مقدمه
قرآن، در مدت بيست و سه سال، از راه وحى زبانى و ارتباط گفتارى بر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نازل شده است. اساساً وحى بر پيامبر دو گونه است: يكى وحى القايى و گزاره اى كه داراى الفاظ و جمله بندى خاصى نبوده، تنها محتوا و مضمون آن از سوى خدا بر قلب پيامبر نازل مى شد و پيامبر نيز آن را به زبان خود تلفظ مى كرد، مانند: حديث قدسى، حديث نبوى و...، و ديگرى وحى زبانى و گفتارى كه تجلى آن در قرآن ظاهر شد.
قرآن مجموعه اى است كه افزون بر محتوا، الفاظ و نظم و نثر و جمله بندى و ترتيب آن نيز از سوى خداوند نازل شده است و اراده و عقل و تفكر بشر در متن آن دخالتى ندارد، و وصف آن در هيچ واژه اى نمى گنجد و در اعجاز آن همين بس، كه تا به حال كسى نتوانسته است مانند آن را به رشته تحرير درآورد.
استفاده ى قرآن از زبان عربى، بعضى را بر اين واداشت كه بگويند: همان گونه كه قرآن از زبان مخاطبان خود استفاده كرده، از فرهنگ هاى ديگرى چون: اعتقادى، اجتماعى، حقوقى، شيوه هاى بيانى و... نيز بهره برده است، و با ذكر نمونه هايى از آن، نتيجه بگيرند كه قرآن با فرهنگ اعراب، سازگارى دارد و كاربرد علمى و عملى با فرهنگ هاى ديگر و نسل هاى آينده ندارد. در پاسخ بايد گفت:
اولاً: استفاده ى قرآن از زبان عربى به معناى بهره گيرى از لغت هاى مخاطبان براى انتقال مطالب وحيانى است، نه استفاده از فرهنگ آن ها.
ثانياً: استفاده ى كتاب آسمانى از فرهنگ و دانش زمان خود، يك رويكرد در عالم مسيحيت و براى جبران كاستى هاى كتاب مقدس است و نمى توان آن را شامل قرآن نيز كرد.
ثالثاً: يك نويسنده و گوينده، براى انتقال اهداف خود، ضرورت دارد تا از ابزارهايى مانند: زبان مخاطبان و نيز براى زيباسازى واژه ها و نزديك كردن ذهن ها از تشبيهات و تمثيلات و استعاره و امور متعارف مردم بهره گيرد و استفاده از اين ابزارها براى انتقال پيام بوده، نشانه ى حسن عمل و امرى ستودنى است.
رابعاً: قرآن، فرهنگ منفى و باطل و بى ريشه ى اعراب را نپذيرفته و به شدت با آن مقابله كرده است، نمونه ى بارز آن، غزوه ها و جنگ هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) با مخالفان، بر سر نپذيرفتن فرهنگ هاى باطل بوده است.
خامساً: قرآن، بعضى از فرهنگ هايى كه ريشه در اديان الهى گذشته، طبيعت انسانى، فطرت الهى و نياز ضرورى اجتماعى داشت، امضا يا اصلاح نموده است و اين از آن رو است كه نزول قرآن براى پرورش انسان ها و تكميل شرايع گذشته بوده است.
موضوع «قرآن و فرهنگ زمانه» به بررسى تأثير پذيرى قرآن از فرهنگ زمانه مى پردازد كه مى توان آن را در يك پرسش كلى گنجانيد: «آيا قرآن از فرهنگ عصر خود متأثر شده است؟» پرسش هاى فرعى اين پژوهش عبارت اند از اين كه آيا قرآن از تجارت اعراب، جغرافياى عربستان، فرهنگ عام، خرافه ها، قالب هاى زبانى و شيوه هاى بيانى، تشبيهات و ساير معارف و گرايش هاى عرب جاهليت تأثير پذيرفته است يا خير؟
براى بررسى پاسخ، نوشتار حاضر به پنج فصل تقسيم شده است.
فصل اول: در اين فصل به بررسى كليات بحث، اعم از: معناى لغوى و اصطلاحى قرآن و فرهنگ، ريشه هاى قرآن و فرهنگ، وحى و...پرداخته شده است;
فصل دوم: به برخورد قرآن با فرهنگ اعراب و علت اصلاح و امضاء بعضى از فرهنگ آنها اختصاص يافته است;
فصل سوم: به ادله ى كلى مدعيان قرآن با فرهنگ زمانه مانند: تجربه ى دينى، محال بودن ارتباط انسان با وحى و... توجه دارد;
فصل چهارم: اين فصل به بررسى ابزار گفتگو، مانند: زبان قرآن، تشبيهات، تمثيلات، واژه هاى بيگانه، شيوه هاى بيانى اعراب و... اختصاص دارد;
فصل پنجم: در فصل پايانى، نمونه هايى از شبهات نفوذ فرهنگ اعراب در قرآن بيان و مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.
در پايان، از عزيزانى كه در تدوين و غنى سازى اين نوشتار تلاش نموده اند; به ويژه محقق محترم جناب حجت الاسلام آقاى حسن رضا رضايى كمال تشكر را داريم و از نقّادى و پيشنهادات محققان ارجمند، استقبال مى نماييم.
عبدالحسين خسروپناه
جانشين مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه
سوم جمادى الثانى 1424،
برابر با يازدهم 1382
مصادف با سالروز شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)