اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
9 اسفند 93
بازدید
۲٬۳۰۲
سياستنظام جمهوري اسلاميرسانه ها

ارتباط جامعه شناسي و تبليغ

  • نشان کردن

جامه شناسي از مباحث حائز اهميت و پاية بسياري از تحولات مهم اجتماعي در غرب و شرق است. امروزه اگر جهان را قدرتمندان اداره مي کنند و در اين امر توفيق نيز يافته اند بخش عمده اي از موفقيت آنها مرهون بهره گيري از اصول و معيارهاي مبتني بر جامعه شناسي است.

ارتباط جامعه شناسي و تبليغ

جامه شناسي از مباحث حائز اهميت و پاية بسياري از تحولات مهم اجتماعي در غرب و شرق است. امروزه اگر جهان را قدرتمندان اداره مي کنند و در اين امر توفيق نيز يافته اند بخش عمده اي از موفقيت آنها مرهون بهره گيري از اصول و معيارهاي مبتني بر جامعه شناسي است. در حقيقت جامعه شناسي است که نظام سياسي، اقتصادي و فرهنگي ملت ها را در مهار دارد. اينکه ما خود به راهي مي رويم و از آن خشنوديم، هميشه دليل درستي آن راه نيست. اين واکنش را نيز جامعه شناسي به ما آموخته است. ما به شيوه هاي جامعه پذير[1] اين گونه تربيت شده ايم که گام پيش نهيم و روش خود را بپذيريم و آن را بهترين روش بدانيم. تلقين و تقليد دو ابزار اصلي جامعه پذيري است. با تلقين، ناآگاهانه مي آموزيم که راه ما صحيح ترين راه است و با تقليد از روش گذشتگان، مي پذيريم که به يقين، گام هايمان به سوي هدفي است که بايد باشد.
حوزه هاي علمي با چندين هزار دانش پژوه، بر آن اند که دين را بشناسند و بشناسانند؛ بياموزند و آموزش دهند. در اين هر دو مرحلة آموختن و آموزش دادن، مهم ترين مسائلي که بايد شناخته شود، چند امر است:
1. فراگيران چه موقعيت و توانايي هايي دارند؟
2. آنها بايد چه اموري را بياموزند؟ چگونه؟
3. آنها فرا گرفته هاي خود را به چه کساني و چگونه بايد منتقل کنند؟
4. عوامل پيشرفت و رکود آنها چيست؟
5. ادارة امور آنان را چه کساني و با چه شرايطي بر عهده دارند؟
6. مديران تا چه ميزان در ادارة آن توانايند؟
7. دانش آموختگان چگونه و با چه ابزاري مي توانند بر افکار مخاطبان تأثير نهند؟
8. عواملي که مانع از ارتباط گروه فراگير و مخاطبان مي شود، چيست؟
بدون يافتن پاسخ صحيح اين هشت پرسش، نمي توان حتي يک گام موفقيت آميز برداشت. جامعه شناسي، دانش ارتباطات و برخي از مباحث روان شناسي مهم ترين ابزار پاسخگويي به اين پرسش هاست. براي برآورد مراتب ضعف يا قوّت حوزه هاي علوم ديني، بايد اموري روشن شودکه در اين نوشتار بدان مي پردازيم.
مهم ترين هدف و کارکرد حوزه هاي علوم ديني «تبليغ» است. در نظر سطحي «تبليغ» اصطلاحي، همان سخنراني براي ترويج دين است ؛ اما حقيقت اين است که تبليغ پديده اي بسيار پيچيده، فراگير و بلکه رازناک است، به اعتقاد نويسنده تا زماني که مبلّغ به دانش هاي مرتبط به حوزه تبليغ همانند جامعه شناسي، روان شناسي تبليغ و اصول ارتباطات آشنا نباشد، نه فقط در تبليغ خود موفق نيست، سپردن مسئوليت تبليغ به وي کاري نارواست. اگر بپذيريم که دانش ها شرط لازم تبليغ است، بايد پذيرفت که بدون آن، هر چه بيشتر تبليغ کنيم، از هدف، دورتر مي شويم. چون رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرموده است:آن که بدون دانش بخواهد کاري را سامان دهد، بيش از آنکه اصلاح کند، فساد بر جاي مي نهد.[2]
نيز حضرت صادق ـ عليه السلام ـ فرموده است:آن که بدون آگاهي و شناخت، کاري را انجام مي دهد، مانند کسي است که بيراهه مي رود؛ هر چند شتاب کند، از هدف دورتر مي گردد.[3]
اينک پرسش اين است که چگونه علوم ياد شده، ابزار اصلي تبليغ اند و خود چه اموري را در بر مي گيرند.
«تبليغ» و «تبليغات» در اصطلاح علمي و ديني متفاوت اند. در اصطلاح علمي، تبليغ همان فنون و روش هاي تأثير گذاري بر طرز تلقي ها، عقايد و رفتار انسان ها از طريق کاربرد کلمات و نمادهاست. در اين تعريف (در بينش غربي) ماهيت تبليغ، تأثير گذاري بر ديگري است، خواه با تحريف وقايع و ارائه اطلاعات نادرست و خواه با تحميق و مسخ انسانها. در حالي که در اصطلاح ديني، تبليغ به آشنا نمودن مردم با احکام اسلام و معارف دين، و تبشير و انذار، تعريف مي شود.
در اسلام، تبليغ نوعي کوشش براي تأثير گذاري بر اذهان، احساسات و اقدامات گروه معين، به منظور خاص و عاملي براي جذب انسان ها و تسخير افکار و عقايد ايشان، و رساندن پيام وحي و فرامين الهي به افراد بشر و تشويق و دعوت آنان به اطاعت از حق و شناساندن بدي ها و پليدي ها است. در نگاه ديني، تبليغ يک فعاليت آموزشي به منظور نشر دانش سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ارزش هاي اخلاقي است. هدف، انتقال پيام نيست؛ تعميق پيام در جان پيام گيرنده، مهم ترين هدف است.
اين همه که بر شمرديم چگونه بدون دانش جامعه شناسي و مخاطب شناسي دست يافتني است؟ اگر کارکردهاي دانش جامعه شناسي و علوم ديگر مؤثر براي تبليغ و حوزة تأثير روشن شود، همه خواهند پذيرفت که بدون آن، پيمودن راه تبليغ، خطاست. اينک به عنوان نمونه به پاره اي از کارکردهاي دانش جامعه شناسي مي پردازيم تا بدانيم که خود تا چه ميزان توفيق تبليغ صحيح يافته ايم.
الف) تأکيد بر مردم شناسي
جامعه شناسي با استخدام روان شناسي و علوم ارتباطات مي کوشد تا امور خوشايند و ناخوشايند توده ها را شناسايي کند و نگرش ها، علايق، انگيزه ها، دغدغه ها و ميزان آگاهي و بينش آنها را کشف و ارزيابي کند، تا سپس براي تسخير افکار آنها به طراحي بپردازد.
اگر مبلغ، امور خوشايند مردم را نشناسد و به ميزان آگاهي آنان آشنا نباشد و در تشخيص دغدغه هاي روزانة آنها اشتباه کند، کمترين موفقيتي در تبليغ نخواهد داشت. بنابر اين امروزه بايد براي مردم هر منطقه از کشورمان کتاب هاي مردم شناسي تدوين شود و پيش از اعزام مبلغ، در اختيار وي قرار گيرد. بسيار ماية تأسف و چه بسا تمسخر است که فردي براي تبليغ به منطقه اي اعزام بشود، در حالي که از روحيات مردم آن منطقه اطلاعاتي ندارد. گاه مردم به روحيات مبلغ اعزامي آشناترند، تا خود او به روحيات مردم، در چنين موقعيتي افراد زيرک و غير متدين به سادگي مي توانند تأثير تبليغ وي را معکوس سازند و به مردم چنين وانمود کنند که روحانيان به روحيات مخاطبان خود ناآشايند.
ب) استفاده از ابزارهاي تأثير گذار
مبلغي که به ابزارهاي تأثير گذارتر در تبليغ آشنا نباشد، همچون تعميرکار پر مدعايي است که هيچ يک از ابزارهاي فني رشتة تخصصي خود را در دست ندارد. بعضي تصور مي کنند ابزار تأثير گذار در تبليغ، تنها بهره مندي از اندکي اطلاعات، فنون سخنراني و داشتن تقواست.
اگر موضوع بدين سادگي بود، بايد امروز مردمان کشور ما يکپارچه متدّين باشند. از نگاه جامعه شناسي، ابزار تبليغ بسيار فراتر و پيچيده تر از اين است. يکي از اين ابزارها «وسايل ارتباطي» است. تا فردي نتواند به آساني با کسي ارتباط برقرار سازد، نمي تواند پيام خود را به او ابلاغ نمايد. شايد تکيه بر «روان شناسي» به همين منظور صورت مي گيرد که بتوان به وسيلة آن با مخاطبان ارتباط تأثير گذارتر بر قرار کرد.
برقراري ارتباط نه فقط نيازمند دانش، که محتاج هنر نيز هست. همان طور که به فرمودة رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي برقراري ارتباط با کودک بايد شيوة کودکانه پيش گرفت.[4] براي برقراري ارتباط با همة گروه هاي اجتماعي و سني، شيوة مخصوص همان گروه لازم است و هرگز نمي شود با همة گروه ها به يک گونه برخورد کرد. بنابر اين ما براي هر گروه سني و اجتماعي، به مبلغان مخصوص نيازمنديم. سخنراني براي زنان، دانشجويان، نوجوانان، روستاييان، شهرنشينان، باسوادان، بي سوادان، و..... هر کدام، تخصص ويژه لازم دارد. سطحي نگري است که بپنداريم با دانش اندک، مي توان با همة اين گروه ها ارتباط تأثير گذار داشت.
در حالي که برخي برقراري مجلس موعظه را تأثير گذارترين ابزار تبليغي مي دانند، جامعه شناسان ورزيدة غرب، تلويزيون، سينما و فيلم را بهترين ابزار مي شمرند، و اين همان چيزي است که ما سالياني آن را فراموش کرده بوديم. به اعتقاد نيل پستمن (جامعه شناس آمريکايي) امروزه وسايل ارتباط جمعي است که به ما فرمان مي دهد به چه بينديشيم، چه را و چگونه احساس کنيم. اين روزها انسان ها در پي حاکميت وسايل ارتباط جمعي، قدرت تعيين سرنوشت خويش را به کلي از دست داده اند و آن را به وسايل ارتباط جمعي سپرده اند. به گفتة وي: آمريکاييان کم اطلاع ترين و بي خبرترين مردم جهان شناخته شده اند؛ چون سرگرم ترين مردم به تلويزيون معرفي شده اند.[5] اما چه کسي و با چه نگرشي جامعه شناختي آنها را به تلويزيون مشغول کرد تا از همه چيز بي خبر باشند؟
براي بهره گيري از ابراز فيلم (سينما و تلويزيون) بايد مطالعات جامعه شناسي خود را بسيار عميق تر و جدي تر سازيم. جامعه شناساني که اين ابزار را شناسايي کرده و به استخدام گرفته اند، بدين موضوع خوب توجه داشتند که اگر روزي اين ابزار در دست مخالفان افتاد، چگونه از تأثير گذاري سازندة آن بکاهند! براي همين منظور، پديدة «شرايط پيراموني تلويزيون» را شناسايي کردند تا تأثير مفيد و آثار رواني خوب آن را در مجموعه هاي سازنده، خنثي کنند. اين عوامل مانع از آن است که بيننده به طور کامل از قداست و معنويت فيلم بهره مند شود. براي نمونه زماني که فردي در فيلمي چهرة ديني دارد و در بيرون فيلم، ضد دين است، يا در فيلم، خوش اخلاق است و در حقيقت، بد اخلاق، نخواهد توانست بر بينندة تأثير اخلاقي پايدار بر جاي نهد.
ج) نياز آفريني
اگر ازدحام جوانان را براي ورود به ورزشگاه براي تماشاي فوتبال مشاهده کنيد، واقعاً شگفت زده مي شويد. چه عاملي اين جمعيت انبوه را بدانجا کشانده است؟
جامعه شناسي است که براي آنها «نياز آفريني» مي کند تا با کاستي هاي فراوان زندگي به دنبال بر آوردن «نياز نما» باشند. اين جوانان به واقع احساس مي کنند که به شرکت در ورزشگاه سخت نيازمندند. اما «نياز آفريني» چگونه صورت مي گيرد و چه مقدماتي دارد؟
باز هم پاسخگو «جامعه شناسي»، روان شناسي و علوم ارتباطات است؛ همان دانش هايي که مبلغان بدان اهميت نمي دهند. به همين سبب است که حضور مردم در برخي جلسات مذهبي چشمگير نيست. چون در خود، نيازي براي شرکت در جلسات مذهبي احساس نمي کنند. شرکت کنندگان نيز بر پاية عادت، سنت و به منظور درک ثواب حضور مي يابند.
د) پرهيز از تعدد مراکز تصميم گيري و مديريت
در جامعه شناسي تأکيد مي شود که مراکز تصميم گيري و مديريت، نبايد تعدّد يابد تا نيروها و هزينه ها متمرکز شوند. چون کار متمرکز تأثير گذارتر است.
با تعدّد مراکز تصميم گيرنده، روش اعزام مبلغ، گوناگون مي شود و کار تبليغ با آشفتگي انجام مي گيرد و از آن، نتايج دلخواه به دست نمي آيد. از آن سو نيازهاي تبليغي به درستي شناسايي نمي شود و به درستي معلوم نمي گردد چه فردي، با چه سابقة فعاليت، شايسته اعزام به کدام منطقه است. چه منطقه اي به مبلغ ثابت (ماندگار) و چه منطقه اي به مبلغ متغيّر نيازمند است. در مديريت متمرکز برنامه ريزان و طراحان مي کوشند توانايي کارکنان (مبلغان) را شناسايي کنند براي هر گروه اجتماعي، مبلغان ويژه اعزام نمايند.
ه) توسعه حوزه هاي مکاني و زماني
سال هاست مبلغان ديني، مساجد را مهم ترين و اصلي ترين مرکز تبليغات قرار داده و در پي توسعة حوزة تبليغ نبوده اند يا نتوانسته اند براي اين امر چاره اي بينديشند. هرگاه هم که مي خواهند در اماکن ديگر به نوعي به تبليغ بپردازند، به شيوة آن نا آشنايند و چه بسا راه آن را ناهموار مي بينند، و البته که چنين است. براي تبليغ در تالارهاي ورزشي، مراکز تفريحي، پايانه هاي مسافربري، اتاق انتظار مراکز درماني، مدارس و دانشگاه، چه طرحي داريم؟ آيا در آنجا بايد کتاب دعا توزيع کرد، يا نوار مداحي و تواشيح پخش نمود؟ براي شناخت و توسعة حوزه هاي تبليغي بايد فعاليت کارشناسي انجام گيرد و راهکارها ارزيابي شود. تغيير و توسعة زمان تبليغ نيز راهبردي ديگر است. در حال حاضر زمان تبليغ، در انحصار روزهاي خاصي است. (ماه مبارک رمضان، محرم و صفر) اين انحصار چندين آفت دارد:
1) سبب خستگي و يکنواختي است.
2) گفتارها و موضوعات را اختصاصي (ويژة همان ايام) مي سازد.
3) از شمار مخاطبان مي کاهد.
آيا نبايد براي «تبليغ در ايام عيد نوروز» طرحي انديشيد؟ براي اين منظور چه شيوه تبليغي مناسب است؟چنين به نظر مي رسد که «تلويزيون» بهترين ابزار تبليغ در اين ايام است. چون بيشتر افراد در آن روزها فراغت دارند و تماشاگر برنامه هاي تلويزيون اند.
و) فراگير سازي
زماني که شما برنامه هاي تبليغي تلويزيون را مشاهده مي کنيد، در مي يابيد که به طور معمول مخاطب و بينندة ويژه ندارند و همة گروه هاي سني، در هر موقعيت را فرا مي گيرند؛ چه آن تبليغ، دربارة مواد شست و شوي سر باشد، يا پوشيدني يا خوردني يا غير آن.
اصول و معيارهاي ارتباط اقتضا مي کند در انجام هر کار، گروه مخاطب، متنوع و فراگير شود و همه به نوعي جذب شوند؛ به عکس شيوه هاي تبليغ ديني، که در آن، مبلغ، تنها با گروه تعريف شدة مذهبيان هم سخن است و به گروه غير مذهبي دسترسي ندارد. ماية تأسف و تأمل است که: گروهي که بايد ارشاد شوند و مبلغ به مناطق آنان اعزام شود، در حقيقت مردمان غير متديّن اند؛ ولي پيوسته مخاطبان مبلغان، مردم متدّين بوده اند. نيازمندان ارشاد کساني اند که در جلسات حضور ندارند و حاضران، آنهايند که تقريباً به گفته هاي تبليغي آشنايند و چندان بدان نيازمند نيستند.
در اين شيوة نامتوازن دو ضايعه بزرگ و پنهان از نظر، پديد مي آيد. نخست اينکه گويندگان (سخنرانان) چون براي مدت زمان طولاني با گروه غير ديني ارتباط و امکان گفت و گو نمي يابند، شيوة جذب آنان را کمتر مي آموزند و رفته رفته دانش هايي که به کار جذب آنان مي آيد، فراموش مي کنند. از طرفي آن مخاطبان کم پيدا نيز با ايشان ارتباط برقرار نمي کنند چون زبان ارتباط و تفاهم ميان آنها قطع شده است. آنها مجذوب گويندگاني ديگر مي شوند و اينان مشغول مخاطبان ويژة خود.
دوم آنکه از آنجا که معارف و آداب دين، بيشتر به گروه مذهبي تعليم داده شده است و اينهايند که به دارا بودن صفات اخلاقي سفارش شده اند، پيوسته در جامعه ميان مردمان مذهبي و غير مذهبياني که اين امور را فرا نگرفته اند، درگيري، ناسازگاري و تفاوت فرهنگي پديد مي آيد.
ز) ياري جويي از پديدة «خنثي سازي»
امور بسياري هستند که تأثير هر گونه فعاليت اجتماعي و تبليغي را خنثي مي کنند، بي آنکه چندان نمايان باشند. هر گروه اجتماعي، زندگي خاصي دارد و به اموري اهميت مي دهد و مسائلي را بي اهميت مي شمرد؛ اما اينکه چگونه و چه اشخاصي يا عواملي، اموري را نزد اينان پر اهميت يا کم اهميت جلوه مي دهند، مسئله اي است که به تحقيقي ويژه نيازمند است. برخي، بهداشت فردي را مهم ترين معيار ارجمندي شخصيت اشخاص مي شناسند، و جمعي کمترين توجهي به اين مسئله ندارند. براي عده اي، برقراري صحيح رابطة اجتماعي اهميت دارد و نزد جمعي ديگر، موفقيت در زندگي خانوادگي.
دانش پژوهان حوزه هاي علمي و مبلغان دين نيز به مثابة يک گروه اجتماعي، اخلاق و منش اجتماعي مخصوصي دارند. شيوة زندگي آنان خواسته، و گاه ناخواسته به گونه اي است که اموري نزدشان کم اهميت مي گردد که چه بسا در تبليغ، بسيار تأثير گذار و مهم است.
جامعه شناسان و روان شناسان در رفتارهاي فردي و اجتماعي، چند امر را در ايجاد جاذبه و پذيرفتگي اجتماعي شخص، بسيار نقش آفرين مي دانند:
1) شيوة گفتار و طرز رفتار اجتماعي؛
2) انضباط و ادب؛
3) بهداشت فردي.
جامعه شناسان غربي سال ها کوشيده اند تا گروه هاي وابسته به دين در اين سه مشخصه کاستي بپذيرند و بدين وسيله دافعة آنها مانع جدّي از تأثير جاذبه شان شود. آنان براي نا موفق سازي مبلغان ديني در دارا بودن اين امتيازات، ترفندهاي پيچيده اي به کار برده و تا حدّ زيادي موفق بوده اند. از اين رو بسيار مشاهده مي شود که گروه هاي مذهبي با وجود همة فعاليت هاي ديني خود به علت ضعف در اين سه جنبه، کمتر به جذب افراد توفيق يافته اند، و کساني بدون دارا بودن امتيازات مذهبيان، تنها به دليل دارا بودن اين سه مشخصه موفقيت هاي بيشتري کسب کرده اند. بدين علت به عقيدة نويسنده براي برطرف کردن اين مشکل، بايد در کنار دروس حوزوي، کلاس هايي براي «تقويت زيست مترقي اجتماعي» داير کرد و اين مسائل را به دانش پژوهان آموزش داد.اين امر نه فقط براي سخنوران و دانش پژوهان حوزوي ضرورت دارد، بلکه براي هر فرد مسلماني که مدعي مسلماني است، يک ضرورت است.
به هر صورت با توجه به آنچه گفته شد به نظر مي رسد که ضرورت دارد از سوي مسئولان فرهنگي حوزه تدابيري براي رسيدگي به اين امور انديشيده شود. فراگيري دانش جامعه شناسي و علوم ارتباطات به موازات آموزش دوره هاي تخصصي، به دوره هاي عمومي نيز نيازمند است، گروهي به طور اختصاصي بدان بپردازند و بقيه به صورت عمومي، بدين گونه که يکايک دانش پژوهان، علوم حوزوي ناچار باشند دوره هاي عمومي اين دانش را فرا بگيرند، هر چند بخواهند تنها عهده دار اقامة نماز جماعت مساجد باشند.
--------------------------------
[1] . Socialization.
[2] . الکافي، ج1، ح106.
[3] .همان، ح 104.
[4] . وسائل الشيعه، ج15، ص203.
[5] . دربارة نظريات وي رجوع کنيد به کتاب او: زندگي در عيش، مردن در خوشي.

]]>يوسف غلامي - مجله پيام حوزه، ش 39 - 40، ص 120 – 131با اندکي تغيير
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.