. فيليپس[39] با مروري بر تحليل هاي ارائه شده درباره مهارت اجتماعي، نتيجه مي گيرد که کسي داراي مهارت اجتماعي است که با ديگران به گونه اي ارتباط برقرار کند که بتواند به حقوق، الزامات، رضايت خاطر، يا انجام وظايف خود در حد معقولي دست يابد؛ بي آنکه الزامات، حقوق، رضايت خاطر يا وظايف ديگران را ناديده بگيرد، و در عين حال بتواند در اين موارد، مبادله اي باز و آزاد با ديگران داشته باشد.[40]
مهارت هاي اجتماعي شامل تقويت هاي کلامي و غير کلامي نسبت به ديگران است. تقويت هاي کلامي ممکن است تصديق (مثل: مي فهمم، متشکرم)، تحسين (مثل: بسيار عالي، حمايتت مي کنم، سر حال به نظر مي رسي....)، يا توسعه پاسخ (مثل بسط دادن و پروراندن پاسخ طرف مقابل) باشد. تقويت هاي غير کلامي نيز ممکن است ژست (مثل: لبخند، تکان دادن سر، ارتباط چشمي، ژست هاي بدني)، يا مجاورت (مثل: وضعيت بدن، مجاورت بدني، لمس بدني) باشد.[41] ما براي داشتن مهارت هاي اجتماعي مناسب، بايد ادراک اجتماعي[42] صحيحي داشته باشيم. ادراک اجتماعي نيز، تا حدود زيادي از روش هاي غير کلامي صورت مي پذيرد.
مبلغ بايد ادراک اجتماعي صحيح و مناسبي از اطراف خود داشته باشد. ما در فرآيند ادراک اجتماعي، غالباً مايليم که از عواطف و احساسات ديگران اطلاع پيدا کنيم. يک راه کسب اين اطلاع, پرسيدن از خود آنها است؛ ولي اين روش چندان موفقيت آميز نيست؛ اما علايم غير کلامي، غالباً اطلاعات ارزشمندي دربارة احساسات ديگران در اختيار ما مي گذارند. مانند: حالات چهره، تن صدا، تماس چشمي.
به طور مثال، گفت و گو با کسي که عينک تيره به چشم دارد، ناراحت کننده است؛ چون در اين حالت، چشم طرف مقابل را نمي بينيم و از واکنش هاي او اطلاعي نداريم. شاعران و اديبان ما، چشم را پنجرة روح دانسته اند، چون از طريق چشم، اطلاعات زيادي به دست مي آيد.
از ديدگاه ديني نيز، حالات چهره، گاهي نشانگر درد و رنج هاي دروني فرد است. قرآن در باب نيازمندان واقعي مي فرمايند:
اولاً حفظ ظاهر مي کنند و از مردم چيزي نمي خواهند؛ به گونه اي که افراد بي اطلاع، آنها را توانگر مي پندارند؛ (يعني هميشه ظاهر, دليل واضح بر باطن نيست) و ثانياً با اين حال، اگر در چهره و سيماي آنان دقت کافي بشود, آن چهره حکايت از درد و رنج هاي بي شماري دارد (رنگ رخساره خبر مي دهد از سرّ درون).[43]
گاهي نگاه هاي خيره و دنباله دار، نشانة اميال شهواني است (همان طور که گاهي هم نشانة خشم است) در قرآن مي خوانيم:
به مردان با ايمان بگو ديده ها [از نامحرمي] فرو گيرند و پاکدامني ورزند که اين براي آنان پاکيزه تر است... و به زنان با ايمان بگو ديدگان خود را [از هر نامحرمي] فرو گيرند و پاکدامني ورزند.[44]
گاهي حالت چهره نشانگر خشم و اندوه است. قرآن احوال مرداني را که در زمان جاهليت، ولادت دخترشان را به آنها خبر مي دادند، چنين حکايت مي کند:
هرگاه يکي از آنان را به دختري مژده آورند، چهره اش سياه مي گردد، در حالي که خشم [و اندوه] خود را فرو مي خورد، و از بشارت بدي که به او داده شده است، از قبيلة خود رو مي پوشاند..... .[45]
در محشر نيز بعضي سفيد روي و بعضي سياه روي خواهند بود, و اين، تجلي هيجانات دروني آنان است[46] آيات ديگري نيز به حالات چهره مرتبط مي شود.[47]
تن صدا: تغييرات و نوسانات در گفتار، يکي از راه هاي ارتباط غير کلامي است که «علائم فرازباني»[48] ناميده مي شود. زير و بمي صدا، بلندي، آهنگ، سرعت، موزون بودن و ترديد و تأمل در کلام، هر يک اطلاعات خاصي را منتقل مي کنند. ديويتز[49] (1964) و شيرر[50](1974)، در مطالعة ديگري نشان مي دهند که تغيير در زير و بمي سرعت صدا، اطلاعاتي در باب هيجان ها به ما مي دهند. مثلاً سرعت کم و تغيير جزئي زير و بمي، هيجان هاي ناخوشايندي، مثل غم، خشم، انزجار، و ترس را نشان مي دهد، و سرعت بسيار و تغييرات زياد زير و بمي، هيجان هاي مثبت مثل خوشايندي، فعاليت، و تعجب را نشان مي دهد.[51]
لحن صدا
گاهي لحن صوت، نشانة استواري و قاطعيت در سخن است.[52] صدا نبايد زياد بلند باشد، بلکه بايد اعتدال رعايت شود. لقمان به فرزندش مي گويد: «فرزندم، .... صدايت را پايين بياور...»[53] و نيز امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايند:
شيعيان ما صدايشان از حد گوش خودشان فراتر نمي رود (کنايه از آهسته سخن گفتن است[54]) صداي مومن به هنگام خنده، گوش ها را نمي آزارد[55]. خندة مومن تبسّم است.[56]
اِسناد[57]
اسناد به فرايندي گفته مي شود که افراد، طي آن، رويدادها (يا رفتارها) را به عوامل زير بنايي آنها پيوند مي دهند. (هايدر، 1958)[58] رويدادهايي را که به ما ارتباط دارند و به نوعي اشتغال ذهني نسبت به آنها داريم، به عوامل و ريشه هايي نسبت مي دهيم؛ به طور مثال مي گوييم، قبول شدم، چون خوب درس خواندم؛ مزرعه ام امسال محصول خوبي داشت، چون به آن کود دادم؛ گوسفندانم اغلب دو قلو زاييدند، چون لطف خدا شامل حالم بود؛ در دهة 1360، کشورمان رشد علمي و تکنولوژيک خوبي کرد، چون مجبور بوديم تلاش کنيم. تعدادي از نوجوانان و جوانان، اخلاق چندان خوبي ندارند، چون برنامه هاي ماهواره اي و اينترنتي که در اختيار همه قرار دارد، فساد انگيزند.
در اينکه رويدادها را چگونه و به چه عواملي اسناد بدهيم، مطالعات علمي بسياري صورت گرفته و نظريه هاي گوناگوني نيز داده شده است. از جمله: الف) نظرية روان شناسي سادة هايدر[59] ب) نظريه استنباط تطابقي جونز و ديويس؛[60] ج) نظرية تغيير همگام هارولدکلي[61] د)نظرية ترکيبي رشيور[62]؛ ه) نظرية سه بعدي واينر.[63] اين نظريه ها شباهت هايي با هم دارند. ما در اينجا فقط به نظرية سه بعدي واينر اشاره اي مي کنيم.
او معتقد بودکه علاوه بر علت يابي دروني و بيروني، که هايدر مطرح کرده بود، ابعاد ديگري نيز در اسناد قابل بررسي است. او يک طبقه بندي سه بعدي را مطرح مي کند: 1. محل دقيق علت (دروني يا بيروني)؛ 2. درجة پايداري علت (پايدار يا ناپايدار)؛ 3. قابل مهار بودن يا نبودن علت.
در تبيين مسائل فرهنگي جامعه، گاهي اسناد دروني داده مي شود و گاهي اسناد بيروني، اين دو، آثار متفاوتي دارند؛ از اين رو بايد دقت کافي بکنيم تا گرفتار مضرات هر کدام از اين سندها نشويم؛ به طور مثال اگر در سطح کلان جامعه گفته شود مشکلات فرهنگ ما ناشي از تهاجم بيگانگان است، ما اقدامي صورت نمي دهيم و برنامه اي تنظيم نمي کنيم؛ ولي اگر بگويند اين مشکلات ناشي از کم کاري ها و بي برنامگي هاي دروني خودمان است، در اين صورت تلاش خواهيم کرد. دانش آموزي که در درس خود نمرة ضعيف گرفته، اگر عذر آورد که معلم با من لج داشته، تلاشي نمي کند، و منفعل مي شود؛ اما اگر بگويد من کم درس خواندم يا از کلاس غيبت کردم، در اين صورت، تلاش بيشتر خواهد کرد.
مبلّغ نيز مي تواند در تبيين مسائل فرهنگي و ديني استنادهاي مخاطبان خود را تصحيح کند تا آنان خوب عمل کنند. او بايد طبق نظريه واينر، به انواع و اقسام متغيرها در اسناد خودش توجه داشته باشد و به مخاطبان نيز توجه بدهد. بسياري از خطاهاي رفتاري، از خطاهاي در اسناد ناشي مي شود.
چندي پيش به شهر کوچکي که حدود 7-8 هزار نفر جمعيت داشت رفته بودم. اين شهر، بافت روستايي و سابقة فرهنگي نسبتاً خوبي داشت. در طول دفاع مقدس، حدود صد شهيد تقديم کرده بود، حدود 120 نفر معلم و دبير و مدير و.... در آموزش و پرورش داشت؛ رئيس آموزش و پرورش شهرستان از آنجا بود؛ نمايندة مردم منطقه در مجلس شوراي اسلامي، همان شهر بود؛ افراد متعددي از اهالي آنجا، داراي جايگاه هاي بالا در کارهاي مديريتي کشور بودند؛ تعداد قابل توجهي دانشجو در مقاطع مختلف، و چند استاد دانشگاه داشت؛ حدود سي روحاني پير و جوان داشت؛ سه مسجد و يک حسينة بزرگ و يک مصلي براي نماز جمعه داشت؛ سه هيئت مختلف مذهبي داشت؛ و از نظر مذهبي، همه مردم شهر شيعه بودند.
در کنار همة اين امور ـ که هر کدام مظهري از فرهنگي و ديني بودن آن شهرک است ـ امور ديگري نيز به وضوح خودنمايي مي کرد: بعضي مراسم عروسي آنها, با مطرب و موسيقي مبتذل و رقص و شراب، پذيرايي مي شد و صداي بلندگو به اطراف مي رسيد و اين امر تکرار مي شد؛ تعداد معتادان به ترياک، موجب شکوة بعضي از مسن ترها و ريش سفيدان شده بود؛ جوانان و نوجواناني که در لباس پوشيدن و رفتارهاي اجتماعي، خلاف هنجار رايج آنجا عمل مي کردند و با عنوان «ولگرد» مورد اشاره قرار مي گرفتند، فراوان به چشم مي خوردند؛ گاهي نيز اتومبيل هاي شخصي که نوار موسيقي مبتذل گذاشته و صداي آن را بلند کرده بودند، ديده مي شد.
تلاش کردم اين ناهنجاري هاي فرهنگي و ديني را ريشه يابي کنم. با افراد گروه هاي مختلف، گفت وگو کردم. هر کدام تبييني داشتند؛ اما وجه مشترک همة آنها خطاي در اسناد بود؛ مثلاً مي گفتند: «خودشان خطا کرده اند، عذاب آن را هم خواهند کشيد»، «حکومت اسلامي، مسئول اصلاح اين امور است»، «از دست ما کاري بر نمي آيد»، «ما سرمان در لاک خودمان است»، «مشکلات اقتصادي، باعث اين زشتي ها مي شود»، «اگر روحانيان، کار نمي کنند، پس ما تکليف نداريم»، «اگر خانوادة خودش کاري نمي کند، پس ما تکليف نداريم». اين گونه اسنادها، بيش از آنکه دروني باشد، بيروني است، و بيش از آنکه قابل مهار دانسته شود، غير قابل مهار شمرده شده است. اگر اسناد آنها تصحيح شود، و آنها سهم عوامل دروني و قابل مهار را باور کنند، به خوبي مي توانند با اين ناهنجاري ها، مقابله کرده، جامعه اي سالم داشته باشند. به بيان ديگر تا زماني که افراد و گروه ها بگويند «ربطي به ما ندارد»، اصلاً درباره آن انديشه نمي کنند، نگران آن نيستند، و به دنبال راه حل نمي روند. اما اگر آن را مسئلة خود دانستند، آنگاه توانايي ها و ظرفيت هاي مختلف خود را براي حل مسئله به کار مي گيرند.
مباحث مربوط به اسناد، به طور يکسان در رفتارها و رويدادهاي مربوط به خود و ديگران جريان دارد. براي يک ستاد تبليغاتي يا مبلغ ديني، ضرورت دارد که اين اسنادها و خطاهاي آن، و شيوه هاي برخورد با آن را بداند تا هم خود گرفتار خطاي در اسناد نشود و هم تلاش کند مخاطبان را از خطاي در اسناد باز دارد. بحث اسناد در جامعة توحيدي، بحثي دقيق است و جاي تأمل فراوان دارد. چگونه و چه مقدار بايد رويدادها را به عوامل مادي يا معنوي نسبت داد؟ اسلام جايگاه هر کدام را به خوبي بيان مي کند. فرهنگ توحيدي اقتضا مي کند که موفقيت ها و نيکوييها را در نهايت به خداوند استناد بدهيم.[64] اموري مثل توکل، مشيّت الهي، و.... تعيين کنندة عوامل معنوي، و اموري مثل تکاليف فردي و اجتماعي، اهتمام به امور مسلمين و.... تعيين کنندة عوامل مادي است. ايمان مذهبي ما در اسناد هاي ما تأثيراتي دارد.
بايد اعمال ديگران را به بهترين وجه ممکن تفسير کنيم. [65] گاهي ممکن است بهترين وجه، اسناد دروني باشد و گاهي بيروني؛ مثلاً اگر کسي به مؤمنان تهمت مي زند، بايد اسناد بيروني داد و آن را نپذيرفت؛ مگر با دليل کافي.[66]
----------------------------------------------
[1] . گلاين برگ، سفر، ترجمه کاردان، 1377، ص426؛ 1380، 1346؛ حسيني.
[2] . Propagation.
[3] . Propaganda.
[4] . Advertisement.
[5] . Mission…
[6] . رک: رابرتز، تحليل سياسي، حسيني، 1377؛ کورسيني ـ دايرة المعارف روان شناسي.
[7] . Propagation.
[8] . خندان، محسن، تبليغ اسلامي و دانش ارتباطات اجتماعي، سازمان تبليغات، 1374.
[9] . ر.ک: اولسون، ديويد، رسانه ها و نمادها، ترجمه محبوبه مهاجر.
[10] . در کتابي که به زودي منتشر خواهد شد، به تفصيل به تمام اين مباحث پرداخته ايم. به علاوه، يک فصل مستقل در موضوع «جنگ رواني» و فصلي ديگر درباره «مدل اسلامي تبليغات» آورده ايم.
[11] . observational learning.
[12]. Social learning.
[13]. Albert bandura.
[14] . باندوا، آلبرت، نظرية يادگيري اجتماعي، فرهاد ماهر، شيراز، راهگشا، 1372، صص 36-43.
[15] . قائمي مقدم، محمد رضا، «روش الگويي در تربيت اسلامي»، مجلة معرفت، شماره 69، ص 28.
[16] . کونوا دعاة الناس بغير السنتکم، ليروا منکم الورع و الاجتهاد و الصلاة و الخير، فإنّ ذلک داعيه. (اصول کافي، ج2، ص83).
[17] . لقد کان لکم في رسول الله اسوة حسنة لمن کان يرجوا الله و اليوم الاخر (احزاب/21).
[18] . قد افلح المؤمنون، الذين هم في صلاتهم خاشعون و الذين هم عن اللغو معرضون, و الذين هم للزکوة فاعلون، و الذين هم لفروجهم حافظون....(مؤمنون 1-5).
[19] . علامة الظالم اربعة: يظلم من فوقه بالمعصية، و يملک من دونه بالغلبة، و يبغض الحق، و يظهر الظلم. (تحف العقول، ص 21).
[20] . قل انّما انّا بشر مثلکم، يوحي اليّ.... (کهف/110)؛ و هو الذي بعث في الاميين رسولاً منهم...(جمعه / 2).
[21] . قالت لهم رسلهم ان نحن الا بشر مثلکم.... (ابراهيم/11)؛ ما هذا إلا بشر مثلکم يأکل ممّا تأکلون منه و يشرب مما تشربون. (مؤمنون/33)
[22] . عباسي مقدم، مصطفي، نقش اسوه ها در تبليغ و تربيت، سازمان تبليغات، 1371.
[23] . ... هل الدين الاّ الحب و البغض (مستدرک، ج12، ص226)ـ قُل لا اسئلکم عليه اجراً إلاّ المودة في القربي (شوري/ 23).
[24] . ر.ک: رابرت کوپر، مديريت عشق و عاطفه، ترجمه عليرضا عزيزي، ص 13.
[25] . يا ايها الناس اعبدوا ربکم الذي خلقکم.... (بقره / 21)؛ يا ايها الناس قد جاءکم الرسول بالحق من ربکم فآمنوا خيراً لکم (نساء/170)؛ يا ايها الناس قد جاءتکم موعظه من ربکم و شفاء لما في الصدور.... (يونس/57).
[26] . يا بني اسرائيل الذکروا نعمتي التي انعمت عليکم... (بقره/122)؛ لقد ارسلنا نوحاً الي قومه فقال يا قوم اعبدوا الله مالکم من الهٍ غيره. (اعراف/59)؛ و اذ قال موسي لقومه يا قوم لم تؤذنني و قد تعلمون انّي رسول الله اليکم.... (صف/5).
[27] . يا ايها الذين آمنوا کتب عليکم الصيام... (بقره/183)؛ يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله حق تقاته.و.... (آل عمران/102)؛ يا ايها الذين آمنوا ان تتقوا الله يجعل لکم فرقاناً.... (انفال/29).
[28] . قال يا نوح ليس من اهلک انّه عمل غير صالح..... (هود/46)؛ قال يا موسي اني اصطفيتک علي الناس برسالاتي و بکلامي فخذ ما آتيتک.... (اعراف/144)؛ يا ايها النبي حرض المؤمنين علي القتال.... (انفال/65).
[29] . زورق، محمد حسن، مباني تبليغ، سروش، 1368.
[30] . Gestalt.
[31] . perception.
[32] . Learning.
[33] . Wertheimer.
[34] . The law of proximity.
[35] . The law of Similarity.
[36] . The law of Common Direction.
[37] . The law of Similarity.
[38] . ر.ک: سيف، علي اکبر، روان شناسي پرورشي، تهران، آگاه، 1368، صص256-268، هيلگارد و.... ، نظريه هاي يادگيري، ترجمه براهني و .....، صص 386-397.
[39] . Philips, 1988.
[40] . اون هارجي و ديگران، مهارت هاي اجتماعي و ارتباطات ميان فردي، ترجمه خشايار بيگي، مهرداد فيروزبخت، ص 12.
[41] . همان، ص 16.
[42] . social perception.
[43] . للفقراء..... يحسبهم الجاهل اغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم.... (بقره/273)؛ ر.ک: تفسير نمونه، ج2، ص 266.
[44] . قل للمومنين يغضّوا من ابصارهم.... و قل للمومنات يغضض من ابصارهن.... (نور/30 و 31).
[45] . و اذا بشّر احدهم بالأنثي ظلّ وجهه مسوداً و هو کظيم * يتواري من القوم من سوء ما بشّر به.... (نحل/59 و 58).
[46] . يوم تبيض وجوه و تسوّد وجوه.... (آل عمران/106).
[47] . ... انما يوخّرهم ليوم تشخص فيه الابصار مهطعين مقنعي رئوسهم لا يرتد اليهم طرفهم و افئدتهم هواء (ابراهيم/42)؛ خاشعة ابصارهم ترهقهم ذلة (قلم/43) وجوه يومئذ مسفرة ضاحکة مستبشرة (عبس/39 و 38)؛ وجوه يومئذ ناضرة الي ربها ناظره (قيامت/23 و 22)؛ اگر بخواهيم از اين چند آيه استفاده کنيم، بايد آنها را بپرورانيم.
[48] . Paralinguistic Cues.
[49] . Davitz, i.j.
[50] . Scherer, k.
[51] . فرکاس، 1373.
[52] . يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحيوة الدنيا و في الاخرة (ابراهيم/27).
[53] . و اغضض من صوتک.... (لقمان/19)
[54] . اصول کافي، ج2، ص 248.
[55]. المومن.... ان ضحک لم يخرق (اصول کافي، ج2، ص 235.)
[56]. المومن ضحکه تبسّم (همان ).
[57] .Attribution , Predication.
[58]. ر.ک: کريمي، يوسف، روان شناسي اجتماعي، تهران، بعثت، 1373، ص 395.
[59] . Heider,F.
[60] . Jones, E.F.Davis , k,E.
[61] . Kelley.H.H.
[62] . Shaver, M.E.
[63] . Weiner, B.
[64] . ما اصابک من حسنة فمن الله (نساء/79).
[65] . ضع امر اخيک علي احسنه.... ولا تظننّ بکلمة خرجت من اخيک سوء و انت تجدلها في الخير محملا (کافي, ج2، ص 362.)
[66] . لولا اذ سمعتموه ظنّ المومنون و المومنات بانفسهم خيراً و قالوا هذا افک مبين (نور/12).
روان شناسي تبليغات

«تبليغات» و «روان شناسي تبليغات» هر کدام معاني و کاربردهاي گوناگوني دارند که توضيح آنها، جهت گيري اين نوشتار را مشخص تر مي کند. اين موضوع از مباحث روان شناسي اجتماعي است. تعاريفي که محققان از تبليغات ارائه کرده اند چندان بر هم منطبق نيستند.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.