1. درآمد: نواندیشی در اندیشه رهبر شهید
یکی از اندیشه‌ها و مؤلفه‌های برجسته در زندگی امام خمینی (ره) و رهبر شهید، نواندیشی در عرصه‌های مختلف بود. ایشان بر برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی تأکید داشتند و خود نیز در برنامه‌های مختلف با دانشجویان و اقشار گوناگون به گفت‌وگو می‌نشستند و از نظرات صاحب‌نظران استفاده می‌کردند. این نشان‌دهنده نگاه و تفکر آزاداندیشانه ایشان است.
2. تأکید رهبر شهید بر نهادینه‌سازی آزاداندیشی در حوزه
رهبر شهید بارها بر این نکته تأکید داشتند که کرسی‌های نظریه‌پردازی، مباحثه و مناظره باید در حوزه تشکیل شود. ایشان می‌فرمودند: اگر کسی نظر فقهی یا فلسفی یا کلامی متفاوتی دارد، باید بتواند آن را مطرح کند و دیگران با استدلال آن را نقد و بررسی کنند. حتی اگر نظر شاذی باشد، باید رساله‌ای در رد آن نوشته شود و بحث علمی انجام گیرد.
ایشان تأکید می‌کردند که مسئله تکفیر و تهمت باید از حوزه برچیده شود. حتی در مورد علمای برجسته و بزرگ، اگر نظر آنان با نظر کسی مخالف باشد، نباید باز کردن دهان (اعتراض) را ناروا دانست. این فرهنگ باید از درون طلاب و با تشکیل کرسی‌های مباحثه و مناظره و نهضت آزاداندیشی آغاز گردد.
3. امکان نواندیشی در نظام فکری انقلاب اسلامی (نظام اجتهادی شیعه)
الف) نظام فکری شیعه بر پایه اجتهاد پویا
نظام فکری شیعه برگرفته از کتاب، سنت و عقل (به عنوان منبع سوم) است. مجموعه تفکر شیعی بر اساس روش اجتهادی طراحی و ترسیم شده است. این نظام اجتهادی در دانش‌های مختلف (تفسیر، کلام، فلسفه و حکمت) پیشینه چند صد ساله دارد و وجه تمایز تفکر شیعی از برخی تفکرات دیگر است. در تفکر شیعه، باب اجتهاد هرگز بسته نشده است.
ب) آزاداندیشی ذاتی نظام اجتهادی
در نظام اجتهادی شیعه، هر استادی بر اساس مبانی که یاد گرفته، نظر خود را آزادانه بررسی می‌کند و آن را نقد می‌نماید. یکی از امتیازات دروس خارج در حوزه‌های شیعه این است که شاگرد آزادانه از استاد سؤال می‌کند، اشکال می‌گیرد و حتی نظر متفاوتی ارائه می‌دهد.
درباره امام خمینی (ره) نقل شده است که به شاگردی فرمود: «چرا نکاتی که من سر کلاس بیان کردم را خوب ضبط کردی، اما خودت هیچ اشکالی نگرفتی و حرف خودت را ثبت نکردی؟» این ساختار نظام شیعی نشان می‌دهد که آزاداندیشی در چارچوب خودش پذیرفته شده است، به شرط آنکه مرزبندی میان آزاداندیشی و هرج‌ومرج رعایت شود.
4. لزوم الگوسازی و مدل‌سازی برای اجرای ولایت فقیه در جغرافیاهای مختلف
برای تحکیم نظام ولایت فقیه و اجرای آن در جغرافیاهای متعدد، نیازمند الگوهای مختلف هستیم. الگویی که در ایران اجرا شده، ممکن است برای عراق مناسب نباشد. لذا باید مدل‌سازی کرد و ساختارهای ذیل ولایت را برای نحوه اداره حکومت طراحی نمود. این عرصه نیز جای آزاداندیشی، نظریه‌پردازی و گفت‌وگو است.
5. مطالبه مردمی برای تعیین رهبر جدید (ولایت‌خواهی و ولایت‌پذیری)
پس از شهادت رهبری، بدنه جامعه مطالبه تعیین ولی بعدی را داشت. با اینکه شورای رهبری (مجلس خبرگان) وظایف خود را به درستی انجام می‌داد، اما مردم نگران بودند و مطالبه می‌کردند. این فرهنگ ولایت‌خواهی و ولایت‌پذیری در میان بدنه جامعه اسلامی نهادینه شده است و جای تحلیل و گفت‌وگو دارد.
به لطف الهی، استمرار رهبری با انتخاب آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای محقق شد و این استمرار به کوری چشم استکبار و دشمنان نشان داده شد.
6. دغدغه رهبر شهید نسبت به آزاداندیشی و نواندیشی در جامعه
رهبر شهید نسبت به مسئله آزاداندیشی و نواندیشی بسیار دغدغه داشت و نبود آن را برای جامعه مضر می‌دانست. ایشان بارها فرمودند: «من این را مطرح کرده‌ام، تأکید کرده‌ام و انتظار تحققش را دارم.» ایشان این امر را لازمه جامعه می‌دانستند و از حوزه و دانشگاه مطالبه می‌کردند. رهبری مصلحت کلان جامعه را در بالندگی علمی، فرهنگی و سیاسی در این مسیر می‌دیدند و از دستگاه‌های امنیتی، سیاسی و علمی می‌خواستند با هم‌افزایی بستر را ایجاد کنند.
باید مرزبندی روشنی میان آزاداندیشی و مسائلی که به تضعیف اصول انقلاب می‌انجامد، تعریف شود. این مرزبندی باید هم برای کسانی که آزاداندیشی می‌کنند و هم برای دیگران روشن باشد تا در تشخیص آنها خلط نشود.
7. تجربه موفق حوزه در نقد علمی (الگویی برای آزاداندیشی)
حوزه‌های علمیه تجربه ارزشمندی در این زمینه دارند. در دروس خارج، اساتید با کمال آزاداندیشی، اندیشه‌های عالمان بزرگ و نوابغ گذشته را در چهارچوبی علمی و روشمند بررسی و نقد می‌کنند، بدون اینکه به حاشیه بروند یا مباحث غیرعلمی مطرح کنند. یک استاد می‌تواند نظریه‌ای را به نقد بگذارد و بررسی کند، حتی اگر رأی او خلاف رأی استاد خودش باشد. این تجربه و سنت ارزشمند می‌تواند در عرصه‌های علمی مرتبط با جامعه (سیاست، فرهنگ و...) نیز به کار گرفته شود.
8. وضعیت کنونی کرسی‌های آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در حوزه و دانشگاه
الف) کرسی‌های نظریه‌پردازی و نوآوری علمی: این کرسی‌ها در حوزه و دانشگاه به صورت رسمی اجرا می‌شود. در دروس خارج حوزه، بیش از ۱۰۰ درس خارج فقه معاصر برگزار می‌شود که مباحث روز را مطرح می‌کنند. در مقطع دکتری و سطح ۴ حوزه نیز کتب پژوهشی نوشته می‌شود و جلسات دفاع برگزار می‌گردد. از این جهت، مشکلی در نظریه‌پردازی و نوآوری علمی نداریم.
ب) کرسی‌های آزاداندیشی ترویجی: این کرسی‌ها (در مقطع پایین‌تر از نظریه‌پردازی) نیز در حوزه علمیه به صورت رسمی و غیررسمی فراوان انجام می‌شود.
ج) چالش اصلی: مسائل اجتماعی و سیاسی دارای تبعات
چالش اصلی در اجرای کرسی‌های آزاداندیشی، مسائل و موضوعاتی است که به چالش‌های اجتماعی و سیاسی گره می‌خورند (مانند تورم، انتخابات، سیاست). این موضوعات به دلیل دغدغه عمومی، طرفداران زیادی دارند، اما اجرای آنها ظرافت‌ها و تبعات خاص خود را دارد. به همین دلیل، بسیاری از افراد دغدغه تبعات مطالبی که ارائه می‌شود را دارند و کرسی‌های رسمی آزاداندیشی در قالب‌های حضوری (با ارائه‌دهنده، داور و مخاطبان خاص) کمتر شکل می‌گیرد.
9. فضای مجازی به عنوان عرصه جدید آزاداندیشی
عرصه مجازی سبب شده است که افراد بدون تشریفات رسمی، نظرات خود را آزادانه مطرح کنند. امروزه در بستر فضای مجازی و پیام‌رسان‌های مختلف، افراد مطالب گوناگونی را با شفافیت و آزادی بیان می‌کنند. هرچند گاهی مرزها رعایت نمی‌شود و آسیب‌هایی نیز وجود دارد، اما این فضا یکی از عرصه‌های مهم آزاداندیشی است.
راهکار مناسب: حضور در قالب‌های جدید (پادکست، موشن‌گرافی و...) و پاسخ به شبهات و سوالات جوانان در همین بستر. البته جلسات حضوری مناظره رو در رو نیز اهمیت خود را دارد، زیرا در آن فضا، نقد (به معنای تمیز سره از ناسره) بهتر مشخص می‌شود و قضیه برای مخاطبان هویداتر می‌گردد. پس از جنگ ۱۲ روزه و شرایط اخیر، برخی شبکه‌های صداوسیما نیز این جلسات را برگزار کرده‌اند که باید در بستر خود، با رعایت ضوابط، ادامه یابد و گسترش پیدا کند.
10. جمع‌بندی: ضرورت استمرار و گسترش آزاداندیشی در چهارچوب ضوابط علمی
نظام فکری شیعه بر اساس اجتهاد پویا بنا شده و آزاداندیشی در ذات آن نهفته است. رهبر شهید نیز بر این امر تأکید داشتند و نبود آن را برای جامعه مضر می‌دانستند. حوزه علمیه تجربه موفق در نقد علمی در چهارچوب روشمند دارد. کرسی‌های نظریه‌پردازی و نوآوری علمی در حوزه و دانشگاه در حال اجراست. چالش اصلی در اجرای کرسی‌های آزاداندیشی درباره مسائل سیاسی-اجتماعی است که نیازمند تعریف چهارچوب‌ها و ضوابط روشن و رعایت مخاطب‌شناسی است. فضای مجازی عرصه جدیدی برای آزاداندیشی است که باید در قالب‌های جدید به سوالات و شبهات پاسخ داد.
دیدگاه کاربران
برای مشاهده و ارسال دیدگاه وارد حساب خود شوید.