اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
9 اسفند 93
بازدید
۱٬۳۹۸
سياستنظام جمهوري اسلاميرسانه ها

تبليغات و حوزه علميه

  • نشان کردن

يك آيين و مكتب با تبليغ و بيان اهداف, آرمان ها و ... استقرار مي يابد و پس از آن به صورت مكتب و مذهب افراد, راهنماي عمل آنان مي شود. تمام انبياء الهي هنگام عرضه ي دين خود به جامعه ي خويش, از راه تبليغ, تبيين و انذار وارد شده اند و پس از تثبيت آن آيين, طرف داران آن نيز به همين شيوه مكتب را گسترش داده, همواره در ترويج آن كوشيده اند.

تبليغات و حوزه علميه

يك آيين و مكتب با تبليغ و بيان اهداف، آرمان ها و ... استقرار مي يابد و پس از آن به صورت مكتب و مذهب افراد، راهنماي عمل آنان مي شود. تمام انبياء الهي هنگام عرضه ي دين خود به جامعه ي خويش، از راه تبليغ، تبيين و انذار وارد شده اند و پس از تثبيت آن آيين، طرف داران آن نيز به همين شيوه مكتب را گسترش داده، همواره در ترويج آن كوشيده اند.
دين اسلام در مقام آخرين و كامل ترين دين الهي نيز همين ويژگي را داشته است. قرآن كريم از سويي بر تفقه و آگاهي در دين تأكيد كرده و از سوي ديگر هدايت و ارشاد مردم را وظيفه ي عالمان قلمداد نموده است. «فلولا نفر من كلّ فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون»:[1] پس چرا از هر گروهي (قومي) از ميان خودشان، دسته اي كوچ نمي كنند تا در دين آگاهي يابند و هنگامي كه به سوي قوم خويش بازگشتند، آنان را بيم دهند؛ شايد خودداري كنند.
پيامبران به ويژه پيامبر گرامي اسلام براي نشر و گسترش پيام آسماني توحيد با پذيرش دشوارترين شرايط، دين الهي را تبليغ كرده و به تربيت و اعزام مبلغ پرداخته اند.
هجرت براي تبليغ دين خدا با هجرت تاريخي و سرنوشت ساز پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ  از مكه به مدينه، ارزش بسيار يافت و تأسيس حوزه هاي علوم ديني و گسترش آن ها به وسيله ي امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ و وارثان علمي و معنوي آن بزرگواران ، براي فهم دين و تبليغ آن با توجه به آيه ي اشاره شده و هم چنين سيره ي نبوي و علوي آغاز شد. روحانيون شيعه نيز از زمان تأسيس حوزه هاي علميه، هر زمان احساس تكليف مي كردند به امر تبليغ دين مبين اسلام مي پرداختند و بيش تر طلاب پس از تفقه در دين خدا، به موطن خود برمي گشتند و آن چه آموخته بودند، به هم وطنان خود انتقال مي دادند.
در گذشته شيوه ي تبليغ دين در حوزه هاي علميه بيشتر جنبه ي فردي داشت تا سازماني؛ بدين معني كه طلاب و فضلاي حوزه هاي علميه به مناسبت هاي مختلف همچون ماه رمضان، ماه محرم و صفر و ايام فاطميه و ... به سفرهاي تبليغي مي رفتند تا اين كه در زمان آيت الله بروجردي ايشان سعي نمود تبليغ را سامان دهد و حتي در انديشه ي اعزام طلاب به خارج از كشور براي نشر و ترويج انديشه هاي شيعي بود و برخي مراكز اسلامي را در كشورهاي غربي تأسيس نمود.
شيوه ي فوق در نهضت اسلامي كه به پيروزي انقلاب اسلامي انجاميد، بسيار مؤثر بوده است و طلاب با استفاده از فرصت هاي تبليغي، درصدد تشريح اهداف و آرمان هاي حضرت امام برآمدند و از سوي ديگر مفاسد سياسي، اجتماعي و فرهنگي نظام پهلوي را برملا ساختند. با پيروزي انقلاب اسلامي و نقش محوري روحانيت در ايجاد پيروزي و تثبيت آن، انديشه ي انسجام تبليغات اسلامي قوت گرفت و در ابتداي امر روحانيون حوزه ي علميه ي قم كه بيشتر آنان از شاگردان و مدرسان حوزه ي علميه ي قم بودند، در ساختمان هاي اطراف آستانه ي حضرت معصومه ـ سلام الله عليها ـ تشكلي به نام «تبليغات امام» ايجاد كردند كه پس از اندكي عنوان آن به «دفتر تبليغات امام»، تبديل شد. هدف اساسي تشكل «تبليغات امام» يا «دفتر تبليغات امام»، اعزام روحانيون به مناطق مختلف كشور و هم چنين رسيدگي به امور فرهنگي، سياسي، اجتماعي و وضعيت انقلاب جامعه ي ايران آن روز بود.
«دفتر تبليغات امام» در عرصه هاي مختلفي فعاليت مي كرد. پس از مدتي، نهادهايي تخصصي در نظام جمهوري اسلامي تأسيس گرديد و ضرورت تأسيس نهادي كه متولي امور تبليغي در حوزه باشد، احساس گرديد. بدين منظور عده اي از شاگردان امام، «دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي علميه ي قم» را براي سامان دهي به امور تبليغي روحانيون تأسيس نمودند.[2]
با وجود آن كه نهادي با عنوان «دفتر تبليغات اسلامي» به منظور سامان دهي تبليغات اسلامي تأسيس گرديد و نهاد ديگري با
عنوان «سازمان تبليغات اسلامي» وارد عرصه ي تبليغات ديني گرديد، تا اوايل دهه ي 70، شيوه ي تبليغات حوزه ي علميه ي قم هم چنان به شيوه ي سنتي بود و مبلغان در فرصت ها و ايامِ تبليغي به سفرهاي تبليغي اعزام مي شدند.
در دوران معاصر، حوزه هاي علميه به ويژه حوزه ي قم به دلايل مختلف ا زجمله فرهنگ حاكم بر حوزه هاي علميه، بر تفقه در دين بيش از تبليغات و هدايت مردم تأكيد مي كند؛ حال آن كه هيچ كدام از تفقه و تبليغ، بدون ديگري براي هدايت جامعه ي انساني كافي نيست.
حوزه ي علميه ي قم پس از انقلاب اسلامي ـ برخلاف انتظار شيعيان داخل و خارج از كشور از حوزه هاي علميه و با وجود تلاش هاي دشمنان جمهوري اسلامي براي از بين بردن زمينه ي ديني و معنوي جوانان كشور ـ تشكيلات منسجمي براي اداره ي امور تبليغي مسلمانان و شيعيان ايجاد نكرد تا اين كه در سال 1370 در ديداري كه اعضاي شوراي مديريت حوزه ي علميه ي قم با مقام معظم رهبري داشته اند، ايشان در اين زمينه تأكيد نمودند: «واقعاً تبليغ، نياز دارد به اين كه افرادي براي اين رشته تربيت شوند و در زمينه [ي] تبليغ آموزش ببينند».[3]
پيرو توصيه هاي ايشان با نظر شوراي مديريت حوزه ي علميه ي قم، كميته ي برنامه ريزي براي ايجاد مركز و تشكيلات تبليغي به وجود آمد. اساس برنامه ريزي آن كميته، تربيت مبلغاني بود كه بتوانند به وسيله ي ابزارهاي نوين، پيام ها و آموزه هاي اسلامي ـ شيعي را به مردم داخل و خارج از كشور برسانند.
كميته ي مذكور در نهايت به اين نتيجه رسيد كه مركزي با عنوان «مركز آموزش هاي تخصصي تبليغ» آغاز به كار نمايد و به امور تربيت مبلغ بپردازد تا مبلغان، كادري بهينه و مطلوب داشته باشند.
اهداف اين مركز در يك جمله تربيت مبلغاني است كه با شناخت درست مخاطبان خويش، بتوانند آنان را به سمت و سوي اهداف قرآني، هدايت و ارشاد كنند. از اين رو، تبليغ و ارشاد مردم منحصر به سخنراني نيست، و وظايف و اهداف اين مركز به پنج بخش تقسيم مي شود:
1ـ تربيت نويسنده ؛
2ـ تربيت مبلغ براي داخل كشور ؛
3ـ تربيت مبلغ براي اداره ها و سازمان ها؛
4ـ تربيت مبلغ براي خارج از كشور؛
5ـ تربيت مبلغان آشنا به مسايل هنري.
در سال 71 آموزش با مشكلات بسياري شروع شد و در دوره ي اول، حدود چهل نفر پذيرش شدند و دوره ي دوم با استقبال مطلوبي مواجه گرديد.
در اين مركز شش گروه آموزشي زير در نظر گرفته شده است:
1ـ قرآن و حديث؛ 2ـ كلام؛ 3ـ تبليغ و تربيت؛ 4ـ تاريخ؛ 5ـ سياست؛ 6ـ علوم.
از نظر مواد آموزشي با توجه به احساس نياز به اطلاعات گسترده درباره ي مسايل روز و آگاهي از مباحث مختلف ديني، قرآني، اعتقادي، احكام اسلامي درس هاي اين مركز بسيار متنوع پيش بيني شده است.
بخش اول مخاطب شناسي است: يعني اطلاعاتي كه براي شناخت مشخصه هاي فكري ـ رواني مخاطبان مورد نياز مبلغان است؛ مانند روان شناسي، جامعه شناسي و مطالبي از اين قبيل.
بخش دوم اطلاعاتي است كه براي عرضه به مردم، مورد نياز مبلغان است؛ مانند تفسير قرآن، حديث، عقايد و كلام جديد، تاريخ اسلام، فرق و مذاهب.
بخش سوم آموزش هايي است كه به شيوه ي ارايه ي مطلب مربوط مي شود؛ يعني پس از آن كه مبلغ مخاطبانش را شناخت، براي عرضه ي مطالب به آنان، بايد از چه شيوه اي عمل كند تا حداكثر استفاده را ببرند. اين آموزش ها شامل آيين نگارش، فن خطابه، و روش برخورد با بزه كاران و طريقه ي ارشاد آنان است.
بخش چهارم اطلاعات عمومي در زمينه هاي سياسي، اقتصادي، ريشه هاي انقلاب، تاريخ سياسي معاصر ايران، جغرافياي سياسي و اقتصادي كشورهاي اسلامي است.
مركز آموزش هاي تخصصي تبليغ كه در سال 1371 تأسيس گرديد، بيش تر به تربيت محقق مي پرداخت و به منظور تكميل آن مركز و كاربردي كردن آموزش هاي تخصصي تلاش مي كرد.
 مقام معظم رهبري در سفري در سال 1372 به شهر قم سفارش اكيد داشتند كه يكي از واجبات حوزه، هجرت[4] است. پيرو توصيه ي مقام رهبري، مديريت حوزه ي علميه ي قم طرحي را آماده و به دفتر ايشان ارسال داشتند و با موافقت ايشان، ستاداجرايي هجرت كوتاه مدت حوزه ي علميه ي قم تأسيس گرديد. در طرح هجرت كوتاه مدت، دو ارگان مهم فعاليت مشترك داشتند. «دفتر تبليغات حوزه ي علميه ي قم» كه بيش از يك دهه سابقه ي اعزام مبلغ به مناطق مختلف كشور را داشت و «سازمان تبليغات اسلامي» كه از دهه ي 60 فعاليت تبليغي خود را در عرصه هاي مختلف آغاز كرده بود. مركز مديريت حوزه ي علميه ي قم كه از ابتداي دهه ي 70 با تأسيس مركز آموزش هاي تخصصي تبليغ وارد عرصه ي عيني و علمي تبليغ گرديده بود نيزبا آنان همکاري داشت.
طرح هجرت در آغاز فعاليت خود، طرح هجرت كوتاه مدت را آغاز كرد و روحانيون را در اوقات فراغت و تابستان به مناطق مختلف اعزام مي كرد و تلاش داشت تا با آموزش هاي كوتاه مدت، بتواند مبلغان را با روش هاي نوين تبليغي آشنا نمايد و آنان نيز در امر تبليغ با استفاده از اين روش هاي نوين بتوانند انديشه هاي ديني و شيعي را به قشرهاي مختلف جامعه عرضه كند. در ادامه به اهداف و ويژگي هاي طرح هجرت پرداخته مي شود.
اهداف طرح هجرت[5]
1ـ اجرا و پياده كردن منويات و نظرات مبارك مقام معظم رهبري؛ حضرت آيت الله خامنه اي، براي عزيمت برادران روحاني در تابستان به مناطق مختلف كشور، با برنامه اي منسجم، نوين و سازمان يافته.
2ـ گسترش معارف اسلامي در جامعه، به ويژه در بين نوجوانان و جوانان.
3ـ تربيت و آموزش نوباوگان و آينده سازان ميهن اسلامي.
4ـ رفع شبهات اعتقادي و پيش داوري هاي منفي در زمينه ي دين و دين داري از اذهان نوجوانان و جوانان.
5ـ فعال نمودن مساجد و مرتبط كردن قشر آينده ساز با روحانيون متعهد.
6ـ مبارزه با تهاجم فرهنگي دشمنان.
7ـ پر نمودن و سودمند ساختن اوقات فراغت جوانان.
8ـ شناسايي استعدادهاي درخشان و پرورش و شكوفايي بيش تر آنان.
ويژگي هاي طرح
1ـ از ويژگي هاي عمده ي طرح مذكور اين است كه دو نهاد، با سال ها تجربه و سابقه ي فعاليت مستقل تبليغي و فرهنگي، برنامه ي مشتركي را طراحي، تهيه و تنظيم نموده، در سراسر كشور به مرحله ي اجرا درآورده اند كه مسلماً اين همكاري سبب تكامل و بهره وري بيش تر طرح ها و برنامه هاي مشابه گذشته خواهد شد.
2ـ تنوع در برنامه ها و جذاب بودن آن ها كه عبارتند از:
الف: فرهنگي؛ شامل درس هاي قرائت، تجويد، آموزش قرآن، اعتقادات، احكام، اخلاق، قصه هاي قرآن و آموزش سياسي با شيوه هاي جذاب و جديد.
ب: هنري؛ شامل كلاس هاي خطاطي، نمايش، سرود، نمايش فيلم و ... و براي خواهران كلاس هاي گل دوزي و خياطي و مانند آن.
ج: ورزشي؛ شامل برگزاري مسابقات ورزشي با استفاده از مدارس نزديك به مساجد، سالن هاي ورزشي و امكانات موجود در آن ها.
د: تفريحي ـ زيارتي؛ شامل برگزاري اردوهاي تفريحي ـ زيارتي يك روزه براي شركت كنندگان در داخل استان و اردوهاي چندروزه براي ممتازان.
3ـ از ديگر ويژگي هاي شاخص اين طرح، تهيه و تدوين كتاب ها و جزوه هاي آموزشي است كه با توجه به مقتضيات زمان و لزوم تبيين مسايل ضروري جوانان و نوجوانان و براي رفع شبهات از اذهان آنان تنظيم و تأليف گرديده است. در اين زمينه، بخش آموزش در قالب گروه هاي تحقيق و تأليف و با استمداد از مراكز تحقيقي حوزوي و اساتيد فن و تلاش پي گير، موفق به تنظيم كتاب هاي قابل تدريس براي سه مقطع دبستان، راهنمايي و دبيرستان گرديده است.
4ـ انتخاب مساجد به صورت مراكز فعاليت هاي فرهنگي.
5ـ حداكثر بهره گيري از سوژه هاي مورد علاقه ي جوانان و جهت الهي دادن به آن ها.
6ـ حداكثر استفاده از امكانات موجود و بالقوه در محل اجراي طرح.
7ـ در اين طرح سعي و تلاش مسؤولان و مجريان بر اين است كه محور كار و جهت آن در همه ي مقاطع به منظور اجراي كامل رهنمودها و توصيه هاي مقام معظم رهبري تنظيم شود.
8ـ از ويژگي هاي ديگر طرح، استفاده ي مطلوب و بهره برداري لازم فرهنگي از مناسبت ها و ايام الله و نام گذاري هفته هاي اجراي طرح به نام «برنامه هاي ويژه ي هفتگي» مي باشد، بدين صورت كه به تناسب هر هفته، آيات و روايات و وقايع مربوط به آن با شرح مختصري تهيه و تدوين شده، در اختيار برادران مبلغ قرار گيرد تا به منظور آشنا نمودن و ارتباط بيشتر دانش آموزان با اين مناسبت ها و عناوين هفتگي مورد استفاده قرار گيرد.
9ـ از وظايف عمده ي برادران روحاني در مدت اقامت در مناطق اجراي طرح، علاوه بر تدريس كتب و جزوه هاي تنظيم شده، ترغيب و تشويق جوانان به منظور تشكيل كانون هايي با عنوان «كانون فرهنگي مساجد» خواهد بود. نقش مهم اين كانون ها جذب سه قشر نونهالان، نوجوانان و جوانان براي آموزش معارف اسلامي و تداوم آموزش غير حضوري در طول سال و هم چنين جلب پشتيباني محلي و مردمي كردن فعاليت هاي فرهنگي خواهد بود.
10ـ شناسايي و معرفي جوانان ممتاز شركت كننده در برنامه هاي طرح، طبق معيار هاي ارزش يابي، به وسيله ي روحانيون اعزامي و تشكيل پرونده ي آموزشي براي تداوم آموزش آنان.
لازم به ذكر است در اين ارتباط و در طول اجراي طرح در سال 1373، دفتر تبليغات اسلامي موفق گرديد 3500 نفر از اين جوانان را شناسايي و جمعي از آنان را تحت پوشش قرار دهد كه مقدمات اشتراك مجله ي «با معارف اسلامي آشنا شويم» (از انتشارات دفتر) براي كليه ي آنان فراهم شده است.
11ـ يكي ديگر از ويژگي هاي قابل توجه طرح اين است كه كليه ي روحانيون اعزامي، علاوه بر اجراي برنامه هاي فرهنگي مذكور و كلاس داري در محل اعزام، وظيفه ي تبليغ به صورت سنتي و اقامه ي نماز جماعت، سخنراني و بيان احكام در مساجد براي عموم مردم و حضور در بين مردم را نيز به عهده دارند و طبق برنامه، مكان هاي تبليغ بايد شهرهاي محروم و مركز بخش ها و روستاهايي كه حداقل 2500 نفر جمعيت دارند، باشد.
12ـ با توجه به ضرورت نظارت بر حسن اجراي امور، كنترل و ارزيابي دايمي فعاليت هاي جاري و دريافت بازخوردها و اصلاح برنامه در مراحل مختلف طراحي و اجرا و كسب تجربيات براي برنامه ريزي آينده، در نظر است در طول مدت اجراي طرح، بازرسان و ارزيابان سازمان تبليغات اسلامي و دفتر تبليغات اسلامي با سركشي به مكان هاي تبليغ و ديدار با مبلغان، دانش آموزان و مسؤولان محل و هماهنگي فعاليت ها، از نقايص احتمالي بكاهند و گزارش مستمر بازرسي را براي پي گيري به ستاد مركزي، متشكل از سازمان تبليغات اسلامي و دفتر تبليغات اسلامي، تقديم نمايند تا نقطه ضعف ها، اصلاح و نقاط مثبت، تقويت گردد. هم چنين در اين زمينه، روحانيون برجسته و موفق در اجراي طرح با معيارهاي ارزش يابي شناسايي شده، ضمن تقدير شايسته از ايشان، در راه اجراي بهتر طرح در سال هاي آينده از وجود آنان استفاده خواهد شد.
طرح مذكور كه در قالب طرح هجرت كوتاه مدت با هم كاري مشترك دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي علميه ي قم و سازمان تبليغات اسلامي به اجرا گذاشته شد، فعاليت و كاركرد نسبتاً مطلوب اين طرح را نشان داد؛ در نتيجه در اواخر دهه ي 70 با تجربه اي كه از طرح هجرت كوتاه مدت و تابستاني به دست آمده بود، حوزه ي علميه ي قم به اين نتيجه رسيد كه طرح هجرت بلند مدت را در دستور كار خويش قرار دهد و بدين سان ستاد اجرايي هجرت بلند مدت حوزه ي علميه ي قم تأسيس شد و معاونت تبليغ و آموزش هاي كاربردي حوزه ي علميه ي قم[6] اين مسأله را با كمك مديريت دنبال كرد و هم اكنون هجرت بلند مدت در اين حوزه به اجرا درمي آيد كه كم ترين زمان آن، دو سال مي باشد.
اگر معاونت تبليغ و آموزش كاربردي حوزه ي علميه ي قم بتواند مراكز متعدد تبليغي را در يك جا تمركز دهد و هدايت آن ها را بر عهده بگيرد، در حقيقت به امور تبليغي طولاني روحانيت شيعه سامان داده و در آينده نيز مي توان كاركرد مطلوب آن را براي حوزه ي علميه ي قم شاهد بود.
تبليغات خارج از كشور
گسترش و ترويج دين اسلام با مهاجرت علماي اسلام به بلاد مختلف صورت گرفته است. نفوذ اسلام در اروپا، آفريقا، آمريكا، آسيا و ... با حضور علما و روحانيون بوده است، ولي اين حضور و تبليغ دين، به صورت فردي اعمال مي شده و هر روحاني كه خود احساس وظيفه مي كرده، به امر تبليغ دين مي پرداخته است.
از دهه ي 1330، به دستور آيت الله بروجردي، روحانيون به كشورهاي اروپايي اعزام شدند و با تأسيس مراكز اسلامي همچون مركز اسلامي هامبورگ، به امر تبليغ اسلام و آيين تشيع پرداختند. قطعاً مبلغان خارج از كشور بايد داراي ويژگي ها و شرايط خاص باشند كه توان پاسخ گويي به شبهات برون ديني را داشته باشند؛ افرادي مثل شهيد بهشتي و ... به خوبي از عهده ي اين وظيفه برآمدند.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي، دفتر تبليغات كه عهده دار امر تبليغ در ايران شده بود، واحدي نيز براي اعزام مبلغ به خارج كشور در نظر گرفت و بدين منظور نيز مركز آموزش زبان هاي خارجي به ويژه زبان انگليسي و عربي را ايجاد كرد تا مبلغان با تسلط به زبان انگليسي و زبان عربي، بتوانند اسلام را به نحو مطلوب عرضه كنند.
با وجود محدوديت هاي مختلف و درگير بودن ايران در جنگ تحميلي با عراق، دفتر تبليغات در حد وسع و امكانات خود در اين زمينه، پيش تاز و پيش گام بوده است. پس از پايان جنگ، به ويژه در دهه ي 1370، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي كه وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است، امور تبليغ در خارج از كشور را بر عهده گرفت؛ زيرا رايزني هاي فرهنگي در تمام كشورهاي دنيا، از لحاظ تشكيلاتي به اين سازمان وابسته هستند و به امور فرهنگي در خارج از كشور مي پردازند.
البته كاركرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي با تأسيس حوزه ها و مدارس خارج كشور كه به وسيله ي سازمان مدارس و حوزه هاي علميه اداره مي شوند، مقداري تحت الشعاع قرار گرفته است؛ زيرا سازمان مدارس و حوزه هاي علميه ي خارج كشور، معمولاً افرادي را كه ويژگي هاي اعزام به خارج داشته باشند، به صورت مبلغ و مدير به خارج از كشور اعزام كرده و آنان ضمن فعاليت چند ساله در كشور ميزبان، به امور تبليغي و تدريس علوم ديني مي پردازند.
--------------------------------------
[1] - توبه، 122.
[2] - مصاحبه ي نگارنده با حجة الاسلام سيد حسين موسوي تبريزي، يكي از اعضاي مؤسس دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي علميه ي قم.
[3] - مجله ي پيام حوزه، شماره ي 2، تابستان 1372، ص 39.
[4] - بروشور تبليغاتي معاونت تبليغ و آموزش هاي كاربردي حوزه ي علميه ي قم، ص 3، آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي قم.
[5] - مطالب اين قسمت از جزوه ي راهنماي اجرايي طرح تابستاني هجرت (ويژه ي روحانيون مهاجر) كه به اهتمام دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي علميه ي قم و سازمان تبليغات اسلامي تهيه شده، اقتباس گرديده است.
[6] - بروشور هجرت بلند مدت، معاوت تبليغ و آموزش هاي كاربردي حوزه ي علميه ي قم، ص 3.

]]>علي شيرخاني و عباس زارع - تحولات حوزه علميه قم، ص71 – 83با اندکي تغييرات
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.