مقدمه
دموكراسى واژه اى يونانى است كه در قرن شانزدهم از طريق زبان فرانسوى وارد زبان انگليسى شد. دموس در زبان يونانى به معناى مردم و كراتئين به معناى حكومت كردن است. از اين رو برخى دموكراسى را در اين معانى اصطلاحى به كار برده اند: «برابرى فرصت ها براى افراد يك جامعه به منظور برخوردارى از آزادى ها و ارزش هاى اجتماعى» يا «حكومت مردم به وسيله ى مردم» و يا معانى ديگر.
نظام هاى سياسى از قديم الايام با انديشه ى دموكراسى آشنا بوده اند، به گونه اى كه حتى رؤساى برخى از قبايل با شيوه ى انتخابى گزينش مى شدند. در قرون چهارم و پنجم قبل از ميلاد نيز اين انديشه در يونان باستان، به ويژه در آتن، به صورت دموكراسى مستقيم تحقق داشته است. برخى دانشمندان از آغاز نيز با اين انديشه مخالفت ورزيدند. افلاطون و ارسطو حكومت حكيمان و جمهورى را بر دموكراسى ترجيح دادند. انقلاب كبير فرانسه در سده هاى اخير، نقطه ى عطف بزرگى در تاريخ پيروزى دموكراسى است.
مبحث حكومت از دو حيث مشروعيت فلسفى و مقبوليت جامعه شناختى قابل بررسى است. مشروعيت فلسفى به معناى حقانيت و بايستى حكومت است; يعنى وقتى اين پرسش مطرح مى گردد كه چرا بايد مدل حكومتى «الف» در جامعه تحقق يابد و يا اين كه چرا مردم بايد از اين مدل حكومتى اطاعت كنند، پاسخ به اين پرسش ها مشروعيت فلسفى را تبيين مى كند. ولى آن گاه كه اين پرسش ها طرح مى گردد كه چرا حكومتى مقبوليت اجتماعى پيدا مى كند و مردم مطيع آن مى گردند، مقبوليت جامعه شناسى مطرح است.
ما در نظام سياسى اسلام ثابت كرده ايم كه مشروعيت حكومت و حاكم، الهى است و شيخوخيت، اعتبارات اجتماعى، قدرت، قرارداد اجتماعى، اشرافيت، رأى مردم و هيچ عامل ديگرى در حقانيت و بايستى حكومت و حاكم نقشى ندارد. برخى از روشن فكران غربى بر اين باورند كه هيچ گاه اسلام و دموكراسى نمى توانند با يكديگر جمع شوند و عده اى نيز با شرايط ويژه اى اين دو مقوله را جمع شدنى دانسته اند:
نزد متفكران اسلامى، اگر دموكراسى به اين معنا تلقى شود كه خواست و رضايت اكثريت مردم منشأ قوانين گردد، با اسلام منافات دارد; اما دموكراسى به معناى نفى استبداد و توجه به حقوق مردم و اصل آزادى و عدالت و برابرى در چارچوب قوانين اسلام، با دين سازگار است.
امروزه بحث و گفتوگو درباره ى دموكراسى، رابطه ى دين و دموكراسى، حزب، جامعه ى مدنى، مردم سالارى دينى، دولت پاسخ گو، حقوق بشر و حقوق شهروندى، در ادبيات دنيا و كشور ما سهم زيادى را به خود اختصاص داده است. نويسنده ى محترم، جناب حجة الاسلام نصرالله سخاوتى در اين كتاب به بررسى اين مقولات پرداخته اند. اميد آن كه گامى در جهت آشنايى بيشتر مردم با نظام سياسى اسلام باشد.
در پايان از مؤلف محترم و از حضرت حجة الاسلام والمسلمين حسينى بوشهرى، مدير محترم مركز مديريت و مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه ى علميه و نيز از ستاد پاسخ گويى به سؤالات دينى و از همه ى عزيزانى كه در آماده سازى اين اثر تلاش نموده اند; به ويژه آقايان: سيد محمد على داعى نژاد (معاونت تحقيقات) محمد رضا باقرزاده (مدير گروه حقوق و سياست)، حميد كريمى (مدير پروژه ها) و محمد جواد شريفى (مدير آماده سازى، چاپ و نشر آثار مركز) سپاسگزارى مى نمايم.
عبدالحسين خسروپناه
جانشين مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه ى علميه
22/11/1383 مصادف با سالروز پيروزى انقلاب اسلامى ايران